Version classiqueVersion mobile

La monnaie dans le Péloponnèse

 | 
Charles Doyen
, 
Eva Apostolou

Ακροναυπλία: Η νομισματική μαρτυρία βυζαντινής και «δυτικής» παρουσίας1

Acronauplia: Numismatic evidence of Byzantine and “Western” presence

Acronauplie : Témoignages numismatiques de la présence byzantine et « occidentale »

Μίνα Γαλανη-Κρικου

Résumé

Nous étudions ici les monnaies mises au jour lors des fouilles de l’Acronauplie par Paul Lazarides et ses collaborateurs en 1972. Toutes les monnaies, en bronze ou en billon, vont du vie s. jusqu’au début du xixe s. (1807, Sélim III). On y trouve des follis du vie s., du viie s., du xie s., des tetartera de la période des Comnènes et des Angeli, des imitations de tetartera, des émissions d’ateliers locaux de la période franque, des soldini et torneselli vénitiens des xive s. et xve s., un tornese de Manuel II Paléologue frappé en Laconie, ainsi que des gazzettae vénitiennes anonymes du xviie s. L’ensemble de ce matériel, qui contient quelques pièces intéressantes, correspond aux caractéristiques générales de la circulation monétaire en Grèce méridionale au cours du Moyen Âge, tout en enrichissant d’éléments nouveaux nos maigres connaissances pour Nauplie et sa région sur le long terme, et confirme l’existence d’un atelier monétaire local en Argolide.

Texte intégral

  • 1 H ανασκαφέας Ελ. Τσοφοπούλου-Γκίνη είχε την ιδέα και μου πρότεινε να παρουσιάσω αυτό το υλικό στην (...)
  • 1 ΑΔ 28 (1973), Β´1, σ. 230-234. Το καλοκαίρι του 1972 τα νομίσματα είχαν μεταφερθεί άμεσα στο Νομισμ (...)

1Εξετάζονται τα νομίσματα που βρέθηκαν στο φρούριο του Ναυπλίου κατά τις ανασκαφές που διενήργησε το χειμώνα του 1972, με τον χαρακτηρισμό του κατεπείγοντος, η 1η ΕΒΑ υπό τον Παύλο Λαζαρίδη1.

  • 2 Βλ. και σημ. 4 για τον συνολικό αριθμό. Για βασική νομισματική βιβλιογραφία, βλ. στον παρόντα τόμο (...)
  • 3 Βλ Savvides 1992· του ιδιου, «Τα προβλήματα τα σχετικά με το βυζαντινό Ναύπλιο», Βυζαντιακά 14 (199 (...)
  • 4 Η συνάδελφος Νατ. Βασιλείου από την 25η ΕΒΑ, πρόσφατα, είχε την καλοσύνη να μου θέσει υπόψη 27 ακόμ (...)
  • 5 Ενδεικτικά για Kόρινθο, βλ. από τη δεκαετία του 1970 στο Hesperia τις ετήσιες αναφορές του Ορ. Ζερβ (...)
  • 6 Βλ. ενδεικτικά παραπάνω σημ. 5 καθώς και τις συγκεντρωτικές δημοσιεύσεις των Α. Αβραμεα, «Νομισματι (...)

2Πρόκειται για 134 τεμάχια2 που χρονολογικά καλύπτουν μια ευρεία περίοδο από τον 6ο αι. μ.Χ. μέχρι τον 19ο αι. από μία θέση για την οποία η γνώση μας ήταν πενιχρή3 (γράφ. Ι). Χρονολογικά η πύκνωση των νομισμάτων εντοπίζεται από τα μέσα του 11ου αι. μέχρι τα τέλη του 15ου αι. – αρχές 16ου αι.4. Έχουν ταυτισθεί και 4 αρχαία ελληνικά. Είναι γνωστό το φαινόμενο αρχαία χάλκινα να επιβιώνουν και σε χριστιανικούς αιώνες και να παρεισφρύουν, συνήθως σε σύνολα με υστερορωμαϊκά και κοπές του 5ου αι. – 6ου αι. μ.Χ.5. Η φόλλις του Ιουστινιανού επίσης δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς έχουν ταυτισθεί αφενός νομίσματα του Ιουστινιανού στην Κόρινθο αλλά και αλλού στην Πελοπόννησο καθώς και κοπές άλλων αυτοκρατόρων του 5ου-6ου αι., που αναφέρονται τόσο σε μεγάλες χάλκινες εκδόσεις, όσο και σε μικρές υποδιαιρέσεις6.

Γράφ. Ι. Ακροναυπλία : Ειδολογική και Ποσοτική Κατανομή (βλ. σημ. 4).

  • 7 Βλ. Α. Στρατοσ, Το Βυζάντιον στον Ζ΄ αιώνα, τόμος Δ’ (1972), σ. 213-214.
  • 8 Βλ. Μ. Τhompson, The Athenian Agora II. Coins (1954), σ. 70-71· Μ. Γαλανη-Κρικου, «Θήβα: 10ος-14ος (...)

3Ενδιαφέρουσες είναι οι δύο φόλλεις του Κώνσταντα Β΄ (641-668 ) –χρονολογίας κοπής η μία 651-658, η άλλη είναι φθαρμένη– που παραπέμπουν στο γνωστό γεγονός της διαχείμανσης του Κώνσταντα στην Αθήνα, το 662-663. Πριν φύγει για τη Ρώμη μαζί με την ακολουθία του, ο αυτοκράτωρ πήγε και στην Κόρινθο, όπου μάλιστα του έγινε και θερμή υποδοχή7. Την παρουσία του στο νοτιοελλαδικό χώρο επιβεβαιώνει άμεσα η νoμισματική μαρτυρία, καθώς έχουν ταυτισθεί νομίσματά του στην Αθήνα, στην Κόρινθο, στη Θήβα, στη νησίδα Πέρανι της Σαλαμίνας, και τώρα στην Αργολίδα8.

  • 9 Πεννα 1996, σ. 199-202. Ενδεικτικά βλ. και στο ΣΒΘ, σ. 10: δεν υπάρχει «θησαυρός» αυτής της εποχής (...)

4Οι «σκοτεινοί» δύο αιώνες που ακολουθούν χαρακτηρίζονται από σπανιότητα όσον αφορά στην ανεύρεση νομισμάτων. Για το θέμα έχει γίνει μακρά συζήτηση από τους μελετητές, τόσο σχετικά με τα αίτια αλλά και για τα υλικά κατάλοιπα αυτής της εποχής. Στην Πελοπόννησο κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου λίγα μόνο νομίσματα έχουν ανευρεθεί. Το ίδιο αυτό φαινόμενο έχει εντοπισθεί και αλλού, στην Αθήνα, την Κορινθία, τη Θήβα. Η Βάσω Πέννα, που συγκέντρωσε υλικό από πόλεις και θέσεις της Πελοποννήσου, κατέγραψε ανάμεσα στα 685-829, δηλαδή από μια ευρεία χρονική περίοδο, 38 μόνο χάλκινα νομίσματα9. Η Ακροναυπλία ακολουθεί την ίδια σιωπή. Δεν βρέθηκε νόμισμα αυτής της περιόδου. Στην περίπτωση αυτή, ακόμα και η απουσία είναι μαρτυρία ενδιαφέρουσα, εφόσον βέβαια συντονίζεται και εντάσσεται σε μια γενικότερη τάση.

  • 10 Είναι νόμισμα του «1971», βλ. σημ. 4.
  • 11 Savvides 1992, σ. 289-290.
  • 12 Ταυτίσθηκαν ακόμα από το «1971», 6 ανώνυμες φόλλεις διαφόρων κατηγοριών, και 1 φόλλις του Νικηφόρου (...)
  • 13 Στο ίδιο το Άργος εντοπίσθηκαν δύο «θησαυροί»: Ο «θησαυρός» Άργος 1910 του ΝΜΑ (Ι. Σβορωνοσ, ΔΕΝΑ 1 (...)

5Από τον 7ο αι. η νομισματική μαρτυρία στην Ακροναυπλία δίνει ουσιαστικά σημεία ζωής μόλις στα μέσα του 11ου αι. Η ανάκαμψη που σημειώνεται με τον Θεόφιλο αλλού, στην Κόρινθο, την Αθήνα, τη Θήβα, εδώ δεν μαρτυρείται. Δεν έχει ταυτισθεί νόμισμα της δυναστείας του Αμορίου (829-843). Αναφέρεται η ανεύρεση ενός μόνο επώνυμου νομίσματος των Μακεδόνων – φόλλις του Βασιλείου Α΄10. Γεγονός είναι ότι το Ναύπλιο στους μέσους βυζαντινούς αιώνες, υπήρξε ακμάζουσα εμπορική πόλη που ανήκε στο βυζαντινό θέμα της Πελοποννήσου, μνημονεύεται σε ιστορικές πηγές του 10ου αι. και του 11ου αι., όπως στον Βίο του Αγίου Πέτρου Άργους και στον Βίο του Οσίου Νίκωνος του Μετανοείτε, ενώ παράλληλα τον 10ο αι. μαρτυρείται η Επισκοπή Άργους και Ναυπλίου11. Λίγο πριν από τα μέσα του 11ου αι. η Ανατολική Στερεά και η Πελοπόννησος αποτέλεσαν το «θέμα Ελλάδος». Από αυτήν ακριβώς την εποχή έχουν ταυτισθεί στην Ακροναυπλία μία φόλλις του Κωνσταντίνου Ι΄ Δούκα (1050-1067) και 6 ανώνυμες βυζαντινές φόλλεις των κατηγοριών C, D, Ι και Κ και χρονολογούνται από τη δεκαετία 1040-1050 μέχρι τα 1085- 109212. Φόλλεις του 11ου αι. ανώνυμες διαφόρων κατηγοριών, αλλά και επώνυμες αυτοκρατόρων, είναι γνωστό ότι έχουν κυκλοφορήσει σε όλη την Αργολίδα13.

6Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει σε μία μοναδική φόλλι, με πολυγωνική, ψαλιδισμένη περιφέρεια, που βρέθηκε στην Ακροναυπλία για την απόδοση της οποίας έχουν καταγραφεί διαφορετικές προτάσεις. Στην εμπρόσθια όψη απεικονίζεται προτομή του Χριστού και στην οπίσθια έχει χαραχθεί στο κέντρο μικρός σταυρός στις απολήξεις των οριζοντίων κεραιών του οποίου, υπάρχει αρ. η συλλαβή ΝΗ και δεξ. ΚΑ, ενώ στις απολήξεις των καθέτων κεραιών IC XC.

  • 14 Βλ. εικ. 1. M. Hendy, Coinage and Money in the Byzantine Empire 1081-1261 (1969), πίν. 2, αρ. 22, σ (...)
  • 15 DOCoins III, σ. 197, πίν. LXVIII, L.1· σ. 704, αρ. L.1, περί το 1080.
  • 16 S. Bendall, «The Mint of Trebizond under Alexius I and the Gabrades», NC (1977), σ. 126-136.
  • 17 DOCoins IV (1999), αρ. 427-428 και πίν. XXV, 8.1.
  • 18 W. Schultze, «An Anonymous Copper Coin Re-Attributed to Syria», NC (2008), σ. 321-330.
  • 19 Βλ. S. Bendall (σημ. 16), σ. 127, για προέλευση των νομισμάτων. Βλ. και K.M. Edwards, Corinth VI (1 (...)
  • 20 Savvides 1992, σ. 291.

7Η φόλλις αυτή παλαιότερα είχε αποδοθεί είτε στον Αλέξιο Α΄14, είτε είχε καταχωρισθεί ως ανώνυμη L15. Ο Bendall16 στα 1977, δημοσίευσε έναν αριθμό χάλκινων νομισμάτων – μεταξύ των οποίων ορισμένα και αυτού του τύπου της Ακροναυπλίας. Τα ενδιαφέροντα αυτά νομίσματα προέρχονταν από την Τραπεζούντα, γεγονός που υπαγόρευσε την απόδοσή τους στην Τραπεζούντα και τη σύνδεσή τους με την οικογένεια των Γαβράδων. Διακρίθηκαν σε 14 τύπους και χρονολογήθηκαν στο σύνολό τους ανάμεσα στα 1080 περίπου μέχρι το 1200. Συγκεκριμένα, η φόλλις που βρέθηκε στην Ακροναυπλία είναι του τύπου VIII και χρονολογείται ανάμεσα στα 1080-109017. Πρόσφατα, ωστόσο, ο Schulze18 επεσήμανε ότι η απόδοση στην Τραπεζούντα του τύπου VIII, που βρέθηκε στην Ακροναυπλία, αν και έχει πολύ συζητηθεί, εν τούτοις παραμένει ακόμα αβέβαια και ταυτόχρονα πρότεινε ένας τύπος από αυτά, και συγκεκριμένα ο τύπος VI, να συνδεθεί με την περιοχή της Αντιόχειας της Συρίας. Το νόμισμα της Ακροναυπλίας δεν είναι άγνωστο στην Ελλάδα. Αυτό, αλλά και άλλα τεμάχια διαφόρων τύπων αυτής της ίδιας σειράς, έχουν βρεθεί σε περιορισμένο αριθμό στην Αθήνα αλλά και την Κόρινθο και έχουν δημοσιευθεί. Όπως με πληροφόρησε ο Ορέστης Ζερβός υπάρχουν στην Κόρινθο και άλλα ακόμα νομίσματα από την ίδια ομάδα εκτός αυτών που έχουν ήδη δημοσιευθεί19. Κατά τη γνώμη μας, η σκέψη, το νόμισμα αυτό, στα χέρια ενός ταξιδιώτη, να έφτασε στην Ακροναυπλία δια χερσαίας οδού από την Κόρινθο ή απευθείας διά θαλάσσης, στο επίσης δραστήριο λιμάνι του Ναυπλίου, είναι μία ερμηνεία που έχει λόγους να υποστηριχθεί20.

  • 21 Πρβλ. DOCoins IV, αρ. 231 κ.ε.
  • 22 Savvides 1992, σ. 291.
  • 23 Πρόκειται για τον τύπο που απασχόλησε πρόσφατα την P. Papadopoulou, «Tetartera d’imitation du xiiie(...)
  • 24 Baker 2006. Βλ. και εικ. 2.
  • 25 Βλ. Baker 2006, σ. 399-400.

8Με την ταύτιση τεταρτηρών των Κομνηνών, των πεπλατυσμένων μικρών χάλκινων νομισμάτων που εισήγαγε ο Αλέξιος Α΄ στα 109221, τα νομισματικά ευρήματα από την Ακροναυπλία οδηγούν τον μελετητή στον 12ο πλέον αιώνα, που βρίσκει το Ναύπλιο σε τέτοια εμπορική δραστηριότητα, ώστε να θεωρείται από τις πιο ακμάζουσες πελοποννησιακές πόλεις της εποχής22, έδρα εμπορικών εγκαταστάσεων και των Βενετών, των οποίων οι κινήσεις είχαν διευκολυνθεί με τα προνόμια που τους είχαν παραχωρηθεί ήδη από το 1082 με το χρυσόβουλο του Αλεξίου Α΄, αλλά και με αυτό που αργότερα ακολούθησε (1198). Στην Ακροναυπλία ταυτίσθηκαν τέσσαρα τεταρτηρά του Αλεξίου Α΄ με τον διάλιθο σταυρό στην μία όψη και θεωρούνται και τα τέσσαρα ως επίσημες αυτοκρατορικές κοπές23. Ταυτίσθηκαν επίσης και άλλα τεταρτηρά Κομνηνών, όπως του Ιωάννη Β΄ (1118-1143) αλλά και του Μανουήλ Α΄ (1143-1180), καθώς και του Ισαακίου Αγγέλου (1185-1195). Το δε βάρος τους κυμαίνεται από 1,03-3,15 γρ. Τα τεταρτηρά του Ισαακίου Αγγέλου στα τέλη του 12ου αι. είναι και οι τελευταίες κοπές του επίσημου βυζαντινού κράτους που ταυτίσθηκαν στην Ακροναυπλία. Τα νομίσματα που βρέθηκαν στη συνέχεια εκδόθηκαν από ξένες ή απροσδιόριστες ακόμα αρχές. Μοναδική εξαίρεση, δύο αιώνες αργότερα, αποτελεί ένα νόμισμα, tornese, που έκοψε ο Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος (1391- 1423) στη μέση της δεκαετίας του 1390 ή στα 1408, ή στα 1415-1416. Πρόσφατα, ο Julian Baker24, βασιζόμενος στο υλικό των παλαιών βρετανικών ανασκαφών, 1906-10 και 1924-28, από τη Σπάρτη, που φυλάσσονται στο ΝΜ, απέδωσε τα tornesi αυτά σε νομισματοκοπείο στην Λακωνία και συγκεκριμένα στο Μυστρά ή την Μονεμβασία. Πρόκειται για κοπές οι οποίες βρέθηκαν μεν σε ικανό αριθμό στη Σπάρτη αλλά δεν κατόρθωσαν να έχουν παρά περιορισμένη διεισδυτικότητα αλλού, όπως σε Κόρινθο, Θήβα, Χαλκίδα, Δελφούς25.

  • 26 Αν και ο D δεν είναι πολύ συχνός στην Πελοπόννησο, εν τούτοις σε ένα «θησαυρό» από την Αργολίδα, Κα (...)
  • 27 Βλ. Ι. Τουρατσογλου κ.ά., «Ο θησαυρός Κομοτηνής 1979(;): Συμβολή στην κυκλοφορία των τεταρτηρών του (...)

9Τα τεταρτηρά του Μανουήλ του αβεβαίου ελλαδικού νομισματοκοπείου είναι συγκριτικά και τα πολυπληθέστερα όπως συμβαίνει πάντα στη νότιο Ελλάδα, όπου αυτά διακινήθηκαν έντονα. Εκπροσωπούνται και οι 4 τύποι και, σύμφωνα με το καθιερωμένο σχήμα, προηγείται αριθμητικά ο τύπος Α: τύπος Α (μονογράφημα): 5 τεμ. και ακόμα 1 του «1971»· τύπος B (Άγ. Γεώργιος) : 3 τεμ.· και έπονται οι τύποι C (ιστάμενος αυτοκράτωρ) και D (σταυρός επί βαθμίδων) ανά ένα τεμάχιο26. Το τεταρτηρό υπήρξε ένα ευέλικτο και εύκολα συναλλασσόμενο νόμισμα που κάλυπτε τις ανάγκες στις καθημερινές συναλλαγές. Ήταν ευπρόσδεκτο στο νότιο ελλαδικό χώρο αλλά και την Πελοπόννησο. Τεταρτηρά των Κομνηνών κυκλοφορούν στην Πελοπόννησο και μέσα σε «θησαυρούς» αλλά και ως μεμονωμένα. Από τη μελέτη για τα τεταρτηρά των Τουράτσογλου, Τσούρτη, Γαλάνη, όπου αναλύεται όλη η προβληματική του θέματος, αντλείται ένας μακρύς κατάλογος «θησαυρών» αλλά και μεμονωμένων τεταρτηρών από διάφορες πόλεις της νότιας Ελλάδας και ειδικά της Πελοποννήσου, όπως το Άργος, την Άνω Επίδαυρο, την Κόρινθο, την Ισθμία, τις Κεγχρεές, το Λέχαιο, την Σπάρτη, την Πάτρα27.

  • 28 Βλ. εικ. 3 και Baker, Γαλανη-Κρικου 2017. Βλ. και J. Fischer, Hesperia 53 (1984), σ. 221· O. H. Zer (...)

10Εκτός από τα τεταρτηρά των Κομνηνών και του Ισαακίου Αγγέλου, που αναγνωρίσθηκαν ως επίσημες αυτοκρατορικές κοπές στην Ακροναυπλία ταυτίσθηκαν και 18 απομιμήσεις τεταρτηρών28. Πρόκειται για χάλκινα πάντα νομίσματα, με πολύ λεπτό, επίπεδο πέταλο, ψαλιδισμένο τις περισσότερες φορές σε τετράγωνο, οκτάγωνο ή επτάγωνο, λεπτό «σαν χαρτί» όπως χαρακτηριστικά τα περιγράφει η J. Fischer. Τα νομίσματα αυτά είναι ελαφροτέρου βάρους – ζυγίζουν λιγότερο από ένα γραμμάριο – ενώ τα αυτοκρατορικά κινούνται συνήθως γύρο στα δύο και μπορεί να ξεπεράσουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, και τα τρία. Τα τεμάχια που βρέθηκαν στην Ακροναυπλία, με ασυνέπεια και αμέλεια στην εικονογραφική απόδοση της παράστασης, μιμούνται με αδρό τρόπο τόσο τον τύπο με το μονογράφημα, όσο και αυτόν με τον Άγιο Γεώργιο του Μανουήλ Κομνηνού, ενώ άλλες φορές ο εικονογραφικός τύπος είναι ασαφής μη μιμούμενος, προφανώς, κάποιον συγκεκριμένο αυτοκρατορικό. Είναι γενικά μειωμένης αισθητικής απόδοσης και είναι προφανές ότι πρόκειται για ανεπίσημες κοπές, πρόχειρα χτυπημένες.

  • 29 Του ιδιου, ΝομΧρον 26 (2007), σ. 94-95, σημ. 4.

11Ο Ορέστης Ζερβός με πληροφόρησε με μεγάλη προθυμία ότι εκτός από τα δημοσιευμένα, στην Κόρινθο, σε αυτή την ατέρμονα δεξαμενή υλικού που έχει δώσει 90.000 περίπου νομίσματα από τα οποία έχουν δημοσιευθεί κατά καιρούς μόνο τα 21.000, έχουν βρεθεί πολλές απομιμήσεις τεταρτηρών, από τις οποίες όμως μόνον οι 150 περίπου είναι αναγνωρίσιμες και τις οποίες ό ίδιος έχει διακρίνει σε τρεις κατηγορίες. Στην Α΄ κατηγορία, στην οποία ανήκουν και τα περισσότερα αλλά και στην οποία μπορεί να ενταχθούν και αυτά από την Ακροναυπλία, τοποθετεί εκείνα που έχουν ψαλιδισμένο περίπου οκτάγωνο πέταλο, μικρό βάρος και με αμελή και αδρό τρόπο μιμούνται κοπές κυρίως του Μανουήλ29.

  • 30 Του ιδιου, NumCirc (Αug. 2004), σ. 236· NumCirc (Sept. 2009), σ. 163-164.
  • 31 Του ιδιου, ΝομΧρον 26 (2007), σ. 91-95. Ενδιαφέρουσα περίπτωση αποτελούν και τα 3 τεμάχια που μνημο (...)

12Η Β΄ κατηγορία αναφέρεται σε περιορισμένο αριθμό τεμαχίων, μικρού επίσης βάρους, ο εικονογραφικός τύπος των οποίων με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ, στη μία όψη άλλοτε καλής και άλλοτε κακότεχνης απόδοσης, έχει χαραχθεί σε πέταλο άλλοτε ελαφρώς κοίλο και άλλοτε επίπεδο30. Στην Γ΄ κατηγορία ο Ζερβός τοποθετεί 39 αδημοσίευτα τεμάχια από την Κόρινθο. Αυτά είναι επίσης ψαλιδισμένα σε τετράγωνο ή οκτάγωνο, βάρους λιγότερο από ένα γραμμάριο και είναι βαρβαρότεχνα αντίγραφα των λατινικών απομιμήσεων, τύπου Α, μικρού μεγέθους. Το ενδιαφέρον στοιχείο σε αυτά είναι ότι το κοίλο πέταλο, σε ορισμένα είναι τόσο αβαθές που καταλήγει να γίνεται σχεδόν επίπεδο31.

  • 32 Baker 2007, σ. 211-233.

13Γεγονός είναι ότι το κεφάλαιο απομιμήσεις τεταρτηρών, αν εξαιρέσει κανείς αυτές του Αλεξίου Α΄ που αποτελούν μια δική τους περίπτωση, δεν αφορά μόνο σε μία ομάδα ή κατηγορία, όπως φαίνεται να είναι αυτές της Ακροναυπλίας, αλλά σε περισσότερες. Είναι αλήθεια ότι το μικρό ποσοστό αναγνωρισιμότητας αυτών των νομισμάτων, που οφείλεται και στην κακή διατήρηση αλλά και στην ίδια τη φύση τους, που είναι προϊόντα αμελούς και βεβιασμένης κοπής, δυσχεραίνει οπωσδήποτε τα πράγματα. Ο δρόμος πάντως για να δοθεί η τελική απάντηση για όλων των τύπων τις απομιμήσεις αυτές, όσον αφορά στον τόπο, το χρόνο και τον υπεύθυνο κοπής, μοιάζει να είναι ακόμα μακρύς και συγχρόνως το ταξίδι συναρπαστικό. Ωστόσο, η ανεύρεση στην Ακροναυπλία των 18 απομιμήσεων τεταρτηρών των τύπων που έχουμε περιγράψει παραπάνω και μοιάζει να αποτελούν μία συμπαγή ομάδα, είναι ένα δεδομένο και είναι συγχρόνως ένα στοιχείο πολύ σημαντικό γιατί υποστηρίζει, αφενός, υλικό δημοσιευμένο από παλαιά, αλλά και την πρόσφατη έρευνα η οποία ενισχύθηκε με νέο νομισματικό υλικό από το Άργος32.

  • 33 Ευχαριστίες οφείλονται στη συνάδελφο Χ. Κοιλάκου που μου παρείχε την άδεια να εξετάσω στο Μουσείο Σ (...)
  • 34 D. M. Metcalf, «The Brauron Hoard and the Petty Currency of Central Greece, 1143-1204», NC (1964), (...)
  • 35 Βλ. ΣΒΘ, αρ. 84, με σχόλια για την ανεύρεση και την προγενέστερη βιβλιογραφία.
  • 36 Βaker 2007, σ. 22 και σημ. 9, με αναφορές στη βιβλιογραφία.
  • 37 J. Baker, A. Stahl, «Coinage and Money in the Morea after the Fourth Crusade», στο S. Gerstel (επιμ (...)
  • 38 D. Athanassoulis, J. Baker, «Medieval Clarentza. The Coins 1999-2004», NC (2008), σ. 281-282.
  • 39 Βaker 2007, σ. 231, σημ. 46.
  • 40 M. Hahn, «The Berbati-Limnes Project. The Early Byzantine to Modern Periods», στο Berbati-Limnes Ar (...)

14Συγκεκριμένα, το νέο υλικό αφορά σε δύο «θησαυρούς», Άργος 1984 και Άργος 1988, καθώς και σε μεμονωμένα νομίσματα από ανασκαφές της Τασούλας Οικονόμου-Laniado στη σύγχρονη πόλη του Άργους. Στους δύο αυτούς «θησαυρούς» ταυτίσθηκε μεταξύ άλλων και σημαντικός αριθμός απομιμήσεων τεταρτηρών : συγκεκριμένα 35 και 174 τεμάχια αντίστοιχα, αλλά και 32 τεμάχια ανάμεσα στα μεμονωμένα νομίσματα. Οι απομιμήσεις τεταρτηρών από την Ακροναυπλία, προστίθενται σε αυτά από το Άργος και ενισχύουν τη συνολική παρουσία τους στην Αργολίδα. Επιπλέον, η ανεύρεση ανάλογων απομιμήσεων σε γειτονικά νησιά ενισχύει ακόμα περισσότερο την παρουσία τους στην περιοχή. Υπάρχει μαρτυρία από τις Σπέτσες. Στην παράλια περιοχή της Αγίας Παρασκευής, στο δυτικό μέρος του νησιού, δίπλα σε άγνωστο ναΐδιο με την ένδειξη «τμήμα διαμορφώσεων δίπλα στο δρόμο εισόδου κάτω από πεύκο» βρέθηκε ένα μικρό σύνολο με 13 ανάλογες απομιμήσεις τεταρτηρών μαζί με δύο αυτοκρατορικές κοπές τεταρτηρών. Στην περιοχή της Ζογεριάς στο βόρειο μέρος των Σπετσών, στη θέση Παλαιο-Αγιο-Γεώργης (όχι στην παράλια θέση της ανεύρεσης του «θησαυρού» με τα χρυσά –TMB, αρ. 191-192–, αλλά λίγο περισσότερο προς το εσωτερικό του νησιού), βρέθηκαν τρεις απομιμήσεις τεταρτηρών μαζί με διπλάσιο αριθμό τεταρτηρών. Στην Ύδρα επίσης, στο Μπίστι, δυτικά του νησιού σε εξοχική παραλία, στον Άγιο Γεώργιο, βρέθηκε ένα άλλο μικρό σύνολο με 10 τεμάχια : αυτό περιλαμβάνει 1 τεταρτηρό του Μανουήλ με το μονογράφημα και 1 με τον ιστάμενο αυτοκράτορα, 5 απομιμήσεις τεταρτηρών Μανουήλ με το μονογράφημα και του απροσδιόριστου τύπου. Στη θέση Πύργες, επάνω στον κεντρικό δρόμο που συνδέει την πόλη της Ύδρας με το πίσω λιμάνι, βρέθηκαν άλλες τρεις απομιμήσεις τεταρτηρών. Εκτός αυτών, στην ανατολική παραλία του αργολικού κόλπου, μετά τα Ίρια, στην Κοιλάδα Αργολικού κόλπου, πίσω από το μεταβυζαντινό εξωκκλήσι του Αγ. Νικολάου, κατά τη διάρκεια οικοδομικών εργασιών στο ναΐσκο, μέσα σε μικρό φρέαρ, βρέθηκε τη δεκαετία του 1970, «θησαυρός» από 140 περίπου τεμάχια. Αυτά, σύμφωνα με εκτίμηση του κ. Άδ. Κύρου, είναι φθαρμένα τεταρτηρά, κατά το πλείστον Μανουήλ Κομνηνού και μαζί απομιμήσεις τεταρτηρών σε καλύτερη διατήρηση (εικ. 4). Αξίζει να επισημανθεί ότι όλες οι παραπάνω, νησιωτικές ή ηπειρωτικές θέσεις, είναι ή παράλιες ή πάντως σε μικρή απόσταση από την ακτή33. Εκτός από τα παραπάνω, στη βιβλιογραφία αναφέρεται ότι απομιμήσεις τεταρτηρών έχουν ταυτισθεί με δύο «θησαυρούς» του ΝΜ, με το «θησαυρό» Βραυρώνος 1956, που δημοσίευσε ο Metcalf το 1964 και στον οποίο οφείλεται ουσιαστικά η επισήμανση και ο πρώτος σχολιασμός του θέματος34 και με το «θησαυρό» Καστρίου Αττικής 195235, καθώς και με σύνολα από την Κόρινθο36. Μεμονωμένα τεμάχια έχουν βρεθεί στην Αγορά Αθηνών, τον Ακροκόρινθο, τη Νεμέα και το Άργος37, ενώ, πρέπει να επισημανθεί το γεγονός ότι ελάχιστα, έχουν εντοπισθεί σε άλλες περιοχές της Πελοποννήσου, όπως στην Ώλενα και την Πύλο της Ήλιδας38, και επίσης λίγα στην Σπάρτη39. Από την Αργολίδα επίσης αναφέρεται και ο «θησαυρός» Μπερμπάτι-Λίμνες 1953, με 3 απομιμήσεις του Μανουήλ ανάμεσα σε νομίσματα 9ου-11ου αι., καθώς και ένα τεμάχιο από το Μυγιό, δίπλα στις Λίμνες40.

  • 41 J. Baker, A. Stahl (σημ. 37), σ. 160.
  • 42 Baker 2007, σ. 225.

15Πρόσφατα οι Βaker και Stahl41, λαμβάνοντας κυρίως υπόψη, μεταξύ άλλων, τη θέση ανεύρεσής τους προτείνουν ότι ορισμένες από τις απομιμήσεις των τεταρτηρών θα πρέπει να κόπηκαν κάπου στην περιφέρεια του Σαρωνικού, στην περιοχή δηλαδή Αττικής –Αργολιδοκορινθίας θεωρώντας ότι συνίσταται, κατ’ αυτό τον τρόπο, η ομάδα ή ο τύπος του Σαρωνικού– «Saronic gulf group». Ως πιθανότερη θέση του νομισματοκοπείου προτείνουν την Αργολίδα ή την Αττική και τέλος την Κόρινθο. Παράλληλα, υποστηρίζεται ότι άλλες σειρές απομιμήσεων τεταρτηρών πρέπει να έχουν κοπεί σε άλλες θέσεις του νοτιοελλαδικού χώρου42. Το γεγονός ότι ταυτίσθηκαν απομιμήσεις τεταρτηρών από την Ακροναυπλία, την Κοιλάδα και από τα νησιά Σπέτσες και Ύδρα είναι προφανές ότι ενισχύει αυτή την πρόσφατη προσέγγιση, ώστε να αναζητηθεί πράγματι στην Αργολίδα, ή και εκεί, ένα νομισματοκοπείο στο οποίο θα κόπηκαν σειρές αυτών των απομιμήσεων.

  • 43 M. F. Hendy, Studies in the Byzantine Monetary Economy, c. 300–1450 (1985), σ. 325.

16Το θέμα των υπευθύνων για την κοπή των απομιμήσεων των τεταρτηρών των Κομνηνών, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων του Αλεξίου Α’ του τύπου του διάλιθου σταυρού, είναι επίσης ένα πεδίο ενδιαφέρον για συζήτηση. Ο κρατικός έλεγχος της Κωνσταντινούπολης στη νότια Ελλάδα ήταν από χαλαρός έως ανύπαρκτος ακόμα και λίγο πριν από το 1204 αλλά κυρίως μετά από αυτό. Στην ταραγμένη εποχή των πρώτων χρόνων μετά την 4η Σταυροφορία, δεδομένου ότι για κεντρική διοίκηση δεν μπορεί να γίνεται πλέον λόγος, ενώ η Φραγκοκρατία δεν έχει ακόμα εδραιωθεί στην Πελοπόννησο –οι σταυροφόροι έκοψαν πολύ αργότερα το δικό τους τοπικό νόμισμα, η δε Βενετία παραμένει παράλληλα μία άλλη παράμετρος– η αναζήτηση των υπευθύνων της κοπής αυτής θα πρέπει να εστιασθεί μάλλον σε ιδιωτική πρωτοβουλία. Το φαινόμενο εξάλλου της έκδοσης απομιμήσεων διαφόρων δημοφιλών υποδιαιρέσεων ήταν μία γνωστή και αποδεκτή πρακτική, ιδίως την εποχή στην οποία αναφερόμαστε αλλά και αργότερα, ενώ για προγενέστερους αιώνες ο Hendy είχε επισημάνει την εφαρμογή της ίδιας αυτής πρακτικής από ιδιώτες43.

  • 44 Και άλλους ισχυρούς τοπικούς άρχοντες αλλού, όπως στη Θεσσαλία, αλλά και τον ίδιο τον Σγουρό, ως πε (...)
  • 45 βλ. Μ. Κορδωσησ, «Η κατάκτηση της νότιας Ελλάδας από τους Φράγκους. Ιστορικά και τοπογραφικά προβλή (...)
  • 46 Κατά δε τον Κορδώση δεν είναι απόλυτα διευκρινισμένος ούτε ο τρόπος ούτε ο τόπος του θανάτου του να (...)

17Μέσα στο νέο πλαίσιο και στη νέα εποχή, εποχή αμηχανίας και ανακατατάξεων, ισχυροί τοπικοί πάντα παράγοντες με έντονη πολιτική ή οικονομική φυσιογνωμία ή και τα δύο μαζί, μοιάζει φυσικό να ήταν σε θέση να αναλάβουν πρωτοβουλίες τοπικής πάντα εμβέλειας. Στην προκειμένη περίπτωση, να εκδώσουν τεταρτηρά όπως αυτά των Κομνηνών. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι αυτοί, προκειμένου να μιμηθούν νόμισμα, επέλεξαν γνωστά πρότυπα για ευκολότερη αποδοχή. Στο πλαίσιο αυτών των δεδομένων και κυρίως ύστερα από το νέο υλικό που ήρθε στο φως από το Άργος, την Ακροναυπλία, την Κοιλάδα της Αργολίδας και τα νησιά του αργολικού, ο μελετητής μπαίνει στον πειρασμό να εστιάσει σε μια τοπική προσωπικότητα, όπως είναι η ηγετική και αντιφατική συγχρόνως, μορφή του ισχυρού άρχοντα του Ναυπλίου Λέοντα Σγουρού44. Ο Σγουρός διακινήθηκε στις περιοχές που εντοπίσθηκαν αυτά τα νομίσματα, δηλαδή σε Ναύπλιο, Άργος, Κόρινθο, Αθήνα. Διέθετε δικό του στρατό. Είχε το σθένος να αντισταθεί λυσσαλέα στον κατακτητή. Δημιούργησε δεσμούς συγγενικούς με τον έκπτωτο αυτοκράτορα Αλέξιο Γ΄, αφού παντρεύτηκε την κόρη του Ευδοκία. Έφερε τον τίτλο του δεσπότη που του είχε απονείμει ο ίδιος ο Αλέξιος Γ΄, έναν πολύ τιμητικό τίτλο που είχε θέση μετά τον αυτοκράτορα ως διάδοχος του θρόνου45. Σε μια προσωπικότητα αυτού του βεληνεκούς και κάτω από την ανάγκη εξεύρεσης άμεσου χρήματος, δεν φαίνεται να της ήταν δύσκολο να αναλάβει και αυτή την πρωτοβουλία. Να αναλάβει δηλαδή την ευθύνη να κόψει μία συγκεκριμένη σειρά από απομιμήσεις, που πρόσφατα προτάθηκε ότι μπορεί να κόπηκαν μάλλον στην Αργολίδα. Για μια προσωπικότητα αυτής της εμβέλειας στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, της κατάκτησης μεν περιοχών της Πελοποννήσου από τους Λατίνους, αλλά όχι ακόμη της κατάκτησης των δικών του φρουρίων, αυτό το εγχείρημα μοιάζει να είναι φυσικό. Κανείς ίσως θα ανέμενε ότι θα ήταν συμβατή με την προσωπικότητα του Λ. Σγουρού η αναγραφή του ονόματος του ίδιου του Σγουρού, επάνω στα νομίσματα που εκείνος έκοψε και επιπλέον κανείς θα ανέμενε τα νομίσματα αυτού του φιλόδοξου ηγεμόνα να μην ήταν αυτής της κακίστης ποιότητας. Ο ναυπλιεύς όμως ηγεμών, που είχε ήδη πριν το 1204 εναντιωθεί στην κεντρική βυζαντινή διοίκηση, ήταν πολιορκημένος από τους Λατίνους, ζούσε κάτω από συνθήκες ιδιαίτερα δύσκολες και είχε ανάγκη άμεσου χρήματος για μισθοδοσία και διατροφή των στρατιωτών του. Είχε ανάγκη κάποιου υποκατάστατου έστω μέσου, που θα ανταλλασσόταν στη συνέχεια με γνήσιο νόμισμα. Ο θάνατος του Λέοντα Σγουρού τοποθετείται κάπου στα 1209 χρονολογία που μπορεί να θεωρηθεί ως terminus ante quem για την κοπή των απομιμήσεων αυτών, σύμφωνα με την προαναφερθείσα πρόταση46. Δύο χρόνια μετά το θάνατο του Σγουρού και συγκεκριμένα το 1211, έγινε η λατινική κατάκτηση του Ναυπλίου και το 1212 του Άργους, με την αντίστοιχη πτώση των φρουρίων τους.

  • 47 Ειδικά στην πόλη του Άργους λατινικές απομιμήσεις ταυτίσθηκαν ανάμεσα στα μεμονωμένα αλλά και στους (...)

18Μία μόνο «λατινική απομίμηση» τραχέων από το νομισματοκοπείο της Θεσαλονίκης –latin imitative, «small module», τύπος A– ταυτίσθηκε από την Ακροναυπλία, γεγονός οπωσδήπητε συμπτωματικό εφόσον πρόκειται για νομίσματα που διακινήθηκαν έντονα τις πρώτες δεκαετίες του 13ου αι. στην Πελοπόννησο47.

  • 48 Βλ. Μ. Κορδωσησ, Η κατάλυση του βυζαντινού κράτους από τους σταυροφόρους και η φραγκική κυριαρχία ω (...)
  • 49 Βλ. Baker, Γαλανη-Κρικου 2017, και εικ. 6.
  • 50 Metcalf 19952, σ. 243, αρ. 248-249. Ο Ζερβός που έχει ασχοληθεί με έναν υψηλό αριθμό ανάλογων νομισ (...)

19H περίοδος της Φραγκοκρατίας στο Ναύπλιο κράτησε από το 1211 μέχρι το 1389– 1394, οπότε το σημαντικό λιμάνι της Αργολίδας πέρασε στα χέρια των Βενετών48. Τα απτά τεκμήρια της εγκατάστασης των σταυροφόρων στην Πελοπόννησο είναι τα ίδια τα νομίσματα που άρχισαν να κόβονται από τα μέσα του 13ου αι. στα νομισματοκοπεία που ίδρυσαν εκεί οι ίδιοι οι λατίνοι κατακτητές49. Στην Ακροναυπλία βρέθηκαν οι πρώτες κοπές των λατίνων στην Κόρινθο, των τύπων Ακροκόρινθος CORINTUM / Metcalf 9 και γενουατική πύλη CORINTI / Metcalf 10, τρία και ένα τεμάχια αντίστοιχα, διατηρώντας τη συνήθη αναλογία, εφόσον τα τεμάχια του τύπου 9 είναι συνήθως πολυπληθέστερα του τύπου 1050.

  • 51 Βλ. εικ. 5. Για το ίδιο αυτό νόμισμα από την Ακροναυπλία, βλ. Ν. Παπαδακησ, «Σπάνιον νόμισμα κοπής (...)

20Ένα άλλο τεμάχιο αυτής της ομάδας των πρώτων φραγκικών κοπών απαιτεί ιδιαίτερη μνεία, καθώς μάλιστα έχουν σωθεί και ελάχιστα τεμάχια51. Είναι το νόμισμα του Guillaume de Villehardouin με τις επιγραφές G(uillaume) P(rinceps) AC(haie) και NEGRIP. Πρόκειται για ένα προπαγανδιστικό νόμισμα με την έννοια ότι απηχούσε τις διεκδικήσεις του πρίγκηπα της Αχαΐας Guillaume de Villehardouin (1246-1278) και στην Εύβοια εν ονόματι της συζύγου του και θυγατέρας του τριάρχου της Εύβοιας, Riccardo dalle Carceri. Η κοπή αυτή πραγματοποιήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1250 και πάντως πριν από τη μάχη της Πελαγονίας, το 1259, όταν ο πρίγκιπας αιχμαλωτίσθηκε από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο.

  • 52 D. Athanassoulis, J. Baker (σημ. 38), σ. 242. Μία φόλλις του 10ου αι. σε ανασκαφή του 1981 κατά πάσ (...)
  • 53 Βλ. Baker, Γαλανη-Κρικου 2017. Η βιβλιογραφία θα εμπλουτισθεί με νέο ενδιαφέρον ανάλογο υλικό, ειδι (...)
  • 54 Βλ. Κατάλογο αρ. 61-75. Από το «1971» προστίθενται τρία ακόμα φθαρμένα deniers tournois.

21Η Γλαρέντζα στη δυτική Πελοπόννησο, το λιμάνι της φραγκικής πρωτεύουσας, της Ανδραβίδας, είναι θέση καθαρά φραγκική, αφού είναι αποκαλυπτική η απουσία εκεί βυζαντινών νομισμάτων πριν από το 1204 ή απομίμησης βυζαντινών νομισμάτων μετά από αυτό52. Εκεί ακριβώς, μετά την Κόρινθο, κόπηκαν τα deniers tournois μετά τις συνθήκες του Viterbo στα 1267, τα οποία και έγιναν με ευκολία αποδεκτά, αφού οι χρήστες γνώριζαν ήδη τα δυτικά deniers tournois που είχαν έρθει νωρίτερα στην Πελοπόννησο. Τα νέα νομίσματα, κυκλοφόρησαν ευρύτατα σε όλη την Πελοπόννησο και ως μεμονωμένα αλλά και μέσα σε «θησαυρούς»53. Στην Ακροναυπλία ταυτίσθηκαν 15 και είναι τα περισσότερα σε κακή διατήρηση. Προέρχονται από τα τρία βασικά νομισματοκοπεία της Φραγκοκρατίας στη νότιο Ελλάδα : από το πριγκιπάτο της Αχαΐας, από το δουκάτο των Αθηνών και από τη Ναύπακτο54. Κοπές από την Καρύταινα, το άλλο νομισματοκοπείο της Πελοποννήσου, δεν εντοπίσθηκαν στην Ακροναυπλία.

  • 55 Savvides 1992, σ. 291-292, 299.
  • 56 Βλ. γράφ. Ι, σημ. 4 και κατάλογο. Βλ. και εικ. 7.
  • 57 Βλ. Baker, Γαλανη-Κρικου 2017.
  • 58 Βλ κατάλογο αρ. 77, και Stahl 1994, σ. 97.
  • 59 Βλ. Baker, Γαλανη-Κρικου 2017.
  • 60 Χρ. Μαλτεζου, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους Θ’. Λατινοκρατούμενη Ελλάδα. Βενετικές και Γενουατικές κ (...)
  • 61 Βλ. H. Noiret, Documents inédits pour servir à l’histoire de la domination vénitienne en Crète de 1 (...)

22Πολύ πριν κατακτήσουν, στα τέλη του 14ου αι. (1389/1394), το Ναύπλιο και το Άργος οι Βενετοί είχαν ήδη καταστήσει εμπορική τους έδρα το σημαντικό λιμάνι της Αργολίδας, το Ναύπλιο55. Επομένως, η ανεύρεση στην Ακροναυπλία βενετικών νομισμάτων, κυρίως του 14ου αι. αλλά και των επόμενων αιώνων, είναι αναμενόμενη και υπογραμμίζει συγχρόνως εύγλωττα εκεί τη βενετική εμπορική παρουσία. Στην Ακροναυπλία βρέθηκαν 46 βενετικά νομίσματα. Σ’ αυτά προστίθενται και ακόμη 10 από την ανασκαφή του «1971», και ανεβάζουν το τελικό σύνολο στα 5656. Τα αργυρά βενετικά δημοφιλή soldini που εγκαινιάσθηκαν τη δεκαετία του 1330 και τα από κράμα torneselli από το 1353, κυκλοφόρησαν ευρύτατα στην Πελοπόννησο και ως μεμονωμένα αλλά και σε «θησαυρούς»57. Η ανεύρεση στην Ακροναυπλία ενός μόνο soldinο, του Francesco Dandolo (1329-1339), που ανήκει στην α´ κατηγορία κατά Stahl, είναι βέβαια γεγονός συμπτωματικό58. Ένα ενδιαφέρον και περίεργο φαινόμενο είναι το γεγονός ότι με την εμφάνισή του, το 1353, το tornesello, που ήταν ένα νέο, ξένο, εισηγμένο νόμισμα, εκτόπισε όχι μόνο το άλλο βενετικό, δηλαδή το soldino, αλλά και το ίδιο το τοπικό νόμισμα της Φραγκοκρατίας, το denier tournois που κοβόταν στην ίδια την Πελοπόννησο και το οποίο έπαυσε την έκδοσή του στη δεκαετία του 1350 ή λίγο πριν59. Βενετικά έγγραφα αναφέρονται σε οδηγίες προς βενετούς άρχοντες ώστε αυτοί να σεβαστούν τα τοπικά έθιμα60. Αναφέρονται επίσης χαρακτηριστικά και σε αποστολή από τη Γαληνοτάτη σάκων με ποσότητες torneselli στους βενετούς άρχοντες στις κτήσεις τους στην Ελλάδα προκειμένου να αντιμετωπίσουν τη μισθοδοσία των στρατιωτών που τους υπερασπίζονταν. Σχετικά βενετικά έγγραφα αναφέρονται σε αποστολή ποσοτήτων torneselli και στην ίδια τη Ναυπλία61.

  • 62 Savvides 1992, σ. 299-301. Ενδιαφέρουσα είναι η ομοιότητα του υλικού από την Ακροναυπλία με τα ανάλ (...)
  • 63 Εικ. 8. Πρβλ. Μ. Dimnik, J. Dobrinic, Medieval Slavic Coinages in the Balkans (2008), σ. 87, υπεύθυ (...)
  • 64 Για ένα ακόμα νόμισμα από τη Δαλματία, και συγκεκριμένα από το Cattaro (Cotor) του 1451 στον ελλαδι (...)

23Στην Ακροναυπλία ταυτίσθηκαν 36 torneselli, και δύο φθαρμένα του «1971», που αναφέρονται σε 9 δόγηδες από τα μέσα του 14ου αι. μέχρι τις αρχές του 16ου αι. Ο Antonio Venerio (1382-1400) είναι ο δόγης, νομίσματα του οποίου ταυτίζονται κατά κανόνα στον ελλαδικό χώρο σε μεγαλύτερη αφθονία, σχετικά με τα torneselli των άλλων. Αυτό διαπιστώθηκε και στην Ακροναυπλία. Ο τελευταίος δόγης στην εν λόγω ανασκαφή είναι ο Μichele Steno (1400-1414), γεγονός συμβατό με ό,τι μας είναι γνωστό, γιατί ο Steno και ο διάδοχός του Tοmasso Mocenigo (1414-1423), είναι οι δύο τελευταίοι δόγηδες, νομίσματα των οποίων συναντάμε στο νότιο ελλαδικό χώρο. Τorneselli σε διάφορες θέσεις του ελλαδικού χώρου κυκλοφορούν ξανά στα τέλη του 15ου αι. και αρχές του 16ου αι. Τότε, σποραδικά και αραιά ταυτίζονται torneselli των Agostino Barbarigo (1486-1501) και Leonardo Loredan (1501-1521), ενώ και στην ίδια την Ακροναυπλία ταυτίσθηκαν 1 και 2 τεμάχια αντίστοιχα αυτών ακριβώς των δύο τελευταίων δόγηδων62. Η ίδια η κοπή των torneselli σημείωσε κάμψη στις πρώτες δεκαετίες του 16ου αι. δεδομένου ότι η Βενετία, εξαιτίας της τουρκικής απειλής στο Αιγαίο, είχε άρει το ενδιαφέρον της από τις αποικίες στον ελλαδικό χώρο. Στην Αργολίδα, συγκεκριμένα, μαρτυρούνται διάφορες οθωμανικές επιδρομές, κατά τη διάρκεια της βενετικής κυριαρχίας ανάμεσα στα 1389–1394 και στα 1540. Μια ενδιαφέρουσα κοπή, από τη Δαλματία αυτή τη φορά, το χάλκινο bagattino από το Spalato (Split), κάτω από βενετική κυριαρχία, κοπής 1491, ενισχύει και συγχρόνως παρέχει εύρος στη βενετική παρουσία στην Ακροναυπλία63. Δαλματικά νομίσματα δεν βρίσκονται συχνά στον ελλαδικό χώρο64.

  • 65 Έχουν υπολογισθεί και τα νομίσματα του «1971». Βλ. σημ. 4.

Γράφ. II. Ακροναυπλία: Αιώνες Αιχμής. Χρονολογική κατανομή65.

24Χρονολογικά, η ποσοτική και ειδολογική κατανομή από την Ακροναυπλία στα χρόνια της ακμής διαμορφώνεται (βλ. και γράφ. ΙΙ) ως εξής :

25Α. στα χρόνια των Κομνηνών–Αγγέλων : με 20 τεμάχια (και ακόμα 1 τεταρτηρό του «1971»), τελικό σύνολο 21.

26Β. στον 13ο αι. έως τις αρχές του 14ο αι. (18 απομιμήσεις τεταρτηρών + 1 λατιν. απομίμηση + 21 κοπές Φραγκοκρατίας) : με 40 τεμάχια (και ακόμα 3 φθαρμ. deniers tournois του «1971»), τελικό σύνολο 43, διαφορετικής ωστόσο καταγωγής.

27Γ. στο χρονικό διάστημα λίγο πριν από τα μέσα του 14ου αι. έως τις αρχές του 16ου αι. (1 soldino + 36 tornesseli + 1 quartarolo φθαρμ.): με 38 βενετικές κοπές και 1 Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου, κοπή Λακωνίας, και 1 φθαρμ. 15ου αι.(;), σύνολο 40 τεμ. (και του «1971» ακόμα 2 φθαρμ. tornesseli + 1 του Spalato), τελικό σύνολο 43.

28Με άλλα λόγια, ισάριθμες αναδεικνύονται οι περίοδοι Β και Γ και ακολουθούνται από την Α. Δηλαδή, οι αιώνες αιχμής της παρουσίας νομισμάτων στην Ακροναυπλία, ή με άλλα λόγια της εκχρηματισμένης ζωής, εστιάζονται ανάμεσα στα τέλη του 11ου αι. μέχρι τις αρχές του 16ου αι., με έμφαση στον 12ο αι., 13ο αι., 14ο αι. και αρχές του 15ου αι. Ειδολογικά, η δεσπόζουσα στην Πελοπόννησο περίοδος της Φραγκοκρατίας κατέγραψε 21 τεμάχια (και 3 του «1971») τελικό σύνολο 24 τεμάχια ενώ η βενετική παρουσία από τον 14ο αι. μέχρι τις αρχές του 16ου αι., κατέγραψε 38 τεμάχια (και 3 του «1971»), τελικό σύνολο 41 τεμάχια. Εάν προσθέσει κανείς και τις 8 ανώνυμες gazzettae στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 17ου αι., αριθμεί συνολικά 49 (και ακόμα 7 gazzettae του «1971»), φτάνει στο τελικό σύνολο των 56 τεμαχίων, παρέχοντας το δικαίωμα στην Γαληνοτάτη να διεκδικεί, σε ευρύ βέβαια χρονικό διάστημα, και την πιο ισχυρή παρουσία στην Ακροναυπλία. Συμπερασματικά, το νομισματικό υλικό που ανασκάφθηκε φωτίζει τα πράγματα για το σημαντικό λιμάνι της Αργολίδας. Η νομισματική κυκλοφορία στο φρούριο του Ναυπλίου, από τον 6ο αι. έως τις αρχές του 19ου αι. ακολούθησε και συντονίσθηκε με τις τάσεις της διακίνησης νομισμάτων στο νότιο ελλαδικό χώρο με ορισμένες ενδιαφέρουσες και ιδιαίτερες κοπές : αυτές είναι η φόλλις που προτείνεται ότι κόπηκε στην Tραπεζούντα, το νόμισμα της Φραγκοκρατίας με τις επιγραφές NEGRIP και G PA, το tornese του Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου, κοπή Λακωνίας, η δαλματική κοπή από το Spalato (Split), και βεβαίως οι απομιμήσεις των τεταρτηρών που υποστηρίζουν την ύπαρξη ενός περιφερειακού νομισματοκοπείου στην Αργολίδα.

Καταλογοσ

291. Άργος, 4o–3o αι. π.Χ. SNG Copenhagen, αρ. 57-58.

302. Άργος, 3o αι. π.Χ. κ.εξ. SNG Copenhagen, αρ. 75-83.

313-4. Αρχαία ελληνικά φθαρμένα.

325. Ιουστινιανός (527-565), φόλλις, Νικομήδεια, χρονολ. κοπής 13ο έτος βασιλείας (539/540), off. B. DOCoins I, αρ. 117b.1-7, πίν. XXVI.

336. Κώνστανς Β΄ (641-668), φόλλις, Κων/λη, χρονολ. κοπής 651-658. DOCoins II/2, σ. 450-453, αρ. 69-78, class 5-7, πολύ φθαρμένο.

347. Φόλλις, 7ου αι., φθαρμ. πιθανότατα Κώνστανς Β΄.

358. Ανώνυμο βυζαντινό, φόλλις, class C, χρονολ. κοπής 1042(;) – περ. 1050. DOCoins III/2, σ. 681-684, αρ. C.1-C.48.

369. Ανώνυμο βυζαντινό, φόλλις, class D, χρονολ. κοπής περ. 1050 – περ. 1060. DOCoins III/2, σ. 685-687, αρ. D.1-D.34.

3710. Ανώνυμο βυζαντινό, φόλλις, class I, χρονολ. κοπής περ. 1075 – περ. 1080. DOCoins III/2, σ. 696-699, αρ. I.1-I.64.

3811. Ανώνυμο βυζαντινό, φόλλις, class I, το ίδιο με το παραπάνω.

3912. Ανώνυμο βυζαντινό, φόλλις, class I(;), φθαρμένο.

4013. Ανώνυμο βυζαντινό, φόλλις, class Κ, χρονολ. κοπής περ. 1085 – περ. 1092. DOCoins III/2, σ. 702-704, αρ. Κ.1-Κ.26, επικεκομμένο.

4114. Κωνσταντίνος Ι΄ Δούκας (1059-1067), φόλλις, Κων/λη, class 1, χρονολ. κοπής 1059–1067. DOCoins III/2, σ. 774-776, αρ. 8.1-32.

4215. Τραπεζούς, φόλλις, χρονολ. κοπής περ. 1080 – περ. 1090. DOCoins IV, σ. 430-431, τύπος VIII, αρ. 8.1 και πίν. XXV (εικ. 1).

4316. Αλέξιος Α΄ Κομνηνός (1081-1118), τεταρτηρό, 1.82 γρ., Θεσ/νίκη, post reform, fourth coinage, 1092-1093. DOCoins IV, σ. 236-238, πίν. VII, αρ. 40a.1-b.5.

4417. Αλέξιος Α΄ Κομνηνός, τεταρτηρό, 2.24 γρ. Το ίδιο με το παραπάνω.

4518. Αλέξιος Α΄ Κομνηνός, τεταρτηρό, 2.59 γρ., φθαρμένο.

4619. Αλέξιος Α΄(;) Κομνηνός, τεταρτηρό, 2.19 γρ., Θεσ/νίκη, χρονολ. κοπής 1092-1093, third coinage. DOCoins IV, σ. 236, πίν. VI, αρ. 39.4-5.

4720. Ιωάννης Β΄ Κομνηνός (1118-1143), τεταρτηρό, 3.15 γρ., Θεσσαλονίκη, type A. Για τον τύπο DOCoins IV, σ. 270-271, πίν. Χ, αρ. 14.a.3-b.6, φθαρμένο.

4821. Ιωάννης Β΄(;) Κομνηνός, τεταρτηρό, 2.85 γρ. φθαρμ., το ίδιο με το παραπάνω.

4922-26. Μανουήλ Α΄ Κομνηνός (1143-1180), τεταρτηρό, 1.70 γρ. (light standard), type A, χρονολ. κοπής 1143-1152(;), αβέβαιο ελλαδικό νομ/πείο. DOCoins IV, σ. 335-337, πίν. XVI, αρ. 22.

5023-26. Μανουήλ Α΄ Κομνηνός, τεταρτηρό, 1.33 γρ.· 1.07 γρ.· 1.03 γρ.· type Α(;), 1.83 γρ. Τα ίδια με το παραπάνω.

5127. Μανουήλ Α΄ Κομνηνός, τεταρτηρό, 1.94 γρ. (light standard), type Β, χρον. κοπής 1152 – περ. 1160, αβέβαιο ελλαδ. νομ/πείο. DOCoins IV, σ. 337, πίν. XVI, αρ. 23.

5228-29. Μανουήλ Α΄ Κομνηνός, τεταρτηρό, 1,67 γρ.· 1,48 γρ. Τα ίδια με το παραπάνω.

5330. Μανουήλ Α΄ Κομνηνός, τεταρτηρό, 2.34 γρ. (light standard), χρονολ. κοπής περί το 1160- 1167(;), type C, αβέβαιο ελλαδ. νομ/πείο. DOCoins IV, σ. 338-339, πίν. XVI, αρ. 24.

5431. Μανουήλ Α΄ Κομνηνός, τεταρτηρό, 1.72 γρ. (light standard), χρονολ. κοπής 1167-1183(;), type D, αβέβαιο ελλαδ. νομ/πείο. DOCoins IV, σ. 339, πίν. XVI, αρ. 25.

5532. Ισαάκιος Β΄ Αγγελος (1185–1195), μισό τεταρτηρό, 1.52 γρ., χρον. κοπής 1185-(;), αβέβαιο ελλαδ. νομ/πείο. DOCoins IV, σ. 391, πίν. XXI, αρ. 6.

5633-35. Τεταρτηρά τελείως φθαρμ., 2.14 γρ.· 1.79 γρ.· 1.69 γρ.

5736. Απομίμηση τεταρτηρού Μανουήλ Α΄ Κομνηνού, 1.19 γρ., τύπος Α (μονογράφημα), αβεβαίου νομ/πείου. Για το πρωτότυπο DOCoins IV, σ. 335-336, πίν. XVI, αρ. 22(;) (εικ. 3).

5837-44. Απομίμηση τεταρτηρού Μανουήλ Α΄ Κομνηνού, 0.81 γρ.· 0.72 γρ.· 0.64 γρ.· 0.56 γρ.· 0.39 γρ.· 0.36 γρ.· 0.42 γρ.· 0.21 γρ. Τα ίδια με το παραπάνω.

5945. Απομίμηση τεταρτηρού Μανουήλ Α΄ Κομνηνού, 0.76 γρ., τύπος Β (Άγιος Γεώργιος), αβεβαίου νομ/πείου. Για το πρωτότυπο DOCoins IV, σ. 337, πίν. XVI, αρ. 23.

6046. Απομίμηση τεταρτηρού, 0.64 γρ., «τύπος απροσδιόριστος με ασαφές πρότυπο». Baker 2007, αρ. 306-330.

6147-50. Απομίμηση τεταρτηρού, 0.47 γρ.· 0.35 γρ.· 0.28 γρ.· 0.26 γρ. Τα ίδια με το παραπάνω.

6251. Απομίμηση τεταρτηρού, 0.97 γρ., τελείως φθαρμ.

6352. Απομίμηση τεταρτηρού, 0.78 γρ. Τα ίδια με το παραπάνω.

6453. Απομίμηση τεταρτηρού(;), 0,27 γρ.

6554. Λατινική απομίμηση, small module, type A, 1204-(;). DOCoins IV, σ. 694 κ.ε., πίν. LXVII.

6655. Πριγκιπάτο Αχαΐας, «denier μικρής αξίας», 0.95 γρ., CORINTUM, «Ακροκόρινθος». Metcalf 19952, σ. 243, αρ. 248, τύπος 9.

6756-57. Πριγκιπάτο Αχαΐας, «denier μικρής αξίας», 0.75 γρ.· 0.73 γρ. Τα ίδια με το παραπάνω.

6858. Πριγκιπάτο Αχαΐας, «denier μικρής αξίας», 0.83 γρ., CORINTI, «γενουατική πύλη». Metcalf 19952, σ. 243, αρ. 249, τύπος 10.

6959. Δουκάτο Αθηνών, «denier μικρής αξίας», 0.39 γρ., «ασπίδα». Metcalf 19952, σ. 243, αρ. 245-246, τύπος 4.

7060. «Εύβοια» (NEGRIP), «Denier μικρής αξίας», 0.45 γρ. Metcalf 19952, σ. 244, αρ. 249, τύπος 11 (εικ. 5).

7161. Πριγκιπάτο Αχαΐας, νομισματοκοπείο Γλαρέντζας, denier tournois, Guillaume de Villehardouin. Τζαμαλησ 1990, GV223.

7262. Το ίδιο με το παραπάνω, Philippe de Savoie. Τζαμαλησ 1994, PSB.

7363. Το ίδιο με το παραπάνω, Mahaut. Τζαμαλησ 1994, MHB1.

7464. Denier tournois Αχαΐας, τελείως φθαρμένο.

7565. Δουκάτο Αθηνών, νομισματοκοπείο Θηβών, denier tournois, Τζαμαλησ 1990, GR103.

7666-67. Deniers tournois, ThEBANI CIVI, χωρίς τελικό S. Μάλλον από την ίδια μήτρα. Απομιμήσεις(;).

7768. Δουκάτο Αθηνών, νομισματοκοπείο Θηβών, denier tournois, τεμάχιο φθαρμένο.

7869. Νομ/πείο Ναυπάκτου, Δεσπότης Ρωμανίας, denier tournois. Metcalf 19952, σ. 278.

7970. Νομ/πείο Ναυπάκτου, Δεσπότης Ρωμανίας, deniers tournois, τεμάχιο φθαρμένο.

8071-74. Απομιμήσεις denier tournois.

8175. Τεμάχιο denier tournois, φθαρμένο.

8276. Quartarolo 13ου αι., φθαρμένο. Για το τύπο Ρapadopoli I, πίν. V, αρ. 10.

8377. Soldino, Francesco Dandolo, 1329-1339. Stahl 1994, σ. 97, τύπος Ι, πίν. 94, αρ. 1-3.

8478. Tornesello Andrea Dandolo, 1343-1354, τεμάχιο, διάτρητο. Για τον τύπο Ρapadopoli I, πίν. Χ, αρ. 14.

8579. Tornesello, Giovanni Gradenigo, 1344-1356. Για τον τύπο Ρapadopoli I, πίν. XI, αρ. 10, σ. 192, τεμάχιο.

8680. Tornesello, Lorenzo Celsi, 1361-1368. Για τον τύπο Ρapadopoli I, πίν. ΧΙΙ, αρ. 4, τεμάχιο.

8781. Tornesello, Marco Corner, 1365-1368. Για τον τύπο Ρapadopoli I, πίν. ΧΙΙ, αρ. 8, σ. 204.

8882-83. Torneselli Andrea Contarini, 1368-1382. Για τον τύπο Ρapadopoli I, πίν. ΧΙΙ, αρ. 14, σ. 217.

8984-87. Torneselli, Antonio Venier, 1382-1400. Για τον τύπο Ρapadopoli I, πίν. ΧΙΙΙ, αρ. 11, σ. 231.

9088. Tornesello, Michele Steno, 1400-1414. Για τον τύπο Ρapadopoli I, πίν. ΧIV, αρ. 4, σ. 240.

9189. Tornesello, Agostino Barbarigo, 1486-1501. Ρapadopoli II, πίν. ΧΧΙ, αρ. 6· σ. 83, αρ. 64.

9290-91. Torneselli, Leonardo Loredan, 1501-1521. Ρapadopoli II, πίν. ΧΧΙΙ, αρ. 14· σ. 114, αρ. 82.

9392-111. Torneselli, φθαρμένα.

94112-113. Απομιμήσεις torneselli.

95114. Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος (1391-1425) (εικ. 2), tornese, χρονολ. κοπής 1390 ή 1408 ή 1415–1416. Baker 2006, φθαρμ. ασαφής ο προσδιορισμός του τύπου.

96115. Φθαρμένο Χίου(;), 15ος αι.(;).

97116. Απροσδιόριστο, διάτρητο, φθαρμένο, 17ου αι.(;), 10.99 γρ.(;). Εμ. μικρή προτομή προς τα δεξ. και αρ. και δεξ. S C. Κυκλικά …C(;) A R O *…D * D *G… / Οπ. Σταυρός στις απολήξεις των κεραιών του οποίου από ένα μικρό τετράγωνο με τέσσερα διάχωρα έκαστο. Κυκλικά …Α(;) P(;) A M * …. 1668(;).

98117-118. Gazzetta ενετική, ανώνυμη, DALMA ET ALBAN, μετά το 1684. Ρapadopoli III, πίν. CXLVIII, αρ. 4· σ. 927, αρ. 8 κ.ε.

99119-120. Gazzetta ενετική, ανώνυμη, ΑRMATA ET MOREA, χρονολ. κοπής 1688. Ρapadopoli III, πίν. CXLIX, αρ. 5· σ. 939, αρ. 97-98.

100121-123. Gazzetta ενετική, ανώνυμη, ΑRMATA ET MOREA. Ρapadopoli III, πίν. CXLIX, αρ. 95-96· σ. 939, αρ. 97-98.

101124. Gazzetta ενετική ανώνυμη, τέλη 17ου αι., τελείως φθαρμένη.

102125. Οθωμανικός παράς, (αργυρό), τέλη 17ου αι. - αρχές 18ου αι., φθαρμένο. Οι ταυτίσεις των οθωμανικών οφείλονται στον κ. Π. Κόκκα, τον οποίο και ευχαριστώ.

103126. Μικρό mangit κοπής Κων/λης, 17ου αι., πιθανόν Suleyman I 65.

104127. Selim III (1789-1807), κοπής Κων/λης.

105128-132. Τεμάχια νομισμάτων ασυντήρητα και τελείως φθαρμένα.

106133. Αργυρό έλασμα.

107134. Χάλκινο έλασμα.

108Από την Ακροναυπλία προέρχονται 27 ακόμα τεμάχια ανασκαφών του «1971», που ανεβάζουν το σύνολο των νομισμάτων στα 161 τεμάχια. Βλ. για τα 27 του «1971» στη σημ. 4.

Εικ. 1. Φόλλις. Κοπή Τραπεζούντας.

Εικ. 2. Tornese, Μανουήλ Β’ Παλαιολόγου.

Εικ. 3. Απομιμήσεις τεταρτηρών.

Εικ. 4. «Θησαυρός» Κοιλάδας Αργολίδας.

Εικ. 5. «Denier μικρής αξίας», NEGRIP/GPAC.

Εικ. 6. Φραγκοκρατία: «Deniers μικρής αξίας» και deniers tournois.

Εικ. 7. Βενετοκρατία : Soldino, torneselli, gazzettae ανώνυμες 17ου αι.

Εικ. 8. Bagattino : Spalatus (Split) Δαλματίας.

Bibliographie

Βιβλιογπαφικεσ συντομογπαφιεσ

Baker 2006 = J. Baker, «A Coinage for Late Morea under Manuel II Palaiologos (1391–1425)», RN (2006), σ. 395-416.

Baker 2007 = J. Baker, «Two Thirteen Century Hoards and Some Site Finds from Argos», NC (2007), σ. 211-233.

Baker, Γαλανη-Κρικου 2017 = J. Baker, Μ. Γαλανη-Κρικου, «Δυτικός Μεσαίων στην Πελοπόννησο», στον παρόντα τόμο.

Metcalf 19952 = D. M. Metcalf, Coinage of the Crusades and the Latin East in the Ashmolean Museum Oxford (19952).

Ρapadopoli I-III= Ν. Papadopoli, Le Monete de Venezia I (1893)· II (1907)· III (1919).

Πεννα 1996 = Β Πεννα, «Η ζωή στις βυζαντινές πόλεις της Πελοποννήσου: Η νομισματική μαρτυρία (8ος-12ος αι. μ.Χ.)», στο Μνήμη Martin J. Price (1996), σ. 195-288.

Savvides 1992 = A. Savvides, «Nauplion in the Byzantine and Frankish Periods», Peloponnesiaka 19 (1991- 1992), σ. 286-302.

Stahl 1985 = A. Stahl, The Venetian Tornesello. A Medieval Colonial Coinage (1985).

Stahl 1994 = A. Stahl, «The Cephalonia Hoard of Venetian and Hungarian Coins», ΝομΧρον 13 (1994), σ. 85-102.

Τζαμαλησ 1994 = Α. Τζαμαλησ, «Το εύρημα Ηλείας 1964», ΝoμΧρον 13 (1994), σ. 65-74.

Τζαμαλησ 1990 = A. Τζαμαλησ, «Η πρώτη περίοδος του τορνεζίου. Νέα στοιχεία από ένα παλαιό εύρημα, Α´», ΝομΧρον 9 (1990), σ. 101-131.

Notes

1 ΑΔ 28 (1973), Β´1, σ. 230-234. Το καλοκαίρι του 1972 τα νομίσματα είχαν μεταφερθεί άμεσα στο Νομισματικό Μουσείο, όπου η υπογράφουσα είχε πραγματοποιήσει τότε την πρώτη ταύτιση. Το 2010 μεταφέρθηκαν πάλι στο Νομισματικό για μελέτη. Ευχαριστώ την επίτιμη διευθύντρια Δ. Ευγενίδου και όλους τους συναδέλφους μου που υπηρετούν στο Μουσείο για την προθυμία τους να με διευκολύνουν.

2 Βλ. και σημ. 4 για τον συνολικό αριθμό. Για βασική νομισματική βιβλιογραφία, βλ. στον παρόντα τόμο Baker, Γαλανη-Κρικου 2017, σ. 67-70, σημ. 9-24.

3 Βλ Savvides 1992· του ιδιου, «Τα προβλήματα τα σχετικά με το βυζαντινό Ναύπλιο», Βυζαντιακά 14 (1994), σ. 355-374. Eπίσης, Β. Κοντη, «Συμβολή στην ιστορική γεωγραφία του νομού Αργολίδος», Σύμμεικτα 5 (1983), σ. 160-202· A. Yangaki, «Céramique glaçurée provenant de Nauplie et d’Argos (xiie-xiiie s.) : observations préliminaires », BCH 132 (2008), σ. 587-616· A. Oikonomou-Laniado, «La céramique protomajolique d’Argos», στο S. Gelichi (επιμ.), La ceramica nel mondo bizantino tra XI e XV secolo e i suoi rapporti con l’Italia (1993), σ. 307-316· τησ ιδιασ, «Βυζαντινή κεραμεική από το Άργος (12ος-13ος)» στο Α΄ αρχαιολογική σύνοδος Νότιας και Δυτικής Ελλάδας (1996), σ. 345-348.

4 Η συνάδελφος Νατ. Βασιλείου από την 25η ΕΒΑ, πρόσφατα, είχε την καλοσύνη να μου θέσει υπόψη 27 ακόμα νομίσματα που φυλάσσονται στην Εφορεία και προέρχονται από τις δοκιμαστικές τομές που έγιναν με την ευθύνη της Δεϊλάκη το 1971 και 1972 στην Ακροναυπλία. Για τα νομίσματα αυτά δεν έχει γίνει αναφορά στην περιγραφή των εκσκαφικών ερευνών στο ΑΔ 28 (1973), Β´1, σ. 87-90, και 26 (1971), σ. 74. Έκανα τις ταυτίσεις από φωτογραφίες, οι οποίες σε πολλές περιπτώσεις απεικόνιζαν μόνο τη μία όψη νομίσματος και κάποιες φορές μάλιστα ακαθάριστου. Μοιάζει ωστόσο, τα νομίσματα αυτά να είναι συμβατά με εκείνα των ανασκαφών του Λαζαρίδη. Στο εξής, θα αναφέρονται ως νομίσματα «1971» και αυτά της βασικής ανασκαφής ως «Ανασκαφή Π. Λαζαρίδη 1972». Ο συνολικός αριθμός των νομισμάτων από την Ακροναυπλία ανέρχεται πλέον στα 161 τεμάχια. Η ταύτιστη των 27 του 1971 έχει ως εξής: 1-8. Φόλλεις από Βασίλειο Α΄, ανώνυμες διαφόρων κατηγοριών, μέχρι Νικηφόρο Βοτανειάτη· 9. Μισό τεταρτηρό Μανουήλ Α΄, μονογράφημα· 10-12. Deniers tournois φθαρμένα· 13-14. Torneselli φθαρμένα· 18. Bagattino του Spalato (βλ. σημ. 63-64 και εικ. 8)· 19-25. Ανώνυμα βενετικά τέλους 17ου αι. DALMA ET ALBAN, ARMATA ET MOREA ISOLE ET ARMATA· 26-27. Οθωμανικά.

5 Ενδεικτικά για Kόρινθο, βλ. από τη δεκαετία του 1970 στο Hesperia τις ετήσιες αναφορές του Ορ. Ζερβού των αμερικανικών ανασκαφών, επίσης για το ίδιο φαινόμενο, βλ. και Μ. Γαλανη-Κρικου, «Εύρημα Κορίνθου μικρών χαλκών υποδιαιρέσεων Ε’-ΣΤ’ αι.», ΑΔ 28 (1973), Μελέται, σ. 138-159, και για τον ίδιο λόγο J. Kroll, «An Early Byzantine and Late Turkish Hoard from the Athenian Agora», Hesperia 42 (1973), σ. 303, σημ. 10.

6 Βλ. ενδεικτικά παραπάνω σημ. 5 καθώς και τις συγκεντρωτικές δημοσιεύσεις των Α. Αβραμεα, «Νομισματικοί θησαυροί και μεμονωμένα νομίσματα από την Πελοπόννησο ΣΤ´–Ζ΄αι.», Σύμμεικτα 5 (1983), σ. 49-91· ΣΒΘ· TMB.

7 Βλ. Α. Στρατοσ, Το Βυζάντιον στον Ζ΄ αιώνα, τόμος Δ’ (1972), σ. 213-214.

8 Βλ. Μ. Τhompson, The Athenian Agora II. Coins (1954), σ. 70-71· Μ. Γαλανη-Κρικου, «Θήβα: 10ος-14ος αι. Η νομισματική μαρτυρία από την Αγία Τριάδα», Σύμμεικτα 11 (1997), σ. 115 σημ. 10. Για Κόρινθο βλ. Hesperia (1991), σ. 49, αρ. 61.

9 Πεννα 1996, σ. 199-202. Ενδεικτικά βλ. και στο ΣΒΘ, σ. 10: δεν υπάρχει «θησαυρός» αυτής της εποχής από τους 124 που εξετάστηκαν. Επίσης, βλ. και Μ. Γαλανη-Κρικου, «Θήβα 6ος-15ος αι. Η νομισματική μαρτυρία από το Πολιτιστικό Κέντρο», Σύμμεικτα 12 (1998), σ. 150-152, και για τη σχετική βιβλιογραφία.

10 Είναι νόμισμα του «1971», βλ. σημ. 4.

11 Savvides 1992, σ. 289-290.

12 Ταυτίσθηκαν ακόμα από το «1971», 6 ανώνυμες φόλλεις διαφόρων κατηγοριών, και 1 φόλλις του Νικηφόρου Γ΄ Βοτανειάτη.

13 Στο ίδιο το Άργος εντοπίσθηκαν δύο «θησαυροί»: Ο «θησαυρός» Άργος 1910 του ΝΜΑ (Ι. Σβορωνοσ, ΔΕΝΑ 15 [1913], σ. 48 και Πεννα 1996, σ. 231) περιλαμβάνει έξι ανώνυμες φόλλεις αποκλειστικά της G, που δεν εντοπίσθηκαν στην Ακροναυπλία. Ο άλλος είναι ο «θησαυρός» Άργος 1989 από αποθέτη (Πεννα 1996, σ. 232, αρ. 23) και περιλαμβάνει 86 φόλλεις. Από αυτές οι 41 είναι του Βοτανειάτη και οι υπόλοιπες 45, ανώνυμες, είναι των κατηγοριών C, E, F, H, I, J και K. Οι κατηγορίες C, I, K, είναι κοινές στον «θησαυρό» Άργος 1989 και στην Ακροναυπλία. Μεμονωμένα έχουν εντοπισθεί στην πόλη του Άργους, το Ναύπλιο, τις Λίμνες, τη νήσο Ορόβη, τη Μιδέα, στο παλαιό Λυγουριό, την Επίδαυρο, την Τροιζήνα, το όρος Αδέρες, τη νήσο Δοκό, την Ύδρα, βλ. Πεννα 1996, σ. 241-245, και στο Ασκληπιείο Επιδαύρου, βλ. Π. Καββαδια, Το ιερόν του Ασκληπιού εν Επιδαύρω και η θεραπεία των ασθενών (1900), σ. 24· και Μ. Οικονομιδου, ΑΔ (1986), Β´1, σ. 41. Ούτε στην Ακροναυπλία αλλά ούτε και στους δύο «θησαυρούς» του Άργους ταυτίσθηκαν ανώνυμες Α και Β, οι οποίες ωστόσο έχουν βρεθεί αλλού, όπως στην Κόρινθο, τη Σπάρτη, αλλά και στο ίδιο το Άργος για να περιορισθεί κανείς στις μεγάλες πόλεις της Ανατολικής Πελοποννήσου.

14 Βλ. εικ. 1. M. Hendy, Coinage and Money in the Byzantine Empire 1081-1261 (1969), πίν. 2, αρ. 22, σ. 75.

15 DOCoins III, σ. 197, πίν. LXVIII, L.1· σ. 704, αρ. L.1, περί το 1080.

16 S. Bendall, «The Mint of Trebizond under Alexius I and the Gabrades», NC (1977), σ. 126-136.

17 DOCoins IV (1999), αρ. 427-428 και πίν. XXV, 8.1.

18 W. Schultze, «An Anonymous Copper Coin Re-Attributed to Syria», NC (2008), σ. 321-330.

19 Βλ. S. Bendall (σημ. 16), σ. 127, για προέλευση των νομισμάτων. Βλ. και K.M. Edwards, Corinth VI (1933), σ. 150-151, αρ. 171, 172, 175· επίσης O.H. Zervos, «Coins Excavated at Corinth, 1978- 1980», Hesperia 55 (1986), σ. 174, αρ. 93· αλλά και M. Thompson (σημ. 8), II, σ. 74, αρ. 1875, ένα L. Βλ. και για δύο άγνωστες παραλλαγές Ο.Η. Zervos, NumCirc (2004), σ. 24-36.

20 Savvides 1992, σ. 291.

21 Πρβλ. DOCoins IV, αρ. 231 κ.ε.

22 Savvides 1992, σ. 291.

23 Πρόκειται για τον τύπο που απασχόλησε πρόσφατα την P. Papadopoulou, «Tetartera d’imitation du xiiie s. : À propos du trésor de Durrès (Albanie)», RN (2005), σ. 145-162, με αφορμή τη μελέτη του «θησαυρού» από το Δυρράχιο 1967. Η διαπίστωση της εξάπλωσης των απομιμήσεων του Αλεξίου του τύπου του διάλιθου σταυρού, στον ελλαδικό χώρο από το Δυρράχιο, στη Θεσσαλονίκη, την Κόρινθο μέχρι τη Ρόδο, αλλά και σειρά άλλων παρατηρήσεων, υπαγόρευσαν στη συγγραφέα την πρόταση να αποδώσει τις συγκεκριμένες απομιμήσεις τεταρτηρών του Αλεξίου Κομνηνού στους Βενετούς, σε νομισματοκοπείο της Κορίνθου στις αρχές του 13ου αι. Η δελεαστική αυτή πρόταση γεγονός είναι ότι έγινε δεκτή με σκεπτικισμό από ορισμένους μελετητές, βλ. Baker 2007.

24 Baker 2006. Βλ. και εικ. 2.

25 Βλ. Baker 2006, σ. 399-400.

26 Αν και ο D δεν είναι πολύ συχνός στην Πελοπόννησο, εν τούτοις σε ένα «θησαυρό» από την Αργολίδα, Καπαρέλλι Αργολίδος 1927, ταυτίσθηκαν τρία του τύπου D. Βλ. σχετικά και σημ. 27.

27 Βλ. Ι. Τουρατσογλου κ.ά., «Ο θησαυρός Κομοτηνής 1979(;): Συμβολή στην κυκλοφορία των τεταρτηρών του ΙΒ΄ αι. μ.Χ.», στο C. Bakirtzis (επιμ.), First International Symposium for Thracian Studies “Byzantine Thrace”. Image and Character (1989), σ. 419-424. Τέλος, για ένα ακόμα τεμάχιο Μανουήλ Α’ από το Φίχτι Μυκηνών βλ. στο L. E. Lord κ.ά., «Blockhouses in the Argolid», Hesperia 10 (1941), σ. 111. Στην ίδια μελέτη των Ι. Τουρατσογλου κ.ά. (παραπάνω), σ. 405-406, δημοσιεύεται και ο παλαιός «θησαυρός» του ΝΜ, Καπαρέλλι 1927, μνεία για τον οποίον είχε κάνει ο Mosser (S. McA. Mosser, A Bibliography of Byzantine Coin Hoards [1935], αρ. 16) με 152 τεταρτηρά Κομνηνών και Αγγέλων. Ωστόσο, διευκρινίσθηκε από τα πολύτιμα Αρχεία εγγράφων του ΝΜΑ ότι πρόκειται για «θησαυρό» από την Αργολίδα και συγκεκριμένα από το Καπαρέλλι Αργολίδας και όχι από το Κασαρέλλι Αρκαδίας, όπως είχε περάσει από παλαιά στη βιβλιογραφία. Για «θησαυρούς» από Κόρινθο και Σπάρτη, βλ. επίσης στην ίδια δημοσίευση σ. 381.

28 Βλ. εικ. 3 και Baker, Γαλανη-Κρικου 2017. Βλ. και J. Fischer, Hesperia 53 (1984), σ. 221· O. H. Zervos, Hesperia 67 (1998), σ. 274 (63-64), 280.

29 Του ιδιου, ΝομΧρον 26 (2007), σ. 94-95, σημ. 4.

30 Του ιδιου, NumCirc (Αug. 2004), σ. 236· NumCirc (Sept. 2009), σ. 163-164.

31 Του ιδιου, ΝομΧρον 26 (2007), σ. 91-95. Ενδιαφέρουσα περίπτωση αποτελούν και τα 3 τεμάχια που μνημονεύονται από τη Μάντω Οικονομίδου σε «θησαυρό» από τη Θήβα (οικόπεδο Ρούση), όπου σε σκυφωτό πέταλο έχει χαραχθεί το μονογράφημα του Μανουήλ (Βλ. Μ. Οικονομιδου, «Τρεις θησαυροί του 13ου αι. του Νομισματικού Μουσείου Αθηνών», στο Δώρημα στον Ι. Καραγιαννόπουλο [1985], σ. 989, 994-995).

32 Baker 2007, σ. 211-233.

33 Ευχαριστίες οφείλονται στη συνάδελφο Χ. Κοιλάκου που μου παρείχε την άδεια να εξετάσω στο Μουσείο Σπετσών τα νομίσματα που αναφέρθηκαν παραπάνω, στον κ. Άδ. Κύρου στον οποίο χρωστώ τόσο την υπόδειξη του αδημοσίευτου «θησαυρού» από την Κοιλάδα που φυλάσσεται επίσης στο Μουσείο Σπετσών, καθώς και όλες τις πληροφορίες που τον αφορούν και στη συνάδελφο Β. Πέννα, γιατί είχε παλαιότερα ζυγίσει τα νομίσματα της Κοιλάδας. Βλ. το «θησαυρό» Κοιλάδας (εικ. 4).

34 D. M. Metcalf, «The Brauron Hoard and the Petty Currency of Central Greece, 1143-1204», NC (1964), σ. 251· βλ. και ΣΒΘ, αρ. 90· D. M. Metcalf, Coinage in South-Eastern Europe, 820-1396 (1979), σ. 239-240.

35 Βλ. ΣΒΘ, αρ. 84, με σχόλια για την ανεύρεση και την προγενέστερη βιβλιογραφία.

36 Βaker 2007, σ. 22 και σημ. 9, με αναφορές στη βιβλιογραφία.

37 J. Baker, A. Stahl, «Coinage and Money in the Morea after the Fourth Crusade», στο S. Gerstel (επιμ.), Viewing the Morea: Land and People in the Late Medieval Peloponnese (2013), σ. 153-184.

38 D. Athanassoulis, J. Baker, «Medieval Clarentza. The Coins 1999-2004», NC (2008), σ. 281-282.

39 Βaker 2007, σ. 231, σημ. 46.

40 M. Hahn, «The Berbati-Limnes Project. The Early Byzantine to Modern Periods», στο Berbati-Limnes Archaeological Survey, 1988-1990 (1996), σ. 445-451· J. Baker, G. Tsekes, «Medieval Coins from the Area of Limnes in the Argolis», στον παρόντα τόμο.

41 J. Baker, A. Stahl (σημ. 37), σ. 160.

42 Baker 2007, σ. 225.

43 M. F. Hendy, Studies in the Byzantine Monetary Economy, c. 300–1450 (1985), σ. 325.

44 Και άλλους ισχυρούς τοπικούς άρχοντες αλλού, όπως στη Θεσσαλία, αλλά και τον ίδιο τον Σγουρό, ως περίπτωση και ως ευρύτερο φαινόμενο για δυνατότητα κοπής, άλλων όμως νομισμάτων, συγκεκριμένα των λατινικών απομιμήσεων, είχε προτείνει παλαιότερα η Πέννα, βλ. Β. Πεννα, «Βυζαντινό νόμισμα και λατινικές απομιμήσεις», στο Τεχνογνωσία στη λατινοκρατούμενη Ελλάδα (2000), σ. 16-17, και για τις συγκεκριμένες απομιμήσεις, έναν τοπικό άρχοντα έχει σκιαγραφήσει ο Baker, βλ. Baker 2007, σ. 228, και Β. Πεννα (παραπάνω). Πρόσφατα, ωστόσο, η Πέννα, σχολιάζοντας τον ενδιαφέροντα «θησαυρό» Άργος 1984 πρότεινε τον ίδιο τον Λέοντα Σγουρό ως τον υπεύθυνο κοπής αυτών των απομιμήσεων. Την ευχαριστώ που μου έθεσε υπόψη το κείμενό της από το Συνέδριο της Δύμης, βλ. Β. Πεννα, «Χρήμα και αγορά στην Αχαΐα κατά τον 13ο αιώνα: η μαρτυρία των “θησαυρών”», στο Ε. Σαραντη (επιμ.), Πρακτικά Συνεδρίου. Δύμη, Φραγκοκρατία – Βενετοκρατία – Α΄ Τουρκοκρατία (2010), σ. 95-96. Ο Παύλος Λαζαρίδης είχε συσχετίσει με τον τοπικό άρχοντα Λέοντα Σγουρό τα οικοδομικά κατάλοιπα του τριδύμου/τρικλίτου ναού που ανέσκαψε στην Ακροναυπλία. Το μεσαίο κλίτος του ναού θα πρέπει να ήταν αφιερωμένο στον Άγιο Θεόδωρο τον Στρατηλάτη, τον φερόμενο ως προστάτη άγιο του ναυπλιέα άρχοντα. Πρβλ. και μικρό τεμάχιο στεατίτου, το οποίο βρέθηκε στο ναό, με τη μορφή του αγίου στο ΑΔ 28 (1973), Β´1, σ. 232-233.

45 βλ. Μ. Κορδωσησ, «Η κατάκτηση της νότιας Ελλάδας από τους Φράγκους. Ιστορικά και τοπογραφικά προβλήματα», Ιστορικογεωγραφικά 1 (1986), σ. 71-72.

46 Κατά δε τον Κορδώση δεν είναι απόλυτα διευκρινισμένος ούτε ο τρόπος ούτε ο τόπος του θανάτου του ναυπλιέα άρχοντα. Πάντως, η προσφυγή του Λέοντα Σγουρού στην Ακροναυπλία θεωρείται βεβαία τις τελευταίες ημέρες του, αν δεν υποθέσουμε ότι η ζωή του η ίδια τελείωσε εκεί στο φρούριο του Ναυπλίου. Μ. Κορδωση, «Οι τελευταίες στιγμές του Λέοντα Σγουρού (στην Κόρινθο ή στο Ναύπλιο;)», στο Πρακτικά του Β´ Τοπικού Συνεδρίου Άργολικών Σπουδών (1989), σ. 43-48.

47 Ειδικά στην πόλη του Άργους λατινικές απομιμήσεις ταυτίσθηκαν ανάμεσα στα μεμονωμένα αλλά και στους δύο «θησαυρούς» Άργος 1984 και 1988, βλ. Baker 2007, σ. 214, 218-220, 222-223.

48 Βλ. Μ. Κορδωσησ, Η κατάλυση του βυζαντινού κράτους από τους σταυροφόρους και η φραγκική κυριαρχία ως το 1261 1. Η κατάκτηση (1986), σ. 62. Το Άργος και το Ναύπλιο ο Villehardouin τα παραχώρησε στον Othon de la Roche ως αντάλλαγμα για τη βοήθεια που του προσέφερε κατά τις πολεμικές επιχειρήσεις της πολιορκίας που είχαν προηγηθεί. Έτσι η περιοχή της Αργολίδας αν και στην Πελοπόννησο δεν ανήκε στο πριγκιπάτο της Αχαΐας αλλά στο δουκάτο των Αθηνών.

49 Βλ. Baker, Γαλανη-Κρικου 2017, και εικ. 6.

50 Metcalf 19952, σ. 243, αρ. 248-249. Ο Ζερβός που έχει ασχοληθεί με έναν υψηλό αριθμό ανάλογων νομισμάτων από την Κόρινθο, έχει εντοπίσει σε αυτά ποικιλίες και έχει πρόσφατα κάνει επανέλεγχο της σύστασης ως προς το μέταλλό τους. Με πληροφόρησε, και τον ευχαριστώ θερμά, ότι τα νομίσματα αυτά δεν είναι χάλκινα, όπως είχε θεωρηθεί μέχρι τώρα, αλλά είναι και αυτά από κράμα, όπως τα deniers tournois, έχοντας τον πυρήνα μεν χάλκινο και την επιφάνεια αργυρή. Απλά ο άργυρος σε αυτά φαίνεται να είναι λιγότερος από ότι στα deniers tournois. Επομένως, θα πρέπει να ονομάζονται deniers –απλά deniers– και όχι tournois, γιατί βέβαια δεν έχουν χαραγμένο επάνω τους τον σχηματοποιημένο ναό, ή «deniers μικρής αξίας». Χαρακτηριστικό είναι ότι τα νομίσματα αυτά βρίσκονταν συνήθως ως μεμονωμένα. Ωστόσο, μαρτυρείται ο «θησαυρός» Άργος 1988, από τους ελάχιστους του είδους, στον οποίο βρέθηκαν αυτοί οι πρώιμοι τύποι. Ο ίδιος «θησαυρός» έχει ενδιαφέρον και αναφορικά με την αναλογία των δύο τύπων CORINTUM και CORINTI μεταξύ τους. Στον «θησαυρό», αυτή δεν είναι η συνήθης, αλλά είναι ανεστραμμένη : μόλις τρία CORINTUM και 44 CORINTI. Τα μεμονωμένα, ωστόσο, από τις ίδιες ανασκαφές στο Άργος παρουσιάζουν τη γνωστή ποσοτική αναλογία: 15 του τύπου με τον Ακροκόρινθο και 3 με τη γενουατική πύλη (Baker 2007, σ. 214-220).

51 Βλ. εικ. 5. Για το ίδιο αυτό νόμισμα από την Ακροναυπλία, βλ. Ν. Παπαδακησ, «Σπάνιον νόμισμα κοπής Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου ως τριάρχου Ευβοίας», ΑΑΑ 6 (1973), σ. 463-465. Βλ. και Metcalf 19952, τύπος 11, σ. 244, αρ. 249-250.

52 D. Athanassoulis, J. Baker (σημ. 38), σ. 242. Μία φόλλις του 10ου αι. σε ανασκαφή του 1981 κατά πάσα πιθανότητα αναφέρεται σε διερχόμενο: Πεννα 1996, σ. 264· τησ ιδιασ, «Νομισματική κυκλοφορία στην Ηλεία κατά τη βυζαντινή περίοδο», στο Π. Θεμελησ, Β. Κοντη (επιμ.), Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη και Ολυμπία (2002), σ. 230-232.

53 Βλ. Baker, Γαλανη-Κρικου 2017. Η βιβλιογραφία θα εμπλουτισθεί με νέο ενδιαφέρον ανάλογο υλικό, ειδικά από την Αργολίδα, από το παρόν Συνέδριο με Ανακοινώσεις των Αγγ. Κόσσυβα, «Μεσαιωνικό Άργος. Η μαρτυρία δύο νομισματικών “θησαυρών”» και J. Baker, G. Tsekes (σημ. 40).

54 Βλ. Κατάλογο αρ. 61-75. Από το «1971» προστίθενται τρία ακόμα φθαρμένα deniers tournois.

55 Savvides 1992, σ. 291-292, 299.

56 Βλ. γράφ. Ι, σημ. 4 και κατάλογο. Βλ. και εικ. 7.

57 Βλ. Baker, Γαλανη-Κρικου 2017.

58 Βλ κατάλογο αρ. 77, και Stahl 1994, σ. 97.

59 Βλ. Baker, Γαλανη-Κρικου 2017.

60 Χρ. Μαλτεζου, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους Θ’. Λατινοκρατούμενη Ελλάδα. Βενετικές και Γενουατικές κτήσεις (1979), σ. 244-278, και ιδιαιτέρως «Οι πελοποννησιακές κτήσεις της Βενετίας», σ. 275-276.

61 Βλ. H. Noiret, Documents inédits pour servir à l’histoire de la domination vénitienne en Crète de 1380 à 1485 (1892), σ. 81. Ευχαριστώ τη Βούλα Κόντη για την πληροφορία.

62 Savvides 1992, σ. 299-301. Ενδιαφέρουσα είναι η ομοιότητα του υλικού από την Ακροναυπλία με τα ανάλογα αδημοσίευτα νομίσματα από το Άργος που ανέσκαψε η Γαλλική Σχολή: τα torneselli που έχουν ανασκαφεί στο Άργος σταματούν επίσης στον Μichele Steno (1400-1414), έχοντας καταγράψει τεμάχια των ίδιων δόγηδων με την Ακροναυπλία εκτός ενός νομίσματος του Giov. Gradenigo, που βρέθηκε στην Ακροναυπλία αλλά όχι στο Άργος. Βλ. Baker 2007, σ. 230, σημ. 44.

63 Εικ. 8. Πρβλ. Μ. Dimnik, J. Dobrinic, Medieval Slavic Coinages in the Balkans (2008), σ. 87, υπεύθυνος κοπής Zann Francesco Miani (ZF M). Είναι των ανασκαφών του «1971».

64 Για ένα ακόμα νόμισμα από τη Δαλματία, και συγκεκριμένα από το Cattaro (Cotor) του 1451 στον ελλαδικό χώρο, βλ. στον «θησαυρό» Χαλκίδας, Stahl 1985, σ. 77.

65 Έχουν υπολογισθεί και τα νομίσματα του «1971». Βλ. σημ. 4.

Notes de fin

1 H ανασκαφέας Ελ. Τσοφοπούλου-Γκίνη είχε την ιδέα και μου πρότεινε να παρουσιάσω αυτό το υλικό στην παρούσα Επιστημονική Συνάντηση. Την ευχαριστώ για την καλή σκέψη. Με την ευκαιρία και οι δύο «μνείας ποιούμεθα» των συναδέλφων του Ναυπλίου και του Άργους που δεν είναι πια ανάμεσά μας και με τους οποίους είχαμε συνεργασθεί, Ευαγγελίας Δεϊλάκη, Νίκου Παπαδάκη, Τασούλας Οικονόμου, αλλά και του Παύλου Λαζαρίδη.

Table des illustrations

Légende Γράφ. Ι. Ακροναυπλία : Ειδολογική και Ποσοτική Κατανομή (βλ. σημ. 4).
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 27k
Légende Γράφ. II. Ακροναυπλία: Αιώνες Αιχμής. Χρονολογική κατανομή65.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 10k
Légende Εικ. 1. Φόλλις. Κοπή Τραπεζούντας.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 8,6k
Légende Εικ. 2. Tornese, Μανουήλ Β’ Παλαιολόγου.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 9,8k
Légende Εικ. 3. Απομιμήσεις τεταρτηρών.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 4,8k
Légende Εικ. 4. «Θησαυρός» Κοιλάδας Αργολίδας.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-6.jpg
Fichier image/jpeg, 9,2k
Légende Εικ. 5. «Denier μικρής αξίας», NEGRIP/GPAC.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-7.jpg
Fichier image/jpeg, 9,2k
Légende Εικ. 6. Φραγκοκρατία: «Deniers μικρής αξίας» και deniers tournois.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-8.jpg
Fichier image/jpeg, 50k
Légende Εικ. 7. Βενετοκρατία : Soldino, torneselli, gazzettae ανώνυμες 17ου αι.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-9.jpg
Fichier image/jpeg, 50k
Légende Εικ. 8. Bagattino : Spalatus (Split) Δαλματίας.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8277/img-10.jpg
Fichier image/jpeg, 13k

© École française d’Athènes, 2018

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search