Version classiqueVersion mobile

La monnaie dans le Péloponnèse

 | 
Charles Doyen
, 
Eva Apostolou

Το μεσοβυζαντινό Άργος: Ιστορικά δεδομένα και νομισματική κυκλοφορία

The Middle Byzantine Argos: Historical data and coin circulation

Argos mésobyzantin : Évidences historiques et circulation monétaire

Παναγιώτης Γιαννοπουλοσ

Résumé

L’histoire de la région argienne depuis la fin de l’Antiquité et jusqu’à l’an mil est très mal connue, en raison notamment du manque de sources littéraires. En réalité la région n’est mentionnée qu’occasionnellement par certaines sources hagiographiques et par la correspondance de Théodore de Nicée, tandis qu’Argos et Nauplie sont citées comme sièges épiscopaux. À en croire une Scolie d’Aréthas et la dite Chronique de Monemvasia, la région aurait été dévastée par les Slaves vers la fin du vie s. ; or, quatre siècles plus tard, Constantin Porphyrogénète mentionne Argos parmi les quatre agglomérations les plus importantes du Péloponnèse. Suivre la renaissance de la ville, réduite en cendres par les Slaves, s’avère une opération impossible en partant des seules sources narratives. Une analyse de la circulation monétaire peut toutefois suppléer à l’absence des textes. L’analyse des trouvailles des fouilles effectuées à Argos peut pallier l’absence d’études sur les monnaies byzantines trouvées dans la région. Le constat valable pour Argos correspond assez bien à celui que l’on est amené à faire pour d’autres régions de l’empire byzantin au cours de la même période, à savoir un retour à une économie non monétarisée.

Texte intégral

  • 1 Σ. Κουγεασ, «Επί του καλουμένου χρονικού Περί της κτίσεως της Μονεμβασίας», Νέος Ελληνομνήμων 9 (19 (...)
  • 2 Χρησιμοποιούμε την έκδοση του J. Dujčev, Cronaca di Monemvasia (1976), και ειδικά το κείμενο του χε (...)
  • 3 Το κείμενο δημοσιεύτηκε από τον J. Leunclavius, Synhodalis epistola ad piissimum imperatorem, domin (...)
  • 4 Ανέπτυξα αυτά τα ζητήματα στο πρόσφατο άρθρο μου Π. Γιαννοπουλοσ, «Η Πάτρα στον 9ο αιώνα», JOAS 19 (...)

1Η μεσοβυζαντινή Αργολίδα σπάνια αναφέρεται στις γραπτές πηγές. Σύμφωνα με ένα Σχόλιο του Αρέθα Καισαρείας στη Σύντομη Ιστορία του πατριάρχη Νικηφόρου, κατά το έκτο έτος της βασιλείας του Μαυρικίου (587/588) αβαροσλαβικά φύλα εισέβαλαν στην Πελοπόννησο. Οι Αργείοι, προ του κινδύνου, επιβιβάστηκαν σε πλοία και κατέφυγαν στη νήσο Ρόβη1. Την πληροφορία αυτή του Σχολίου του Αρέθα αντιγράφουν το πολύ νεότερο Χρονικό της Μονεμβασίας2 και ο πατριάρχης Νικόλαος Γ΄ ο Γραμματικός (1084-1111) σε επιστολή του προς τον αυτοκράτορα Αλέξιο Α΄ Κομνηνό3. Αποτελεί συνεπώς μεθοδολογικό λάθος, που διαιωνίζεται από πολλούς ιστορικούς, η παραπομπή στο Χρονικό της Μονεμβασίας για την καταστροφή του Άργους από τους Αραβοσλάβους. Είναι ορθότερο οι παραπομπές να γίνονται στον Αρέθα, η επιστημονικότητα και η πελοποννησιακή καταγωγή του οποίου προσδίδουν ιδιαίτερο βάρος στα γραφόμενά του4.

  • 5 Βλ. τις παρατηρήσεις του Α. Στρατου, Το Βυζάντιον στον Ζ΄ αιώνα, τόμ. Δ΄ (1972), σ. 173-174, και το (...)
  • 6 Βλ. τη συστηματική παρουσίαση των πηγών και τη διασταύρωση των πληροφοριών στη μελέτη P. Yannopoulo (...)
  • 7 Η νησίδα αυτή, όπως και οι παρακείμενές της κατά μήκος της βόρειας ακτογραμμής του Αργολικού κόλπου (...)
  • 8 Βλ. τη μελέτη της κεραμικής που βρέθηκε στο Άργος από τον P. Aupert στο Études argiennes (σημ. 6), (...)

2Η χρονολόγηση του Αρέθα για την πρώτη αβαροσλαβική εισβολή στην Πελοπόννησο ελέγχεται ως ανακριβής. Ο συντάκτης του Σχολίου στηρίζεται προφανώς σε προφορικές ή οικογενειακές παραδόσεις και περιέχει αρκετές ιστορικές ανακρίβειες5. Ενδελεχής και επισταμένη έρευνα των παράλληλων πηγών απέδειξε ότι οι Αβαροσλάβοι διέσπασαν την αμυντική γραμμή του Ισθμού στα τέλη του 584 ή στις αρχές του 585, ενώ το νησί στο οποίο κατέφυγαν οι Αργείοι ήταν η Πλατιά (που ενίοτε αναφέρεται και ως Ρόβη), στις νότιες ακτές της Αργολίδας6. Νομίσματα και αργυρά σκεύη της εποχής που βρέθηκαν στο σήμερα ακατοίκητο νησί επιρρωνύουν αυτό το συμπέρασμα7. Τα αβαρικής και σλαβικής καταγωγής αντικείμενα και θραύσματα αγγείων που βρέθηκαν στην Αργολίδα υποδεικνύουν ότι οι εισβολείς ελάχιστα παρέμειναν στις καταστραμμένες περιοχές8.

  • 9 Θαύματα του Αγίου Δημητρίου, στο Patrologia Graeca, τόμ. 116, στήλ. 1292D7-1293A3.
  • 10 P. Yannopoulos (σημ. 6), σ. 339.

3Μολονότι με το θέμα έχω ασχοληθεί επισταμένως, θεωρώ σκόπιμες δύο παρατηρήσεις. Η πρώτη αφορά στη χρονολόγηση της πρώτης εισβολής. Ορισμένοι ιστορικοί υιοθετούν άκριτα τη χρονολόγηση του Χρονικού της Μονεμβασίας, του οποίου ταυτόχρονα απορρίπτουν την ιστορική αξιοπιστία. Προς επίρρωση της άποψής τους φέρουν τα νομισματικά ευρήματα, στα οποία περιέχονται χάλκινες κοπές του 4ου έτους του Μαυρικίου (585/586) και τα οποία τοποθετούν στην προ της εισβολής περίοδο. Όμως τα Θαύματα του Αγίου Δημητρίου σημειώνουν ότι το επόμενο από την εισβολή έτος τα στρατεύματα του Ιλλυρικού, πρωτεύουσα του οποίου ήταν η Θεσσαλονίκη, αντεπιτέθηκαν με σκοπό την αποκατάσταση της κρατικής εξουσίας στην περιοχή της Ελλάδας, δηλ. της νοτίως της Θεσσαλίας περιοχής9. Όπως υποστήριξα και στο παρελθόν, τα νομίσματα αυτά, κομμένα στη Θεσσαλονίκη, βρέθηκαν διάσπαρτα και όχι σε αποκρύψεις, και μαρτυρούν την παρουσία του εκστρατευτικού σώματος του Ιλλυρικού στην Πελοπόννησο το 58610.

  • 11 Βλ. π.χ. Α. Κυρου, «Νομισματικές μαρτυρίες για τις βαρβαρικές επιδρομές στον νότιο Ελλαδικό χώρο κα (...)

4Η δεύτερη παρατήρηση αφορά στην άποψη ότι οι Αβαροσλάβοι κατά την πρώτη εισβολή δεν διέσπασαν τη βυζαντινή άμυνα στον Ισθμό, αλλά, χρησιμοποιώντας σχεδίες, αποβιβάστηκαν κάπου στις ακτές του Κορινθιακού κόλπου, άποψη η οποία όχι μόνο δεν στηρίζεται σε καμία πηγή11, αλλά επιπλέον έρχεται σε κατάφωρη αντίθεση με :

    • 12 Θαύματα του Αγίου Δημητρίου, στήλ. 1325Α1-Α13. Σχετικά με τη χρονολόγηση, βλ. P. Lemerle, «La compo (...)

    ο τη σαφή δήλωση του δεύτερου βιβλίου των Θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου ότι οι Σλάβοι για πρώτη φορά κατασκεύασαν μικρά πλωτά μέσα, τα γνωστά ως μονόξυλα, περί το 623/62412.

    • 13 Chronique de Michel le Syrien, Patriarche Jacobite d’Antioche (1166-1199), έκδ. και γαλλική μετάφρα (...)

    ο τη μαρτυρία του Μιχαήλ του Σύρου, σύμφωνα με την οποία, οι εισβολείς είχαν μαζί τους βαριά τροχήλατα οχήματα επί των οποίων απέθεταν τα λάφυρα13. Τέτοια οχήματα δεν ήταν δυνατόν να μεταφερθούν διά θαλάσσης την εποχή εκείνη και ασφαλώς όχι επάνω σε σχεδίες.

    • 14 Ένθα ανωτέρω.

    ο τη σημείωση του Μιχαήλ του Σύρου ότι το πρώτο θύμα της αβαροσλαβικής εισβολής ήταν η Κόρινθος14, σαφής ένδειξη ότι οι βάρβαροι διέσπασαν την άμυνα του Ισθμού.

  1. ο την κοινή λογική, αν δηλαδή οι Αβαροσλάβοι διέθεταν αποβατικά μέσα, γιατί δεν επετέθησαν στους πρόσφυγες Αργείους στη Ρόβη;

5Μετά την εκπόρθηση της Κορίνθου οι εισβολείς χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Η μία κατευθύνθηκε προς δυσμάς ακολουθώντας την ακτογραμμή του Κορινθιακού. Η άλλη κινήθηκε προς νότον και αφού δήωσε τη Νεμέα, κατέστρεψε το Άργος στις αρχές του 585. Η πόλη, που ήταν ουσιαστικά ανοχύρωτη, δεν διέθετε στρατιωτική φρουρά, αφού κανένα ίχνος ένοπλης αντίστασης δεν εντοπίστηκε στο στρώμα καταστροφής. Η απουσία νομισματικών αποκρύψεων, εξάλλου, δείχνει ότι οι κάτοικοι πληροφορήθηκαν έγκαιρα για την επερχόμενη λαίλαπα και διέφυγαν συναποκομίζοντας ό,τι πολύτιμο διέθεταν.

  • 15 Όπως τονίζει ο Α. Κυρου (σημ. 11), σ. 239-240, σε μία από τις επιδρομές αυτές, περί το 624, καταστρ (...)

6Είναι βέβαιο ότι, μετά την πρώτη αυτή λαφυραγωγική εισβολή, η Πελοπόννησος γνώρισε και άλλες παρόμοιου χαρακτήρα επιδρομές για τις οποίες οι γραπτές πηγές σιγούν. Η αρχαιολογική σκαπάνη φέρει ενίοτε στο φως ανάλογες καταστροφές, οι οποίες χρονολογούνται κυρίως χάρη στα νομισματικά ευρήματα15. Οι επιδρομές αυτές φαίνεται να σταματούν μετά την πανωλεθρία των συνασπισμένων Αβαροσλάβων και Περσών προ των τειχών της Κωνσταντινούπολης το 626.

  • 16 Ο M. Vasmer, «Die Slaven in Griechenland», APAW 12 (1941), σ. 126-127, αναφέρει 18 σλαβογενή τοπωνύ (...)

7Είναι, επίσης, βέβαιο ότι τις εισβολές ακολούθησαν μετακινήσεις σλαβικών φύλων για μονιμότερη εγκατάσταση στην Πελοπόννησο. Σε αυτούς τους επήλιδες οφείλονται και τα 16 σλαβογενή τοπωνύμια της Αργολίδας16. Για τις εγκαταστάσεις αυτές δεν διαθέτουμε ούτε αρχαιολογικές ενδείξεις ούτε γραπτές μαρτυρίες. Είναι συνεπώς αδύνατο να διατυπώσουμε έστω και εικασίες για το χρόνο και τις συνθήκες πραγματοποίησής τους.

  • 17 J. D. Mansi, Sacrorum Consiliorum nova et amplissima collectio (1759-1798), τόμ. ΧΙ, στήλ. 645Α3-4.
  • 18 Πρόκειται για το αποκαλούμενο Τακτικό της εικονομαχίας, που στην έκδοση του J. Darrouzès, Notitiae (...)
  • 19 Το κείμενο εξέδωσε J. Gouillard, Le Synodikon de l’Orthodoxie (1967).
  • 20 Το Σχόλιο δημοσίευσε για πρώτη φορά ο Σ. Λαμπροσ, «Ο κατάλογος των αρχαιοτέρων ιεραρχών Ναυπλίου κα (...)
  • 21 J. D. Mansi (σημ. 17), XI, στήλ. 645. Βλ. επίσης P. Yannopoulos, «Ο επισκοπικός κατάλογος του βυζαν (...)
  • 22 J. D. Mansi (σημ. 17), XVIIA, στήλ. 377. Περισσότερα για την περιστασιακή και βραχύβια αυτή επισκοπ (...)
  • 23 Το μολυβδόβουλο αυτό, που δημοσίευσε ο V. Laurent, Le corpus des sceaux de l’empire byzantin, V-I-3 (...)
  • 24 Τη βιογραφία του Πέτρου Άργους δημοσίευσε ο Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 232-254.
  • 25 Την αλληλογραφία δημοσίευσε ο J. Darrouzès, Épistoliers byzantins du xe siècle = Archives de l’Orie (...)
  • 26 Το κείμενο εξέδωσε ο Ν. Οικονομιδησ, «Βίος του Αγίου Θεοδώρου Κυθήρων (10ος αιώνας)», στο Πρακτικά (...)
  • 27 Το Βίο δημοσίευσε ο Νικόδημος Αγιορείτης στο Νέον Εκλόγιον (1803), σ. 183-192· (18632), σ. 164-172. (...)
  • 28 Το επίγραμμα δημοσίευσε ο Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 424.
  • 29 Σχετικά με το λιμάνι του Τιμενίου, το Χρονικό της Μονεμβασίας, σ. 12,92 ως σ. 16,133, αναφέρει ότι (...)

8Για την κατάσταση που επικράτησε στην Αργολίδα μετά την εισβολή του 685 μόνον υποθέσεις μπορούν να διατυπωθούν, εξαιτίας της έλλειψης γραπτών πηγών. Για την περίοδο μεταξύ του τέλους του ΣΤ΄ αι. και των αρχών του Θ΄ αι., οι μόνες γραπτές πληροφορίες για την Αργολίδα αφορούν στη συμμετοχή του επισκόπου Άργους Ιωάννη στην έκτη οικουμενική σύνοδο του 680/68117 και την ύπαρξη επισκοπών στην περιοχή σύμφωνα με τους αμφίβολης χρονολόγησης επισκοπικούς καταλόγους18. Για την περίοδο μετά τις αρχές του Θ΄ αι. η επισκοπή Άργους συνεχίζει να αναφέρεται στους επισκοπικούς καταλόγους και στο Συνοδικόν της Ορθοδοξίας19. Η διαμόρφωση του Συνοδικού ανάγεται στον ΙΓ΄ αι., αλλά αφορά την εκκλησιαστική πραγματικότητα από τα τέλη του Θ΄ αι. Πρόκειται για συνένωση των καταλόγων των μετά τη λήξη της εικονομαχίας ορθοδόξων επισκόπων, που αναγιγνώσκονταν την Κυριακή της Ορθοδοξίας στους ναούς της οικείας επισκοπής. Συχνά οι κατάλογοι αυτοί παρουσιάζουν ελλείψεις, ενώ δεν παρέχουν χρονολογικές ενδείξεις, ώστε να καταστεί δυνατή η ιστορική αξιοποίηση των πληροφοριών τους. Η αντιγραφή του Συνοδικού της επισκοπής (και εν συνεχεία μητρόπολης) Άργους και Ναυπλίου που διασώθηκε στον Παρισινό κώδικα Gr. Suppl. 1090, f. 297r-v του ΙΣΤ΄ αι. οφείλεται στον Ιωάννη Ζυγομαλά, ιεροκήρυκα της μητρόπολης Άργους και Ναυπλίου στα τέλη του ΙΕ΄ αι. – αρχές του ΙΣΤ΄ αι. Ο Ιωάννης προσέθεσε στον κατάλογο ένα βραχύ σχόλιο, το οποίο επιτρέπει κάποια στοιχειώδη τοποθέτηση στο χρόνο των δραστηριοτήτων της επισκοπής Άργους20. Εξάλλου, χάρη στα πρακτικά των συνόδων γνωρίζουμε ότι ο επίσκοπος Άργους Λέων μετείχε στη σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως του 86921, ενώ δέκα χρόνια αργότερα το 879, ο Άργους Θεότιμος και ο Ναυπλίου Ανδρέας μετείχαν σε άλλη σύνοδο, επίσης στην Κωνσταντινούπολη22. Ίσως από την ίδια περίοδο προέρχεται και ένα επισκοπικό μολυβδόβουλο που αναφέρει κάποιον Πέτρο επίσκοπο Άργους23. Ο Βίος του Αγίου Πέτρου επισκόπου Άργους, γραμμένος από το μαθητή του Θεόδωρο Νικαίας24, η αλληλογραφία του Θεοδώρου Νικαίας με πρόσωπα της Αργολίδας25, ο Βίος του Αγίου Θεοδώρου Κυθήρων, που έζησε επί μία δεκαπενταετία στο Ναύπλιο26, περιγράφουν την κατάσταση που επικρατούσε στην Αργολίδα στο δεύτερο μισό του Θ΄ και στις αρχές του Ι΄ αιώνα. Στην ίδια περίοδο αναφέρεται και ο Βίος του Αγίου Θεοδοσίου του Νέου, αλλά επειδή είναι γραμμένος τον ΙΣΤ΄ αι. δεν έχει σημαντική ιστορική βαρύτητα για την περίοδο αυτή27. Τέλος, ένα ποίημα ή επίγραμμα κάποιου άγνωστου Αργείου του Ι΄ αιώνα, ο οποίος κατασκεύασε μια αργυρή εικόνα ενός επισκόπου Άργους, πιθανότατα του Αγίου Πέτρου Άργους, δεν παρέχει κανένα αξιόλογο ιστορικό στοιχείο για την παρούσα έρευνα28. Όλες αυτές οι πηγές επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι το Άργος αποτελούσε το σημαντικότερο αστικό κέντρο της Αργολίδας. Το Ναύπλιο πρόβαλλε ήδη ως εξίσου σημαντικό αστικό κέντρο και ως επίνειο της περιοχής, προφανώς μετά την εγκατάλειψη του Τιμένιου, λόγω προσχωσιγενών επιχωματώσεων29.

  • 30 Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, Περί θεμάτων (έκδ. I. Bekker, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae (...)

9Την ίδια εποχή με τη συγγραφή του Βίου του Αγίου Πέτρου, αλλά και του Βίου του Θεοδώρου Κυθήρων, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ΄, στο έργο του Περί θεμάτων, σημειώνει ότι το Άργος ήταν μία από τις τέσσερις «επίσημες» πόλεις της Πελοποννήσου30. Η λέξη «επίσημος» επί του προκειμένου δεν πρέπει να εννοηθεί ως «ιστορικά γνωστής πόλης», αλλά ως σημαντικό αστικό κέντρο, αφού μεταξύ των «επισήμων» πόλεων συγκαταλέγεται και η Πάτρα, που δεν διέθετε σπουδαίο ιστορικό παρελθόν. Η περίοδος αυτή των τριών και μισού αιώνων, από τα τέλη του ΣΤ΄ αι. ως τα μέσα του Ι΄ αι., αντιπροσωπεύουν για την Αργολίδα τη λεγόμενη «σκοτεινή μεσοβυζαντινή περίοδο».

10Η μακρά σιωπή των επίσημων αφηγηματικών πηγών αυξάνει την ιστορική βαρύτητα των πάσης φύσεως αρχαιολογικών ευρημάτων, τα οποία, όμως, δυστυχώς, είναι εξίσου σπάνια και αποσπασματικά με τις γραπτές πηγές, γιατί η βυζαντινή Αργολίδα, όπως και η λοιπή βυζαντινή Ελλάδα, έχει ελάχιστα αποτελέσει αντικείμενο συστηματικής ανασκαφικής δραστηριότητας. Τα ευρήματα που ανακαλύφτηκαν, έχουν συμπτωματικό χαρακτήρα, αφού οι έρευνες είχαν ως αντικείμενο την αρχαιοελληνική ή τη ρωμαϊκή εποχή. Στο χώρο των αρχαιολογικών ευρημάτων ανήκουν και τα νομίσματα.

  • 31 Για τα νομισματικά ευρήματα στα νησιώτικα καταφύγια, βλ. TMB, σ. 276-280. Ως ορεινό καταφύγιο αναφέ (...)
  • 32 Βλ. O. Bronner, «Excavations at Isthmia, 1954», Hesperia 24 (1955), σ. 136, και D. M. Metcalf, «The (...)
  • 33 Το περίεργο είναι ότι τα σκεύη και τα νομίσματα των φυγάδων βρέθηκαν ανέπαφα μέσα στο σπήλαιο. Οι μ (...)

11Απ’ ό,τι γνωρίζω, με εξαίρεση τα νησιώτικα ή ορεινά καταφύγια κατά την περίοδο των εισβολών, στην Αργολίδα δεν βρέθηκαν αποκρύψεις χρυσών ή αργυρών νομισμάτων της «σκοτεινής περιόδου»31. Τα λίγα φθαρμένα χάλκινα νομίσματα που βρέθηκαν δεν προέρχονται από «θησαυρούς», γεγονός αξιοσημείωτο για την περίοδο της αβαροσλαβικής εισβολής, όταν είναι γνωστό ότι σε ανάλογες περιπτώσεις οι πολίτες έθαβαν τις οικονομίες τους πριν εγκαταλείψουν μία περιοχή. Η απουσία «θησαυρών» αυτής της περιόδου φαίνεται περισσότερο περίεργη αν λάβει κανείς υπόψη ότι στην κάθοδο των αβαροσλάβων προς την Πελοπόννησο οφείλονται αρκετοί «θησαυροί» ως την περιοχή του Ισθμού της Κορίνθου32. Όπως προαναφέρθηκε, οι Αργείοι, όταν πληροφορήθηκαν την πτώση της Κορίνθου, συγκέντρωσαν ό,τι πολύτιμο διέθεταν, επιβιβάστηκαν στα πλοία και έφυγαν. Αυτό εξηγεί και την απουσία νομισματικών ευρημάτων στο στρώμα της δια πυράς καταστροφής του Άργους από τους εισβολείς. Η τύχη των υπολοίπων πληθυσμών παραμένει άγνωστη. Κρίνοντας από τα ευρήματα του σπηλαίου της Ανδρίτσας, στην ορεινή διάβαση μεταξύ Αργολίδας και Αρκαδίας, ορισμένοι κάτοικοι φαίνεται ότι κατέφυγαν σε σπήλαια ή σε άλλες δύσβατες περιοχές, ελπίζοντας να διαφύγουν. Η τύχη τους παραμένει άγνωστη, εκτός βέβαια από τους φυγάδες της Ανδρίτσας που τελικά εντοπίστηκαν από τους εισβολείς και σφαγιάστηκαν33.

  • 34 Πρόκειται για προσωπικές παρατηρήσεις στο μουσείο του Άργους, δεδομένου ότι τα βυζαντινά νομισματικ (...)
  • 35 Πρόκειται για τα λεγόμενα του Σχολίου του Αρέθα Καισαρείας, εις Σ. Κουγεασ (σημ. 1), σ. 475,5- 15, (...)

12Από το ανασκαφικό υλικό συνάγεται κάποια περιορισμένη νομισματική κυκλοφορία κατά τα τελευταία έτη της βασιλείας του Μαυρικίου και κατά τις βασιλείες του Φωκά και του Ηρακλείου, γεγονός που υποδεικνύει ότι το Άργος περιήλθε εκ νέου υπό βυζαντινό έλεγχο34. Όπως προελέχθη, τα Θαύματα του Αγίου Δημητρίου αφήνουν να εννοηθεί ότι ο στρατός του Ιλλυρικού ανακατέλαβε την Κόρινθο και το Άργος ένα ή δύο χρόνια μετά την καταστροφή τους από τους Αβαροσλάβους. Ίσως την ίδια περίοδο ή λίγο αργότερα ανακτήθηκε από τους Βυζαντινούς η ανατολική Πελοπόννησος, γεγονός που δικαιολογεί τη σημείωση των πηγών : «μόνου του ανατολικού καθαρεύοντος»35. Προκειμένου για την Αργολίδα, οι κάτοικοι επέστρεψαν στις εστίες τους, ενώ επήλυδες Σλάβοι εγκαταστάθηκαν στις παρυφές του αργολικού πεδίου, επιδιδόμενοι στην κτηνοτροφία. Στις περιοχές αυτές εντοπίζονται τα σλαβικής ετυμολογίας τοπωνύμια. Κανένα ίχνος νομισματικής κυκλοφορίας δεν εντοπίστηκε στις σλαβοκρατούμενες περιοχές ως το τέλος της σκοτεινής περιόδου. Το γεγονός αυτό δεν ξενίζει, αφού σε καμία σλαβοκρατούμενη περιοχή δεν βρέθηκαν νομίσματα. Προφανώς, οι νέοι έποικοι δεν διέθεταν καμιά νομισματική παράδοση και οι οποιεσδήποτε συναλλαγές είχαν ανταλλακτική μορφή. Το περίεργο είναι ότι τα νομισματικά ευρήματα είναι εξίσου σπάνια σε περιοχές υπό βυζαντινή διοίκηση, παρά τη μακρά παράδοση στην εκχρηματισμένη οικονομία.

  • 36 Οι παρατηρήσεις της προηγούμενης παραγράφου ισχύουν και για τα νομισματικά ευρήματα της εποχής του (...)
  • 37 Βλ. P. Yannopoulos (σημ. 6), σ. 355.

13Στο Άργος και το Ναύπλιο εντοπίστηκαν κάποια νομισματικά ευρήματα που ανάγονται στην πρώτη φάση της βασιλείας του Κώνσταντα Β΄36. Ανάλογα ευρήματα, αλλά πολυπληθέστερα, προέρχονται από την Κόρινθο37. Δεν πρόκειται συνεπώς για γεγονός που σχετίζεται άμεσα ή αποκλειστικά με την Αργολίδα. Τα ευρήματα αυτά θα πρέπει να αποδοθούν στο πέρασμα του αυτοκράτορα Κώνσταντα, της ακολουθίας του και της φρουράς του, από τη νότια Ελλάδα κατά την πορεία του προς την Ιταλία. Ο Κώνστανς πέρασε από την Κόρινθο, διοικητική πρωτεύουσα της Πελοποννήσου κατά τον Ζ΄ αι., αλλά δεν υπήρχε κανείς λόγος να περάσει από το Άργος. Συνεπώς, η παρουσία των κάποιων νομισμάτων του Κώνσταντα στην Αργολίδα αποτελεί έμμεση επίπτωση της αυτοκρατορικής επίσκεψης στην Κόρινθο.

  • 38 Βλ. P. Yannopoulos, «Deux toponymes d’étymologie arabe en Argolide», JOAS 17 (2008), σ. 1-6, και το (...)
  • 39 Θεοδώρου Νικαίας, Επιστολή 39, σ. 306. Για τη σχολή του Άργους, βλ. Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 232.
  • 40 Βλ. Π. Γιαννοπουλοσ, «Ιστορικές πληροφορίες του Θεοδώρου Νικαίας για την Αργολίδα», Βυζαντινός Δόμο (...)
  • 41 Βίος του Αγίου Θεοδώρου Κυθήρων, σ. 264-265.
  • 42 Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 244-246.
  • 43 Ibid., σ. 244.
  • 44 Π. Γιαννοπουλοσ (σημ. 4), σ. 8-9. Η διήγηση οφείλεται στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ στη βιογραφία (...)
  • 45 Βίος Αγίου Λουκά του Νέου, στο Patrologia Graeca, τόμ. 111, στήλ. 460.

14Από τα μέσα του Ζ΄ αι., τα νομισματικά ευρήματα στο Άργος είναι μηδενικά. Ανάλογη, αλλά λιγότερο έντονη εμφανίζεται η κατάσταση σε όλη την αυτοκρατορία, της Κωνσταντινούπολης μη εξαιρουμένης. Στο φαινόμενο αυτό δόθηκαν από τους ερευνητές διάφορες ερμηνείες όπως η αγροτοποίηση της οικονομίας, η επιστροφή στο ανταλλακτικό εμπόριο, η απορρόφηση της νομισματικής παραγωγής από τους αραβικούς πολέμους, ο περιορισμός του θαλάσσιου εμπορίου, η συγκέντρωση της οικονομικής δραστηριότητας στην πρωτεύουσα, η πανώλη που επί Κωνσταντίνου Ε΄ αποδεκάτισε το πληθυσμό της αυτοκρατορίας, κ.λπ. Η κατάσταση στη Μικρά Ασία και στα μεγάλα αστικά κέντρα φαίνεται να αναστρέφεται από τις αρχές του Θ´ αι., ενώ από τη βασιλεία του Θεοφίλου (829-841) και εφεξής τα νομισματικά ευρήματα επανέρχονται στην προ της κρίσης εποχή. Όμως στην Πελοπόννησο, και ιδιαίτερα στο Άργος, τα νομισματικά ευρήματα εξακολουθούν να είναι σπανιότατα ή μηδενικά. Τίθεται συνεπώς το ερώτημα : τι συνέβαινε στην Αργολίδα μετά τα μέσα του Θ΄ αι.; Ο Βίος του Αγίου Πέτρου, το μόνο κείμενο που αναφέρεται άμεσα στην Αργολίδα της ίδιας περίπου περιόδου, αλλά και η αλληλογραφία του Θεοδώρου Νικαίας, αφήνουν να εννοηθεί ότι η περιοχή είχε ανακάμψει οικονομικά και ότι αποτελούσε μία από τις ακμάζουσες περιοχές της Πελοποννήσου. Η εμπορική δραστηριότητα στο λιμάνι του Ναυπλίου ήταν έντονη, ενώ μία εμπορική βάση που φαίνεται ότι είχε παραχωρηθεί στους Άραβες, στο μυχό του Αργολικού κόλπου, συνέτεινε στην εμπορική δραστηριότητα38. Παράλληλα λειτουργούσε στο Άργος μια σημαντική σχολή στην οποία δίδαξε και ο Πέτρος Άργους. Ο Ναυπλιεύς την καταγωγή Θεόδωρος Νικαίας επαίρεται στην αυλή του Κωνσταντίνου Ζ΄ για την αρχαιομάθειά του, που απέκτησε στη σχολή του Άργους39. Ο ίδιος, στην αλληλογραφία του με πρόσωπα από την Αργολίδα υπονοεί ότι η περιοχή δεν αντιμετώπιζε οικονομικά προβλήματα40. Την ίδια εποχή ο Θεόδωρος Κυθήρων παρακολουθούσε εγκύκλιες σπουδές στο Ναύπλιο και φεύγοντας από την πόλη για προσκύνημα στη Ρώμη πήρε μαζί του χειρόγραφα που προμηθεύτηκε στο Ναύπλιο41. Οι γραπτές πηγές, παρά τη σπανιότητά τους, παρουσιάζουν την Αργολίδα σε οικονομική άνθηση ήδη από τα τέλη του Θ΄ αι. και κυρίως κατά τον Ι΄ αι. και το εμπόριο σε πλήρη ανάπτυξη. Εξάλλου, σύμφωνα πάντα με το Βίο του Αγίου Πέτρου Άργους, ένας βυζαντινός στολίσκος ναυλοχούσε στο μυχό του Αργολικού κόλπου42. Αυτό σημαίνει ναυτικά πληρώματα που συχνά αποβιβάζονταν στο λιμάνι του Ναυπλίου, όπου ξόδευαν ένα μέρος από τις αποδοχές τους. Κάτι ανάλογο συνέβαινε και με τα πληρώματα των σκαφών του εμιράτου της Κρήτης, που επίσης αποβιβάζονταν για εμπορικούς λόγους στο λιμάνι του Ναυπλίου43. Στο πλαίσιο μιας αυτοκρατορίας με πλήρως εκχρηματισμένη οικονομία, είναι δύσκολο να εξηγηθεί η σχεδόν ακατανόητη απουσία νομισματικών ευρημάτων στην Πελοπόννησο γενικότερα και ειδικότερα στην Αργολίδα. Κατά την άποψή μου, η απουσία αυτή δεν υποδεικνύει περιορισμένη νομισματική κυκλοφορία. Δεν είναι δυνατό να δεχτούμε ότι υπήρχε περιορισμένη νομισματική κυκλοφορία, π.χ., στην Πάτρα, για την οποία διαθέτουμε περισσότερες πληροφορίες. Ο πλούτος της χήρας Δανιηλίδας από την Πάτρα, που στα μέσα του Θ΄ αι. βοήθησε οικονομικά τον Βασίλειο Α΄ να καταλάβει το θρόνο, είχε εντυπωσιάσει και τους πλουσιότερους κατοίκους της πρωτεύουσας44. Παρά ταύτα, η απουσία νομισματικών ευρημάτων του Θ΄ αι. στην Πάτρα είναι εξίσου εντυπωσιακή με αυτή στην Αργολίδα. Ένα αγιολογικό κείμενο, ο Βίος του Αγίου Λουκά του Νέου, αναφέρει ότι περί τα τέλη του Θ΄ αι. κάποιος αυτοκρατορικός απεσταλμένος έφτασε στην Κόρινθο με ένα σημαντικό χρηματικό ποσόν σε χρυσά νομίσματα προκειμένου να μεταβεί στην Κρήτη και να εξαγοράσει τους χριστιανούς που είχαν αιχμαλωτίσει Κρήτες πειρατές. Κατά το κείμενο, στην Κόρινθο, μη κατονομαζόμενα άτομα έκλεψαν τα χρήματα του απεσταλμένου, τα οποία τελικά δεν βρέθηκαν ποτέ45. Σε τέτοιες περιπτώσεις σχεδόν πάντα διαπιστώνονται ίχνη στα νομισματικά ευρήματα, γιατί τα νομίσματα αυτά εισέρχονταν στην τοπική νομισματική κυκλοφορία. Τίποτε ανάλογο δεν παρατηρείται στην Κόρινθο. Είναι σαφές ότι η απουσία ευρημάτων θα πρέπει να αποδοθεί σε άλλες αιτίες και όχι στην περιορισμένη νομισματική κυκλοφορία. Κατ’ αρχάς, όπως έγραφε ο Antoine Bon, η αρχαιολογική έρευνα της βυζαντινής Πελοποννήσου δεν έχει ουσιαστικά αρχίσει. Τα τυχαία ευρήματα από τους κατοίκους δε δηλώνονται δεδομένης της περίπλοκης περί αρχαιολογικών ευρημάτων ελληνικής νομοθεσίας, που στην ουσία λειτουργεί αποτρεπτικά.

  • 46 Βλ. λεπτομερή παρουσίαση των πειρατικών επιδρομών του στόλου του εμιράτου της Κρήτης εις P. Yannopo (...)
  • 47 Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 248-250.
  • 48 Βλ. την ανάλυση του Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 443-447, ο οποίος αποδέχεται την αμφισβητούμενη ιστορικό (...)

15Στους λόγους αυτούς θα πρέπει να προστεθούν οι ιστορικές συγκυρίες. Η μακρά περίοδος ειρήνης που ακολούθησε τις αβαροσλαβικές εισβολές δεν συνέβαλε στη δημιουργία και απόκρυψη «θησαυρών». Βέβαια, κατά τον Θ΄ αι. και Ι΄ αι. αναφέρονται πειρατικές επιδρομές από το στόλο του εμιράτου της Κρήτης. Ως γνωστόν οι Άραβες κατέλαβαν την Κρήτη περί το 828 όπου ίδρυσαν ένα ισχυρό εμιράτο και ένα ιδιαίτερα αξιόμαχο στόλο. Ως την ανακατάληψη της Κρήτης από τους Βυζαντινούς το 961, οι πειρατικές επιδρομές των Αραβοκρητών αποτέλεσαν τροχοπέδη στην ανάπτυξη της Πελοποννήσου. Οι επιδρομές είχαν ως κύριο στόχο τα νησιά του Αιγαίου και λιγότερο τις παράκτιες πελοποννησιακές ακτές. Όμως η ερήμωση των νησιών, που αποτελούσαν τους φυσικούς οικονομικούς εταίρους της Πελοποννήσου, και το γενικότερο αίσθημα ανασφάλειας που επικράτησε αποτελούν βασικούς λόγους της οικονομικής καθυστέρησης της Πελοποννήσου σε σχέση με τη Μικρά Ασία46. Η εντυπωσιακή οικονομική άνθηση που παρατηρείται στην Πελοπόννησο μετά το 961, αποτελεί αδιάψευστη απόδειξη των αρνητικών επιπτώσεων στην οικονομία και στη νομισματική κυκλοφορία των πειρατικών επιδρομών του στόλου του εμιράτου της Κρήτης. Εξάλλου, ο Βίος του Αγίου Πέτρου Άργους κάνει λόγο για κάποια βαρβαρική εισβολή, κατά τον Ι΄ αι., στην Πελοπόννησο από την οποία δε διέφυγε ούτε η Αργολίδα47. Η ιστορικότητα της εισβολής αυτής αμφισβητείται. Αλλά και όσοι δέχονται την ιστορικότητά της δεν παραλείπουν να υπογραμμίσουν ότι ήταν ήσσονος σημασίας, αφού δεν άφησε άλλα ίχνη πέρα από την ασαφή αυτή μαρτυρία του Βίου του Αγίου Πέτρου48. Αν κάτι τέτοιο συνέβη δε φαίνεται να προκάλεσε αναστατώσεις ούτε άφησε νομισματικά ίχνη. Σύμφωνα με το κείμενο η εισβολή αυτή προκάλεσε μεν λιμό, αλλά όχι μετακινήσεις πληθυσμών και ως εκ τούτου ούτε απόκρυψη «θησαυρών».

16Οι επιδρομές εξηγούν έστω και μερικώς την οικονομική καθυστέρηση της Πελοποννήσου, αλλά όχι την απουσία νομισματικών ευρημάτων, η οποία έχει περισσότερο σχέση με περιόδους ειρήνης και πολιτικής σταθερότητας. Πρέπει να σημειωθεί ότι η ομαλή νομισματική κυκλοφορία σε περιόδους νομισματικής σταθερότητας αφήνει ελάχιστα ίχνη. Η μεταλλική αξία του βυζαντινού νομίσματος, ακόμα και του χάλκινου, επέτρεπε την επί μακρόν χρήση του, δεδομένου ότι οι δυναστικές αλλαγές δεν συνοδεύονταν από υποχρεωτική απόσυρση των κυκλοφορούντων νομισμάτων, κυρίως αυτών που η μεταλλική τους αξία δεν ήταν σημαντική, γιατί η απόσυρσή τους και η επανένταξή τους στη νομισματική κυκλοφορία ενείχε σημαντικό κόστος για το αυτοκρατορικό ταμείο. Η απονομισματοποίηση που επέβαλαν ορισμένοι αυτοκράτορες αφορούσε μόνο τα χρυσά νομίσματα και σκόπευε στην ανάκτηση, από το αυτοκρατορικό ταμείο, των αποθησαυρισμένων βαρέων νομισμάτων. Λαμβάνοντας υπόψη αυτά τα δεδομένα, θα πρέπει να υποθέσουμε ότι η συνεχής οικονομική δραστηριότητα στην Αργολίδα απορροφούσε τα οποιαδήποτε νομισματικά κατάλοιπα προηγούμενων εποχών, όπως συνέβη παντού όπου δε μαρτυρείται εγκατάλειψη, έστω και πρόσκαιρη, μιας περιοχής. Οι ίδιοι παράγοντες εξηγούν εν μέρει την απουσία νομισματικών ευρημάτων, όχι μόνο στην Αργολίδα, αλλά και στην ευρύτερη περιοχή της Πελοποννήσου. Αυτό δε σημαίνει ότι το ζήτημα θεωρείται λήξαν. Ελπίζω ότι η αρχαιολογική έρευνα, που ως τώρα στρέφεται κυρίως προς την προκλασική και κλασική αρχαιότητα, να στραφεί συστηματικά, και όχι ευκαιριακά ή αποσπασματικά, και προς τη βυζαντινή περίοδο. Είμαι βέβαιος ότι η ανασκαφική έρευνα σε καθαρά βυζαντινούς αρχαιολογικούς χώρους θα αποδώσει και νομίσματα που θα παράσχουν σαφέστερη εικόνα της νομισματικής κυκλοφορίας στην Αργολίδα κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο.

Bibliographie

Βιβλιογπαφικη συντομογπαφια

Κυριακοπουλοσ 1976 = Κ. Κυριακοπουλοσ, Αγίου Πέτρου επισκόπου Άργους, Βίος και Λόγοι (1976).

Notes

1 Σ. Κουγεασ, «Επί του καλουμένου χρονικού Περί της κτίσεως της Μονεμβασίας», Νέος Ελληνομνήμων 9 (1912), σ. 474,1 - 475,22.

2 Χρησιμοποιούμε την έκδοση του J. Dujčev, Cronaca di Monemvasia (1976), και ειδικά το κείμενο του χειρογράφου της μονής των Ιβήρων που είναι το αρχαιότερο και το πληρέστερο, σ. 12,86 - 20,181.

3 Το κείμενο δημοσιεύτηκε από τον J. Leunclavius, Synhodalis epistola ad piissimum imperatorem, dominum Alexium Comnenum, στο Juris Graecoromani tam canonici quam civilis I (1596), σ. 278-279.

4 Ανέπτυξα αυτά τα ζητήματα στο πρόσφατο άρθρο μου Π. Γιαννοπουλοσ, «Η Πάτρα στον 9ο αιώνα», JOAS 19 (2010), σ. 2-3.

5 Βλ. τις παρατηρήσεις του Α. Στρατου, Το Βυζάντιον στον Ζ΄ αιώνα, τόμ. Δ΄ (1972), σ. 173-174, και του F. Curta, The Making of the Slave (2001), σ. 68-69.

6 Βλ. τη συστηματική παρουσίαση των πηγών και τη διασταύρωση των πληροφοριών στη μελέτη P. Yannopoulos, «La pénétration slave en Argolide», στο Études argiennes (1980), σ. 331-360.

7 Η νησίδα αυτή, όπως και οι παρακείμενές της κατά μήκος της βόρειας ακτογραμμής του Αργολικού κόλπου, χρησίμευαν ως καταφύγια των πληθυσμών σε περιπτώσεις βαρβαρικών επιδρομών, βλ. Α. Κυρου, «Νησιώτικα καταφύγια στον Αργολικό κόλπο κατά τους Πρωτοβυζαντινούς αιώνες», στο Πρακτικά ΣΤ΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών (2000), τόμ. Β΄ (2002), σ. 501-507. Σύμφωνα με τον S. Hood, «Islets of Refuge in the Early Byzantine Period», ABSA 65 (1971), σ. 37-45, που καθιέρωσε και τον όρο refuge islets, οι παράκτιες νησίδες αποτελούσαν το φυσικό καταφύγιο των πληθυσμών σε περιπτώσεις εισβολών ή επιδρομών.

8 Βλ. τη μελέτη της κεραμικής που βρέθηκε στο Άργος από τον P. Aupert στο Études argiennes (σημ. 6), σ. 376 και εξ., ενώ για τα ευρήματα στην Τίρυνθα και στον παρακείμενο λόφο του Προφήτη Ηλία, βλ. το εξαίρετο άρθρο του K. Kilian, «Αρχαιολογικές ενδείξεις για τη σλαβική παρουσία στην Αργολιδοκορινθία (6ος-7ος αιώνας)», Πελοποννησιακά 16 (1985-1986), σ. 295-304.

9 Θαύματα του Αγίου Δημητρίου, στο Patrologia Graeca, τόμ. 116, στήλ. 1292D7-1293A3.

10 P. Yannopoulos (σημ. 6), σ. 339.

11 Βλ. π.χ. Α. Κυρου, «Νομισματικές μαρτυρίες για τις βαρβαρικές επιδρομές στον νότιο Ελλαδικό χώρο κατά τους “σκοτεινούς αιώνες” του Βυζαντίου», Πελοποννησιακά 29 (2007-2008), σ. 235.

12 Θαύματα του Αγίου Δημητρίου, στήλ. 1325Α1-Α13. Σχετικά με τη χρονολόγηση, βλ. P. Lemerle, «La composition et la chronologie des deux premiers livres des Miracula S. Demetrii», ByzZ 46 (1953), σ. 356.

13 Chronique de Michel le Syrien, Patriarche Jacobite d’Antioche (1166-1199), έκδ. και γαλλική μετάφραση υπό J.-B. Chabot (1904), σ. 362.

14 Ένθα ανωτέρω.

15 Όπως τονίζει ο Α. Κυρου (σημ. 11), σ. 239-240, σε μία από τις επιδρομές αυτές, περί το 624, καταστράφηκαν οι Σπέτσες.

16 Ο M. Vasmer, «Die Slaven in Griechenland», APAW 12 (1941), σ. 126-127, αναφέρει 18 σλαβογενή τοπωνύμια, αλλά όπως απέδειξε ο D. Georgakas, «Beiträge zur Deutung als slavisch erklärter Ortsnamen», ByzZ 41 (1941), σ. 372 και σ. 377, τα δύο από αυτά είναι ελληνικής ετυμολογίας.

17 J. D. Mansi, Sacrorum Consiliorum nova et amplissima collectio (1759-1798), τόμ. ΧΙ, στήλ. 645Α3-4.

18 Πρόκειται για το αποκαλούμενο Τακτικό της εικονομαχίας, που στην έκδοση του J. Darrouzès, Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae = Géographie ecclésiastique de l’empire byzantin I (1981), φέρεται υπό τον τίτλο Notitia Episcopatuum 3. Τα Τακτικά ή Notitiae ήταν οι επισκοπικοί κατάλογοι των πατριαρχείων. Δεδομένου ότι η Βαλκανική υπαγόταν εκκλησιαστικά στη Ρώμη ως το 732, δεν υπήρχαν ελληνικοί κατάλογοι των επισκοπών της. Μετά την προσάρτηση της περιοχής στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης από τον Λέοντα Γ΄ παραφράστηκε στα ελληνικά η λατινική Notitia Episcopatuum και χρησιμοποιήθηκε κατά τον J. Darrouzès, «Listes épiscopales du concile de Nicée (787)», RÉB 33 (1975), σ. 5-76, για να κληθούν οι επίσκοποι της Βαλκανικής στην Ζ΄ Οικουμενική σύνοδο. Είναι συνεπώς αδύνατο να προταθεί ποια ιστορική φάση της εκκλησιαστικής πραγματικότητας απεικονίζει το εν λόγω έγγραφο. Βλ. περισσότερα περί του Τακτικού της εικονομαχίας στο άρθρο της Ε. Κουντουρα-Γαλακη, «Η εικονοκλαστική Notitia 3 και το λατινικό πρότυπό της», Σύμμεικτα 10 (1996), σ. 45-71. Για την εκκλησιαστική κατάσταση στην Πελοπόννησο κατά τους σκοτεινούς αιώνες, βλ. Α. Βασιλικοπουλου, «Η εκκλησιαστική οργάνωση της Πελοποννήσου στη βυζαντινή εποχή», στο Πρακτικά Γ΄ Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών (1985), τόμ. Β΄ (1987), σ. 193-207, και P. Yannopoulos, «Métropoles du Péloponnèse mésobyzantin : un souvenir des invasions avaro-slaves», Byzantion 63 (1993), σ. 388-400.

19 Το κείμενο εξέδωσε J. Gouillard, Le Synodikon de l’Orthodoxie (1967).

20 Το Σχόλιο δημοσίευσε για πρώτη φορά ο Σ. Λαμπροσ, «Ο κατάλογος των αρχαιοτέρων ιεραρχών Ναυπλίου και Άργους», Νέος Ελληνομνήμων 1-2 (1914-1915), σ. 122-123. Ο P. Schreiner, Die byzantinischen Kleinchroniken I = Corpus Fontium Historiae Byzantinae XII/1, Chronica Byzantina breviora (1975), σ. 229, εξέδωσε εκ νέου το Σχόλιο ως Βραχύ Χρονικό, ενώ μια νέα, αλλά κακή έκδοση έκανε ο Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 416.

21 J. D. Mansi (σημ. 17), XI, στήλ. 645. Βλ. επίσης P. Yannopoulos, «Ο επισκοπικός κατάλογος του βυζαντινού Άργους», στο Πρακτικά του Ε΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών (1995), τόμ. Β΄ (1998), σ. 362-363.

22 J. D. Mansi (σημ. 17), XVIIA, στήλ. 377. Περισσότερα για την περιστασιακή και βραχύβια αυτή επισκοπή Ναυπλίου, βλ. Π. Γιαννοπουλοσ, «Η περιστασιακή επισκοπή Ναυπλίου κατά τον Θ΄ και Ι΄ αιώνα», Ναυπλιακά Ανάλεκτα 3 (1998), σ. 20-42, και του ιδιου (σημ. 21), σ. 363.

23 Το μολυβδόβουλο αυτό, που δημοσίευσε ο V. Laurent, Le corpus des sceaux de l’empire byzantin, V-I-3. L’Église (1963-1972), αρ. 571, ανήκε σε κάποιον Πέτρο επίσκοπο Άργους, ο οποίος πιθανότατα έλαβε μέρος στη λεγόμενη Πρωτοδευτέρα σύνοδο της Κωνσταντινούπολης το 861, βλ. P. Yannopoulos (σημ. 21), σ. 367.

24 Τη βιογραφία του Πέτρου Άργους δημοσίευσε ο Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 232-254.

25 Την αλληλογραφία δημοσίευσε ο J. Darrouzès, Épistoliers byzantins du xe siècle = Archives de l’Orient chrétien 6 (1960), σ. 51-57. Για τον Θεόδωρο Νικαίας, βλ. Π. Γιαννοπουλοσ, «Ο Ναυπλιεύς Θεόδωρος Νικαίας», Ναυπλιακά Ανάλεκτα 4 (2000), σ. 117-169, και N. Bees, «Basileios von Korinth und Theodoros von Nikaia», BNJ 6 (1926-1927), σ. 369-388. Στην Αργολίδα αναφέρονται οι Επιστολές 14-18 και 43 του Θεοδώρου (συμφώνα με την αρίθμηση του J. Darrouzès), βλ. Π. Γιαννοπουλοσ, ibid., σ. 126-131.

26 Το κείμενο εξέδωσε ο Ν. Οικονομιδησ, «Βίος του Αγίου Θεοδώρου Κυθήρων (10ος αιώνας)», στο Πρακτικά του 3ου Πανιονίου Συνεδρίου, τόμ. Α΄ (1967), σ. 264-280. Της έκδοσης έπεται (σ. 281-284) ιστορική εισαγωγή.

27 Το Βίο δημοσίευσε ο Νικόδημος Αγιορείτης στο Νέον Εκλόγιον (1803), σ. 183-192· (18632), σ. 164-172. Περί της ιστορικής αξίας του Βίου, βλ. P. Yannopoulos, «Hosios Théodose le Jeune : Personnage historique ou légendaire?», Byzantion 76 (2006), σ. 373-383.

28 Το επίγραμμα δημοσίευσε ο Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 424.

29 Σχετικά με το λιμάνι του Τιμενίου, το Χρονικό της Μονεμβασίας, σ. 12,92 ως σ. 16,133, αναφέρει ότι οι Αργείοι εγκατέλειψαν την πόλη τους από το λιμάνι της πόλης τους. Το Ναύπλιο αναφέρεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή στα Πρακτικά της συνόδου της Κωνσταντινούπολης του 879, στην οποία μετείχε ο Ναυπλίου Ανδρέας, βλ. J. D. Mansi (σημ. 17), XVIIA, στήλ. 377. Θα πρέπει συνεπώς να ήταν σημαντικό αστικό κέντρο κατά το δεύτερο μισό του Θ΄ αι. Ο Βίος του Θεοδώρου Κυθήρων, που αναφέρεται στην ίδια ακριβώς ιστορική στιγμή (βλ. την εισαγωγή του Ν. Οικονομιδησ στην έκδοση του Βίου του Αγίου Θεοδώρου, ένθα ανωτ. σημ. 26), το Ναύπλιο παρουσιάζεται ως ακμάζον αστικό κέντρο με έντονη θρησκευτική και πολιτιστική ζωή.

30 Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, Περί θεμάτων (έκδ. I. Bekker, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae [1840]), σ. 52,9.

31 Για τα νομισματικά ευρήματα στα νησιώτικα καταφύγια, βλ. TMB, σ. 276-280. Ως ορεινό καταφύγιο αναφέρουμε το σπήλαιο της Ανδρίτσας, στα σύνορα μεταξύ Αργολίδας και Αρκαδίας, στο οποίο κατέφυγαν οι κάτοικοι της περιοχής, για να διασωθούν από τους Αβαροσλάβους. Βλ. σημ. 33.

32 Βλ. O. Bronner, «Excavations at Isthmia, 1954», Hesperia 24 (1955), σ. 136, και D. M. Metcalf, «The Slavonic Threat to Greece circa 580: Some Evidence from Athens», Hesperia 31 (1962), σ. 146.

33 Το περίεργο είναι ότι τα σκεύη και τα νομίσματα των φυγάδων βρέθηκαν ανέπαφα μέσα στο σπήλαιο. Οι μελέτες των Λ. Κορμαζοπουλου, Δ. Χατζηλαζαρου, «Σπηλαιοβάραθρο Ανδρίτσας Αργολίδας», ΑΔ (2004-2005), και της Ε. Στραβοποδη, «Το ανθρωπολογικό υλικό από το σπήλαιο Ανδρίτσα στη Λέρνα Αργολίδας», ΑΔ (2006-2007), φέρονται πάντοτε ως «υπό εκτύπωση». Περιγραφές του σπηλαίου καθώς και άφθονες, αν και γενικά ανεξέλεγκτες, πληροφορίες έχουν κατά καιρούς δημοσιευτεί σε εφημερίδες ή σε περιοδικά ευρείας κυκλοφορίας. Η πρόσβαση στο υλικό αυτό είναι ευχερέστατη μέσω του Διαδυκτίου, πληκτρολογώντας, με ελληνικούς χαρακτήρες: «Ανδρίτσα».

34 Πρόκειται για προσωπικές παρατηρήσεις στο μουσείο του Άργους, δεδομένου ότι τα βυζαντινά νομισματικά ευρήματα των ανασκαφών στο Άργος παραμένουν ανέκδοτα. Την ίδια εικόνα παρέχουν τα ευρήματα των ανασκαφών της Κορίνθου, που έχουν δημοσιευτεί κατά καιρούς, των οποίων δημοσίευσα ένα συγκεντρωτικό κατάλογο στο P. Yannopoulos (σημ. 6), σ. 355. Δεδομένου ότι κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο το Άργος είχε κοινή ιστορική πορεία με την Κόρινθο, τα δεδομένα της Κορίνθου μπορούν να θεωρηθούν εφαρμόσιμα και για το Άργος.

35 Πρόκειται για τα λεγόμενα του Σχολίου του Αρέθα Καισαρείας, εις Σ. Κουγεασ (σημ. 1), σ. 475,5- 15, τα οποία αντιγράφει ο ανώνυμος συμπιλητής του Χρονικού της Μονεμβασίας, σ. 16,134 ως σ. 18,144. Σύμφωνα με τις δύο αυτές πηγές, η Ανατολική Πελοπόννησος είχε προαχθεί σε θέμα στο οποίο αποστελλόταν στρατηγός, χωρίς όμως να αναφέρεται από πότε. Κάτι ανάλογο, αλλά με λιγότερη σαφήνεια, σημειώνει και ένας ανώνυμος βυζαντινός γεωγράφος, που τον Η´ αι. επανεπεξεργάστηκε τον Στράβωνα, βλ. Chrestomathia Straboniana (έκδ. C. Müller, Geographi Graeci Minores II [1861]), σ. 574, §47, γράφοντας ότι «πάσαν (…) σχεδόν Πελοπόννησον (…) Σκύθαι Σκλάβοι νέμονται».

36 Οι παρατηρήσεις της προηγούμενης παραγράφου ισχύουν και για τα νομισματικά ευρήματα της εποχής του Κώνσταντα Β΄. Στα ευρήματα του Άργους πρέπει να προστεθούν τα δύο νομίσματα του Κώνσταντα Β΄, που βρέθηκαν στην Ακροναυπλία, όπως ανακοίνωσε η συνάδελφος Β. Πέννα το πρωί του Σαββάτου 28 Μαΐου 2011 στην εισήγησή της «Κοινωνία, Οικονομία στην Πελοπόννησο, κατά τους βυζαντινούς χρόνους (5ος-12ος αιώνας)».

37 Βλ. P. Yannopoulos (σημ. 6), σ. 355.

38 Βλ. P. Yannopoulos, «Deux toponymes d’étymologie arabe en Argolide», JOAS 17 (2008), σ. 1-6, και του ιδιου, «Byzantins et Arabes dans l’espace grec aux ixe et xe siècles selon les sources hagiographiques locales et contemporaines», στο J. P. Monferrer-Sala κ.ά. (επιμ.), East and West. Essays on Byzantine and Arab Worlds in the Middle Ages (2009), σ. 103-105.

39 Θεοδώρου Νικαίας, Επιστολή 39, σ. 306. Για τη σχολή του Άργους, βλ. Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 232.

40 Βλ. Π. Γιαννοπουλοσ, «Ιστορικές πληροφορίες του Θεοδώρου Νικαίας για την Αργολίδα», Βυζαντινός Δόμος 10-11 (1999-2000), σ. 149-162.

41 Βίος του Αγίου Θεοδώρου Κυθήρων, σ. 264-265.

42 Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 244-246.

43 Ibid., σ. 244.

44 Π. Γιαννοπουλοσ (σημ. 4), σ. 8-9. Η διήγηση οφείλεται στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ στη βιογραφία που ο ίδιος συνέταξε για τον παππού του Βασίλειο Α΄ και που εντάχτηκε στη συλλογική εργασία των Συνεχιστών του Θεοφάνη (έκδ. I. Bekker, Theophanis Continuatus, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae [1838]), σ. 226-228 και 316-321.

45 Βίος Αγίου Λουκά του Νέου, στο Patrologia Graeca, τόμ. 111, στήλ. 460.

46 Βλ. λεπτομερή παρουσίαση των πειρατικών επιδρομών του στόλου του εμιράτου της Κρήτης εις P. Yannopoulos, « Byzantins et Arabes... » (σημ. 38). Οι επιδρομές αυτές άφησαν ασήμαντα νομισματικά ίχνη, γιατί ο αιφνιδιαστικός χαρακτήρας που είχαν δεν άφηναν χρονικά περιθώρια στους κατοίκους να αποκρύψουν «θησαυρούς».

47 Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 248-250.

48 Βλ. την ανάλυση του Κυριακοπουλοσ 1976, σ. 443-447, ο οποίος αποδέχεται την αμφισβητούμενη ιστορικότητα της πληροφορίας και κλίνει υπέρ της άποψης μιας σλαβικής επιδρομής, θεωρώντας ότι και οι βουλγαρικές εισβολές στην Ελλάδα επί Συμεών ήταν σλαβικές.

Auteur

Ομότιμος καθηγητής του Université catholique de Louvain.

© École française d’Athènes, 2018

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search