Version classiqueVersion mobile

La monnaie dans le Péloponnèse

 | 
Charles Doyen
, 
Eva Apostolou

Κοινωνία και οικονομία στην Πελοπόννησο κατά τους βυζαντινούς χρόνους (5ος-12ος αιώνας)

Society and economy in the Peloponnese during the Byzantine times (5th-12th centuries)

Société et économie dans le Péloponnèse à l’époque byzantine (ve -xiie siècles)

Βασιλική Πεννα

Résumé

L’histoire du Péloponnèse pendant l’époque byzantine se caractérise par plusieurs particularités qui continuent à préoccuper les chercheurs dans leurs efforts de déchiffrer ou compléter des sources fragmentaires, voire contradictoires, en les combinant au témoignage des vestiges archéologiques. La présente étude passe en revue les différents domaines de recherche relatifs à l’espace péloponnésien, ainsi que les transformations que connaît cet espace d’un point de vue politique, intellectuel, économique et social, du ve s. à la fin du xiie s. Nous évoquons notamment le sujet largement débattu des incursions avaro-slaves et de la pénétration slave, de l’organisation administrative et ecclésiastique de la région, des divers aspects de la vie urbaine ou rurale, des phénomènes économiques et monétaires, des activités liées au travail, ainsi que du statut social et du niveau de vie des habitants de différentes régions du Péloponnèse. Nous essayons également de faire état de l’abondante bibliographie sur le sujet, en ajoutant à l’occasion des réflexions critiques, et de mettre en évidence des phénomènes qui invitent peut-être à réexaminer la documentation historique et archéologique. La création de la Principauté franque d’Achaïe, dans la première décennie du xiiie siècle, et le développement ultérieur du Despotat de Morée, dès le début de la seconde moitié de ce siècle, constituent un autre chapitre, tout aussi complexe, de l’histoire du Péloponnèse médiéval. Pour des raisons pratiques et méthodologiques, nous n’avons pas inclus cette période dans la présente étude.

Texte intégral

  • 1 Το πρόσφατο διεθνές Συνέδριο « To Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο », το οποίο έλαβε χώρα για πρώ (...)

1 Η ιστορία της Πελοποννήσου, κατά τους βυζαντινούς χρόνους, παρουσιάζει αρκετές ιδιαιτερότητες, οι οποίες συνεχίζουν να απασχολούν τους μελετητές, όταν αυτοί προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν και να συμπληρώσουν τις αποσπασματικές και αντικρουόμενες ιστορικές μαρτυρίες. Η ένδεια των πηγών, αλλά και η έλλειψη συστηματικής δημοσίευσης αρχαιολογικών ευρημάτων, καθιστούν τη μελέτη της βυζαντινής Πελοποννήσου, ακόμη και σήμερα, αρκετά προβληματική1.

  • 2 O Antoine Bon υπήρξε καθηγητής της Βυζαντινής Ιστορίας και Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Λυών (19 (...)
  • 3 A. Bon, Le Péloponnèse byzantin jusqu’en 1204 (1951). To βιβλίο δημοσιεύτηκε στη σειρά Bibliothèque (...)
  • 4 A. Bon, « Forteresses médiévales de la Grèce centrale », BCH 61 (1937), σ. 136-208· του ιδιου, « No (...)
  • 5 A. Bon, « Τhe Medieval Fortifications of Acrocorinth and Vicinity », στο Corinth III 2 (1936), σ. 1 (...)
  • 6 A. Bon, La Morée franque : recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principa (...)

2Κομβικό σημείο για την εξέλιξη της μελέτης της βυζαντινής ιστορίας της Πελοποννήσου αποτέλεσε το βιβλίο του Antoine Bon (1901-1972)2, Le Péloponnèse byzantin jusquen 12043. Αξίζει να σημειωθεί ότι o Bon, ως μέλος της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα, συμμετείχε στις ανασκαφές της Θάσου και δημοσίευσε υλικό της κλασικής περιόδου. Ωστόσο, το επιστημονικό ενδιαφέρον του Bon επικεντρώθηκε πολύ νωρίς στη μεσαιωνική οχυρωματική του ελλαδικού χώρου4, όπως άλλωστε καταδεικνύει και η μελέτη του για τις μεσαιωνικές οχυρώσεις του Ακροκορίνθου5. Τα ταξίδια του στην Πελοπόννησο, στη δεκαετία του 1930, δεν περιορίστηκαν μόνον στην καταγραφή και φωτογράφηση των κάστρων της φραγκοκρατίας, αλλά τον έφεραν σε επαφή και με διάφορα μνημεία της βυζαντινής περιόδου. Η βυζαντινή και η φραγκοκρατούμενη Πελοπόννησος σύντομα έγιναν ο τομέας των ερευνητικών του προτιμήσεων6. Η μονογραφία του Bon για τη βυζαντινή Πελοπόννησο αποτελεί την πρώτη συστηματική προσπάθεια να μελετηθεί η ιστορία της περιοχής από την κυριαρχία των Ρωμαίων μέχρι την τέταρτη Σταυροφορία. Παράλληλα με τα ιστορικά γεγονότα, η μελέτη πραγματεύεται την πολιτική, εκκλησιαστική και στρατιωτική διοίκηση της Πελοποννήσου, καθώς και την κοινωνία και οικονομία της περιοχής κατά τους βυζαντινούς χρόνους. Η πρωτοτυπία της έρευνας του Bon έγκειται σε δύο βασικούς παράγοντες : πρώτον, στην ενασχόληση με μια απομακρυσμένη επαρχία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, σε μια περίοδο που το ενδιαφέρον των βυζαντινών σπουδών επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά γύρω από την Κωνσταντινούπολη και, δεύτερον, στη συνεξέταση για πρώτη φορά γραπτών πηγών και αρχαιολογικών τεκμηρίων. Στο συγκεκριμένο βιβλίο, ο Bon πραγματεύεται και το θέμα των αβαροσλαβικών επιδρομών και της περίφημης εγκατάστασης των Σλάβων στην Πελοπόννησο, αναλύοντας τις δυσχερείς συνέπειες που αυτές είχαν στις τύχες της περιοχής. Ο συγγραφέας συγκέντρωσε και σχολίασε, σχεδόν στο σύνολό της, την παλαιότερη σχετική βιβλιογραφία, με αναφορές στις γραπτές πηγές, αλλά και με την επίγνωση ότι τα λιγοστά διαθέσιμα αρχαιολογικά τεκμήρια δεν μπορούσαν να βοηθήσουν στην επίλυση των πολλών ασαφειών.

3Έκτοτε, το θέμα των αβαροσλαβικών επιδρομών και κυρίως το θέμα της εγκατάστασης των Σλάβων στην Πελοπόννησο απασχόλησε ιδιαίτερα την έρευνα. Οι διαφορετικές ιδεολογικές πεποιθήσεις των ιστορικών του 19ου αι. και του πρώτου περίπου μισού του 20ου αι. προκάλεσαν μακρά επιστημονική αντιπαράθεση αναφορικά με το θέμα. Η ακριβής χρονολογία των επιδρομών και της εγκατάστασης των σλαβικών φύλων στο νοτιοελλαδικό χώρο έγινε το επίκεντρο της έρευνας. Παράλληλα, ανέκυψε και το καίριο ερώτημα κατά πόσον το δυτικό τμήμα της Πελοποννήσου έμεινε πράγματι εκτός βυζαντινής επιρροής για τρεις περίπου αιώνες.

  • 7 Βλ. ενδεικτικά, Η. Αναγνωστακησ, « Οι πελοποννησιακοί σκοτεινοί χρόνοι : Το σλαβικό πρόβλημα. Μεταμ (...)
  • 8 Βλ. ενδεικτικά, Θ. Μπαζαιου-Barabas, K. Νικολαου, Ελληνικός χώρος και πρώιμοι Σλάβοι, Βούλγαροι, Σέ (...)

4Σήμερα, ο προσεκτικός τρόπος ανασκαφής των βυζαντινών στρωμάτων, οι επιφανειακές έρευνες σε διάφορα σημεία της Πελοποννήσου, στα παράλια και στην ενδοχώρα, η επικαιροποίηση της χρονολόγησης των υλικών καταλοίπων, κυρίως της κεραμικής, η επανεξέταση των γραπτών πηγών κάτω από το φως της αρχαιολογικής μαρτυρίας, συνιστούν τα ερευνητικά εκείνα εργαλεία με τα οποία γίνεται προσπάθεια να επαναπροσδιοριστεί το βυζαντινό παρελθόν της περιοχής7. Μονογραφίες, συλλογικοί τόμοι, πρακτικά συνεδρίων και σειρά άρθρων συνεχίζουν να συμπληρώνουν την ήδη πλούσια βιβλιογραφία8.

5 Ενδεικτικά, και κατά χρονολογική σειρά έκδοσης, θα γίνει αναφορά σε ορισμένα σύγχρονα δημοσιεύματα, τα οποία αποτελούν κατά τεκμήριο απαραίτητα σημεία αναφοράς, ανεξαρτήτως μεθοδολογικής προσέγγισης και τρόπου θεώρησης και τα οποία εμπεριέχουν πλήρη και επικαιροποιημένο βιβλιογραφικό υπομνηματισμό.

  • 9 Avraméa 1997, σ. 67-104, 158-159. Για μια βιβλιοκρισία του συγκεκριμένου βιβλίου, βλ. A. Dunn, BMGS(...)
  • 10 A. Aβραμεα, « Ανέκδοτα μολυβδόβουλλα από τα νησιά του Αργολικού Κόλπου », Σύμμεικτα 10 (1996), σ. 1 (...)
  • 11 H. Αναγνωστακησ (σημ. 7), σ. 28.

6H μονογραφία της Άννας Αβραμέα, Le Péloponnèse du ive au viiie siècle, συνιστά μια πρωτοπόρα συστηματική συνεξέταση ιστορικών αφηγήσεων και ποικίλων αρχαιολογικών τεκμηρίων, όπως κτιριακά και υλικά κατάλοιπα (επιγραφές, νομίσματα, πόρπες, μολύβδινες σφραγίδες), στο πλαίσιο κατανόησης και ανασύστασης της ιστορίας της Πελοποννήσου κατά τη συγκεκριμένη περίοδο. Αναφορικά με το σλαβικό ζήτημα η συγγραφέας επανεξετάζει τον χαρακτήρα των διαφόρων αβαροσλαβικών επιδρομών στα τέλη του 6ου αιώνα και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η μόνιμη και μαζική σλαβική εγκατάσταση στις πελοποννησιακές περιοχές πραγματοποιήθηκε λίγο αργότερα, στο διάστημα μεταξύ της δεύτερης εικοσαετίας του 7ου αι. και του πρώτου μισού του 8ου αι. Υποστηρίζει επίσης, ότι υπήρξε μια ειρηνική συγκατοίκηση των επήλυδων με τον ντόπιο πληθυσμό9. Η εγκατάστασή τους ήταν μαζικότερη στα κεντρικά και δυτικά τμήματα της Πελοποννήσου, δηλαδή σε περιοχές με δημογραφική συρρίκνωση, γεγονός που αποδεικνύεται από το πλήθος των σλαβικών τοπωνυμιών στις περιοχές αυτές. Παρομοίως, η μελέτη των μολύβδινων σφραγίδων του 7ου αι. και 8ου αι. με τόπο εύρεσης τις νησίδες του Αργολικού, οδήγησαν τη συγγραφέα στο ενδιαφέρον συμπέρασμα για ένα συνεχή έλεγχο του παράλιου πελοποννησιακού χώρου από το βυζαντινό στόλο, κυρίως για λόγους ασφάλειας των επικοινωνιών και όχι λόγω της τυχόν ανασφάλειας που επικρατούσε στο εσωτερικό της περιοχής10. Ή να το διατυπώσουμε αλλιώς παραπέμποντας στην παρατήρηση του Ηλία Αναγνωστάκη : « ευρήματα σε παράκτιες νησίδες από επεισοδιακά τεκμήρια της φυγής του πληθυσμού μπροστά στον σλαβικό όλεθρο μεταμορφώνονται σε αδιάψευστους μάρτυρες μιας διαχρονικής επικοινωνίας των ακτών με την ενδοχώρα και συνεχούς ελέγχου του παράλιου χώρου από το βυζαντινό στόλο»11.

  • 12 Βλ. στις συντομογραφίες TMB.
  • 13 Α. Αβραμεα, « Νομισματικοὶ “θησαυροὶ” καὶ μεμονωμένα νομίσματα ἀπὸ τὴν Πελοπόννησο (ΣΤ΄-Ζ΄ αι.) », (...)

7Το συλλογικό πόνημα Les Trésors monétaires byzantins des Balkans et d’Asie Mineure (491-713)12 αποτελεί προϊόν διεθνούς επιστημονικής συνεργασίας. Στο συγκεκριμένο βιβλίο, δίνεται αναλυτική παρουσίαση νομισματικών θησαυρών με χρονολογία απόκρυψης από την αρχή της βασιλείας του Αναστασίου μέχρι περίπου και την πρώτη δεκαετία του 8ου αιώνα, από τη βαλκανική χερσόνησο και τη Μ. Ασία. Παράλληλα, θίγονται θέματα νομισματικής παραγωγής, καθώς και θέματα νομισματικής κυκλοφορίας κατά διοικητικές περιφέρειες. Με βάση την ομαδοποίηση των « θησαυρών » κατά χρονικές περιόδους και σύμφωνα με την πιθανή χρονολογία απόκρυψης, επιχειρείται επίσης η ένταξή τους στις διάφορες επιδρομές, κυρίως αβαροσλαβικές, οι οποίες έπληξαν τη βαλκανική χερσόνησο. Η μελέτη της Αβραμέα « Νομισματικοί “θησαυροί” και μεμονωμένα νομίσματα από την Πελοπόννησο (6ος-7ος αι.)»13, θα μπορούσε να θεωρηθεί ο πρόδρομος αυτής της μεθοδολογικής προσέγγισης.

  • 14 Curta 2011. Ειδικότερα, για μια σύνοψη των επιχειρημάτων και των προτάσεων του συγγραφέα, βλ. σ. 27 (...)
  • 15 Ενδεικτικά βλ. F. Curta, The Making of the Slavs : History and Archaeology of the Lower Danube Regi (...)

8Το πρόσφατο βιβλίο του Florin Curta The Edinburgh History of the Greeks, ca. 500 to 105014 καταθέτει μια σειρά από πρωτότυπες ή ανατρεπτικές σκέψεις αναφορικά με τον τρόπο, το χρόνο και τα αίτια εγκατάστασης Αβάρων και Σλάβων στην περιοχή της Πελοποννήσου. Χωρίς αμφιβολία, το βιβλίο αυτό, σε συνδυασμό και με προγενέστερες μονογραφίες και άρθρα του ίδιου μελετητή15, πολλές φορές με θεματικές επικαλύψεις και επαναλήψεις, αποτελεί εξαιρετικά χρήσιμο βοήθημα, ανεξάρτητα του ποσοστού αποδοχής των προτεινόμενων συμπερασμάτων. H βοήθεια έγκειται στο γεγονός ότι τροφοδοτεί την έρευνα με μια σειρά ερωτημάτων ή απόψεων και συνεπώς προκαλεί για μια επικαιροποίηση ή επανεξέταση πολλών πτυχών της πελοποννησιακής ιστορίας κατά τους πρώιμους και μέσους βυζαντινούς χρόνους.

  • 16 Η συγκεκριμένη έκδοση εντάσσεται στο πλαίσιο του ερευνητικού πρoγράμματος της Ιστορικής Γεωγραφίας (...)
  • 17 Ν. Οικονομιδησ, « Παρουσίαση του Προγράμματος Ιστορικής Γεωγραφίας του ΙΒΕ », στο Θεμελησ, Κοντη 20 (...)

9Προφανώς, η δημοσίευση του τόμου Ιστορική γεωγραφία της βυζαντινής Πελοποννήσου (395-1204), αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας16, θα αποτελέσει μια ολοκληρωμένη παρουσίαση όλων των ιστορικών και αρχαιολογικών δεδομένων που έχουμε στη διάθεσή μας για την Πελοπόννησο της πρώϊμης και μέσης βυζαντινής περιόδου17.

  • 18 Στράβων, Γεωγραφικά 8.2.1.
  • 19 Για τον όρο κατωτικά μέρη και για σχετική βιβλιογραφία, βλ. Μ. Γερολυματου, « Η Θήβα κέντρο εμπορίο (...)
  • 20 DOSeals 2, σ. 62. Για την άποψη ότι το μεταγενέστερο, πιο διαδεδομένο, ήδη από τις αρχές του 13ου α (...)

10O Στράβων παρομοιάζει την Πελοπόννησο σαν ένα πλατανόφυλλο18, ενώ οι βυζαντινοί συγγραφείς την προσδιορίζουν ως τα κατωτικά μέρη19. Ωστόσο, το αρχαίο όνομα Πελοπόννησος διατηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια των βυζαντινών χρόνων. Σε ορισμένες μολύβδινες σφραγίδες απαντώνται και οι ονομασίες Πολοπόννησος και Πολυπόννησος, ονομασίες που πιθανόν προήλθαν από λανθασμένες ετυμολογικές ερμηνείες της λέξης εκ μέρους όχι ιδιαίτερα μορφωμένων ανθρώπων20.

  • 21 Avraméa 1997, σ. 35-37· DOSeals 2, σ. 22· T. Živković, « The Date of the Creation of the Theme of P (...)

11Η Πελοπόννησος από την εποχή του Aυγούστου και ειδικότερα από το 27 π.X. αποτέλεσε τμήμα της επαρχίας Aχαΐας. Με βάση τον Συνέκδημο του Iεροκλέους, αλλά και άλλες μεταγενέστερες πηγές, όπως τα Θαύματα του Aγίου Δημητρίου, η επαρχία Eλλάδος (Aχαΐα), από τα μέσα περίπου του 5ου αι. μέχρι το τελευταίο τέταρτο του 7ου αι., υπαγόταν στο Aνατολικό Iλλυρικό, με πρωτεύουσα την Κόρινθο. Στα τέλη του 7ου αιώνα μαρτυρείται ο όρος Θέμα Eλλάδος. H πρώτη μνεία στρατηγού του θέματος εμφανίζεται το 695, ενώ η ίδρυσή του τοποθετείται μεταξύ του 687 και του 695, στη διάρκεια δηλαδή της πρώτης βασιλείας του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Β΄ (685-695). Ο Ostrogorsky υποστήριξε ότι κατά τη συγκεκριμένη περίοδο και ακόμη στη διάρκεια του 8ου αι. η Πελοπόννησος δεν υπαγόταν στο θέμα Eλλάδος και ότι η περιοχή βρισκόταν εκτός σφαίρας επιρροής της κεντρικής εξουσίας. Aντιθέτως, ο ιστορικός Διονύσιος Zακυθηνός υποστήριξε ότι το θέμα Eλλάδος περιελάμβανε και την Πελοπόννησο. Σήμερα, με βάση την αρχαιολογική μαρτυρία μπορεί κανείς να υποστηρίξει με αρκετή βεβαιότητα ότι η Πελοπόννησος στα τέλη του 7ου αι. και μέχρι περίπου τα τέλη του 8ου αι. αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα του συγκεκριμένου θέματος21.

  • 22 DOSeals 2, σ. 62· Oikonomidès 1972, σ. 350 και σημ. 357. Για μια χρονολόγηση της ίδρυσης του θέματο (...)
  • 23 Βλ. Curta 2011, σ. 112. Ο συγγραφέας προτείνει την Αθήνα ως διοικητικό κέντρο του εν λόγω θέματος σ (...)

12Στις αρχές του 9ου αι. ή και λίγο νωρίτερα22, η Πελοπόννησος αποτέλεσε αυτόνομο θέμα με πρωτεύουσα την Kόρινθο, την παλαιά πρωτεύουσα του θέματος Eλλάδος23. Η ίδρυση του θέματος Πελοποννήσου οριοθετείται από διάφορα σημαντικά γεγονότα στην περιοχή.

  • 24 Θεοφάνης, Χρονογραφία (έκδ. C. de Boor), σ. 456-457.
  • 25 F. Curta, « Sklaviniai and Ethnic Adjectives : A Clarification », Byzantion Nea Hellás 30 (2011), σ (...)
  • 26 Για την εθνότητα των αιχμαλώτων βλ. Curta 2011, σ. 126 και σημ. 66.

13Πρώτον, το 782/83 μαρτυρείται η εκστρατεία του πατρικίου καὶ λογοθέτη τοῦ ὀξέος δρόμου Σταυρακίου, ο οποίος, όπως μας πληροφορεί ο Θεοφάνης, στάλθηκε από την αυτοκράτειρα Ειρήνη την Αθηναία κατά των σλαβικών φύλων24 (Σκλαυινῶν ἐθνῶν)25. Ο Σταυράκιος, αφού προέλασε προς τη Θεσσαλονίκη και την Ελλάδα, υπέταξε όλα αυτά τα φύλα και τα υποχρέωσε να αναγνωρίσουν τη βυζαντινή κυριαρχία και να πληρώνουν φόρο. Στη συνέχεια, στράφηκε προς την Πελοπόννησο όπου συγκέντρωσε πολλούς αιχμαλώτους και αποκόμισε στην αυτοκρατορία πολλά λάφυρα26.

  • 27 T. Živković (σημ. 21), σ. 149, σημ. 40. Για το θέμα της Κεφαλληνίας, βλ. D. Zakythinos, « Le thème (...)

14Επιπλέον, στα τέλη του 8ου αι. φαίνεται ότι ιδρύθηκε και το θέμα της Κεφαλληνίας, πιθανότατα στο πλαίσιο μιας πολιτικής εκ μέρους της κεντρικής εξουσίας για στρατιωτική και διοικητική ενδυνάμωση των δυτικών επαρχιών της αυτοκρατορίας, όπως άλλωστε αποδεικνύεται και με την περίπτωση ίδρυσης του θέματος της Πελοποννήσου27.

  • 28 Για τη βασιλεία και τις μεταρρυθμίσεις του Νικηφόρου Α΄, βλ. P. Niavis, The Reign of the Byzantine (...)
  • 29 Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio (έκδ., μετ. G. Moravcsik, R. Jenkins), κεφ. 4 (...)

15Τέλος, στις αρχές του 9ου αι., η Πελοπόννησος, όπως θα δούμε και πιο κάτω στην εκκλησιαστική οργάνωση, εμφανίζεται να εμπίπτει στα άμεσα ενδιαφέροντα του αυτοκράτορα Νικηφόρου Α΄ (802 – 811)28, ύστερα από την καταστολή επανάστασης των Σλάβων της Πελοποννήσου και την αποτυχία τους να καταλάβουν την πόλη των Πατρών (805 ή 807), χάρη στη θαυματουργή εμφάνιση και παρέμβαση του αποστόλου Ανδρέα29.

  • 30 Ενδεικτικά για στρατηγούς του θέματος Πελοποννήσου γνωστούς από γραπτές πηγές, βλ. παράρτημα 1.
  • 31 Ενδεικτικά για στρατηγούς του θέματος Πελοποννήσου γνωστούς από σφραγίδες, βλ. παράρτημα 2. Τα ονόμ (...)
  • 32 Σέργιος βασιλικός σπαθάριος και τουρμάρχης Πελοποννήσου (αρχές 9ου αι.) : Wasilliou, Seibt 2004, αρ (...)
  • 33 Φωκάς σπαθαροκανδιδάτος και τουρμάρχης Πελοποννήσου (10ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.42. Για τους του (...)
  • 34 Νικηφόρος εκ προσώπου Τροιζήνας (8ος/9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 35.1.
  • 35 Θεόδοτος εκ προσώπου Ορόβις (sic) (αρχές 9ου αι.) : Penna 1995, σ. 173. Βλ. επίσης Avraméa 1997, σ. (...)
  • 36 Λυκαστός, βασιλικός σπαθάριος και αναγραφεύς Πελοποννήσου (9ος αι.) : Schlumberger 1884, σ. 181, αρ (...)
  • 37 Νικήτας ύπατος και επόπτης Πελοποννήσου (8ος/9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.8. Βάρδας βασιλικός σπαθα (...)
  • 38 Aγαλλιανός πρωτονοτάριος Πελοποννήσου (δεύτερο μισό 9ου αι.) : Zacos, Veglery 1972, αρ. 3072. Γεώργ (...)
  • 39 Θεοφύλακτος βασιλικός κομμερκιάριος Πελοποννήσου (8ος/9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.14. Ευστράτιος, (...)
  • 40 Για τα καθήκοντα των διοικητών, βλ. Oikonomidès 1972, σ. 313. Ιωάννης, βασιλικός σπαθαροκανδιδάτος, (...)
  • 41 Για τα καθήκοντα των αρχόντων, βλ. Oikonomidès 1972, σ. 342-343. Για τον Μιχαήλ βασιλικό σπαθάριο κ (...)

16Στο εξής το θέμα και οι στρατηγοί της Πελοποννήσου, τουλάχιστον μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 11ου αι., αναφέρονται τακτικά τόσο στις γραπτές πηγές30, όσο και σε μολύβδινες σφραγίδες31. Έχει διασωθεί επίσης και μικρός αριθμός σφραγίδων με αναφορά σε τουρμάρχες Πελοποννήσου, οι οποίες συμπληρώνουν εν μέρει την εικόνα της στρατιωτικής οργάνωσης του θέματος κατά τoν 9ο αι.32 και 10ο αι.33. Σφραγίδες επίσης, του τέλους του 8ου αι. και των αρχών του 9ου αι. αναφέρουν και διαφόρους εκ προσώπου, όπως για παράδειγμα τον Νικηφόρο εκ προσώπου Τροιζήνας34, ή ακόμη τον Θεόδοτο εκ προσώπου Ορόβης35. Επιπλέον, η διοικητική υποστήριξη του θέματος, κυρίως σε θέματα δημοσιονομικά ή φοροεισπρακτικά, από τα τέλη του 8ου αι. και μέχρι τα τέλη του 10ου αι., περιελάμβανε, αναγραφείς36, επόπτες37, πρωτονοτάριους38, κομμερκιαρίους39, διοικητές40 και άρχοντες41.

  • 42 Για ένα υπολογισμό του αριθμού των στρατιωτών του θέματος Πελοποννήσου στο πρώτο μισό του 10ου αι., (...)
  • 43 Για την εμφάνιση των Αράβων στην Πελοπόννησο ήδη από τις αρχές του 9ου αι., βλ. De administrando im (...)
  • 44 Βλ. ενδεικτικά το παράρτημα 1, όπου υπάρχει περιληπτική αναφορά σε γεγονότα που αφορούν διευθετήσει (...)
  • 45 Για τη μεταφορά στην Πελοπόννησο πληθυσμών διαφόρων εθνοτήτων από τις κεντρικές και ανατολικές επαρ (...)

17 Με βάση λοιπόν τις γραπτές πηγές και τα πολύτιμα σφραγιστικά κατάλοιπα υποδηλώνεται μια συνεχής επαγρύπνηση του εκάστοτε τοπικού στρατηγού και των υπηρεσιών του, κατά τον 9ο αι. και 10ο αι.42, για επιτήρηση στο εσωτερικό του θέματος, αλλά και για τη διασφάλιση των παράλιων περιοχών από τις αραβικές επιδρομές43. Η επιτήρηση στο εσωτερικό του θέματος πιθανότατα επικεντρώθηκε σε δύο βασικούς τομείς : πρώτον, σε οργανωτικά θέματα που αφορούσαν στην ανασυγκρότηση και λειτουργία των κρατικών διοικητικών δομών, στρατιωτικών και πολιτικών, του θέματος Πελοποννήσου. Όπως έχει ήδη αναφερθεί η ίδρυση του συγκεκριμένου θέματος ανάγεται στα τέλη του 8ου αι. ή στις αρχές του 9ου αι., σε μια εποχή ανάκαμψης του αυτοκρατορικού ενδιαφέροντος για την περιοχή, τόσο σε στρατιωτικό, όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Δεύτερον, σε θέματα που αφορούσαν στην ομαλή ένταξη του οποιουδήποτε σλαβικού στοιχείου44 ή άλλων επήλυδων στο ισχύον αυτοκρατορικό διοικητικό σύστημα της Πελοποννήσου45, αλλά και στο ντόπιο κοινωνικό ιστό.

  • 46 Για μια άποψη αναφορικά με τις εξελίξεις στη διοίκηση της Πελοποννήσου (10ος–12ος αι.), βλ. E. Limo (...)
  • 47 DOSeals 2, σ. 62. Βλ. επίσης, J. Herrin, « Realities of Byzantine Provincial Government : Hellas an (...)

18Στη διάρκεια του 11ου αι. ή και λίγο νωρίτερα σημειώνεται μια τάση συγχώνευσης του θέματος Πελοποννήσου με το θέμα Ελλάδος, κυρίως σε ό, τι αφορούσε δημοσιοοικονομικά και νομικά ζητήματα46, ενώ λίγο αργότερα και τα δύο θέματα εντάχθηκαν στην υπηρεσία του μεγάλου δουκός47.

19Η εκκλησιαστική οργάνωση της Πελοποννήσου παρουσιάζει αρκετές ιδιομορφίες, οι οποίες με τη σειρά τους αντανακλούν τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές μεταμορφώσεις της περιοχής στο διάστημα των οκτώ αιώνων που καλύπτει η προς εξέταση περίοδος. Πολύ επιγραμματικά θα αναφερθούμε σε τρεις φάσεις της εξέλιξής της.

  • 48 Avraméa, 1997, σ. 37-38· C. Pietri, « La géographie de l’lllyricum ecclésiastique et ses relations (...)
  • 49 B. Konth (σημ. 7), σ. 37-38.

20Στη διάρκεια του 5ου αι., η εκκλησία της Πελοποννήσου βρέθηκε στο επίκεντρο της πολυτάραχης και μακρόχρονης πάλης μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινούπολης. Η ίδρυση του λεγόμενου « παπικού βικαριάτου », με την οποία καθιερώθηκε η ψιλή εξάρτηση της εκκλησίας του ανατολικού Ιλλυρικού στην παλαιά Ρώμη, είχε ως αποτέλεσμα την υπαγωγή και της εκκλησίας της Πελοποννήσου στη δικαιοδοσία του πάπα με άμεση εξάρτηση από τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης48. Στα μέσα του 5ου αι., η μητρόπολις Kορίνθου ήταν πρώτη στη σειρά των επισκοπών της Aχαΐας και ακολουθούσε η επισκοπή Aθηνών και αρκετές άλλες, από τις οποίες πέντε ανήκαν στον πελοποννησιακό χώρο : των Πατρών, της Λακεδαίμονος, του Άργους, της Mεγαλοπόλεως, και ίσως της Tεγέας49.

  • 50 M. Anastos, « The Transfer of Illyricum, Calabria, and Sicily to the Jurisdiction of the Patriarcha (...)
  • 51 Για την άποψη που ανάγει την προσάρτηση του ανατολικού Ιλλυρικού στην εκκλησία της Κωνσταντινούπολη (...)
  • 52 J. Darrouzès, Notitiae episcopatuum ecclesiae Constantinopolitanae (1981), σ. 230-245.
  • 53 E. Kountoura-Galaki, « Η “εικονοκλαστική” Notitia 3 και το λατινικό πρότυπό της », Σύμμεικτα 10 (19 (...)
  • 54 Η. Αναγνωστακησ (σημ. 7), σ. 25. Για μια διαφοροποιημένη άποψη αναφορικά με τη Notitia 3, βλ. Αναγν (...)
  • 55 Penna 1995, σ. 163-173. Για αμφισβήτηση της ένταξης της επισκοπής Ορόβης στον πελοποννησιακό χώρο ( (...)
  • 56 Penna 1995, σ. 167-168 και ιδιαίτερα σημ. 20. Για μια ιστορική προσέγγιση της ανεικονικής εικονογρά (...)
  • 57 Θεοφάνης, Χρονογραφία (έκδ. C. de Boor), σ. 427.
  • 58 J. Darrouzès, « Listes épiscopales du concile de Nicée (787) », REB 33 (1975), σ. 38. Βλ. επίσης Av (...)

21Κομβικό σημείο για την εκκλησιαστική ιστορία της Πελοποννήσου αποτελεί η προσάρτηση του ανατολικού Iλλυρικού στη δικαιοδοσία του πατριαρχείου Kωνσταντινουπόλεως, το 732/73350 ή το 752-75751. Στη συνέχεια η Notitia 352, γνωστή και ως Tακτικό της Eικονομαχίας, αποτελεί ίσως μια από τις ελάχιστες πηγές, η οποία παρέχει πληροφορίες για την εκκλησιαστική οργάνωση της Πελοποννήσου κατά τον 8ο αιώνα. Δεν είναι σαφές πότε ακριβώς συντάχθηκε η Notitia 3, μολονότι η σύνδεσή της με την εικονομαχική Σύνοδο του 754 φαίνεται πιθανή53. Η συγκεκριμένη πηγή αναφέρει στην Πελοπόννησο, εκτός από τη μητρόπολη Κορίνθου, και δύο αυτοκέφαλες μητροπόλεις, των Πατρών και της Αρκαδίας, καθώς και 37 επισκοπές, παλαιές και νέες, υποκείμενες στον Κορίνθου54. Τις πληροφορίες που παρέχει η συγκεκριμένη Notitia έρχεται να εμπλουτίσει η μαρτυρία των σφραγίδων. Για να περιοριστούμε στον ευρύτερο πελοποννησιακό χώρο, ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η επισκοπή της Ορόβης, άγνωστη από άλλες πηγές55. Η μολύβδινη σφραγίδα του Βασιλείου επισκόπου Ορόβης, η οποία βρέθηκε στη νησίδα Ρόμβη, απέναντι από το Τολό, και η οποία χρονολογείται στα μέσα του 8ου αιώνα, υπαινίσσεται την ύπαρξη πολλών επισκοπών στον πελοποννησιακό χώρο κατά τη διάρκεια του 8ου αι. H ίδρυση της επισκοπής Ορόβης θα πρέπει ενδεχομένως να συνδεθεί με τη βασιλεία του Κωνσταντίνου Ε΄ (741-775) και ειδικότερα με τις μεθοδεύσεις του συγκεκριμένου αυτοκράτορα να ενισχύσει τον εικονομαχικό κλήρο, στο πλαίσιο της οργάνωσης της Εικονομαχικής Συνόδου το 75456, στην οποία σύμφωνα με τον Θεοφάνη έλαβαν μέρος 338 πατέρες57. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι μόνο τρεις πελοποννησιακές επισκοπές, αυτές των Πατρών, της Μονεμβασίας και της Τροιζήνας, συμμετείχαν στις εργασίες της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787), η οποία καταδίκασε την Εικονομαχία και αποφάσισε την αναστήλωση των εικόνων58.

  • 59 V. Laurent, « La date de l’érection des métropoles de Patras et de Lacédémone », REB 21 (1963), σ. (...)
  • 60 ODB, s.v. « Patras », col. 1597-1598· DOSeals 2, σ. 90.
  • 61 DOSeals 2, σ. 89-90.
  • 62 DOSeals 2, σ. 80· J. M. Wagstaff, t e Development of Rural Settlements : A Study of the Helos Plain (...)
  • 63 Zacos 1984, αρ. 267· DOSeals 2, σ. 81.
  • 64 Α. Λαμπροπουλου, Α. Μουτζαλη, « Νέα στοιχεία για την επισκοπή Κερνίτζας », στο Πρακτικά Δ΄ Διεθνούς (...)
  • 65 Μ. Κορδωσησ, Συμβολή στην ιστορία και τοπογραφία της Κορίνθου στους μέσους χρόνους (1981), σ. 87.

22Στις αρχές του 9ου αι., και ειδικότερα στα χρόνια της βασιλείας του Νικηφόρου Α΄, παρατηρούνται σημαντικές αλλαγές στην εκκλησιαστική οργάνωση της Πελοποννήσου με την αναβάθμιση της Πάτρας σε μητρόπολη59. Στην μητρόπολη Πατρών, αρχικά, υπάγονταν τρεις επισκοπές, της Λακεδαίμονος, της Μεθώνης και Κορώνης60. Αργότερα, όπως υποδηλώνεται με τη Notitia 7 προστέθηκε και η επισκοπή Βολαίνης (Ωλένης)61, ενώ στο δεύτερο μισό του 10ου αι., σύμφωνα με τη Notitia 9, προστέθηκε και η επισκοπή του Έλους62. Η ύπαρξη μολύβδινης σφραγίδας του Παύλου επισκόπου Κερνίτζας, η οποία χρονολογείται στον 10ο αι.63, αποτελεί μοναδική μαρτυρία, ότι η συγκεκριμένη επισκοπή υπαγόταν και αυτή στη δικαιοδοσία της μητρόπολης Πατρών, πολύ πριν από την εμφάνισή της στους επισκοπικούς καταλόγους του 12ου αι.64. Επιπλέον, σύμφωνα με τη Notitia 7 των αρχών του 10ου αιώνα στη μητρόπολη Κορίνθου υπάγονταν οι επισκοπές, Δαμαλά, Άργους, Μονεμβασίας, Κεφαλληνίας, Ζακύνθου, Ζεμενού και Μάνης65.

  • 66 P. Niavis (σημ. 28), σ. 160-161.
  • 67 ODB, s.v. « Lakedaimon », col. 1170.
  • 68 ODB, s.v. « Argolid », col. 164. Βλ. επίσης Β. Κοντη, « Συμβολή στην ιστορική γεωγραφία του νομού Α (...)
  • 69 Βλ. ενδεικτικά ODB, s.v. « Christianoupolis », col. 440. Για μια χρονολόγηση στον 10ο αι. βλ. Αναγν (...)
  • 70 Η ίδρυση της μητροπόλεως Χριστιανουπόλεως έχει συσχετιστεί από μερίδα ιστορικών, όπως άλλωστε και η (...)

23Οι αλλαγές των αρχών του 9ου αι., εκτός από τη δημιουργία στον πελοποννησιακό χώρο δύο κυρίαρχων μητροπόλεων, της Κορίνθου και των Πατρών, καταδεικνύουν και μια αισθητή μείωση των περιφερειακών επισκοπών. Μια τέτοια βέβαια πολιτική συνάδει με τις πρακτικές του αυτοκράτορα Νικηφόρου A ́, ο οποίος, επιδίωξε να βάλει τάξη στη χαώδη εκκλησιαστική κατάσταση του 8ου αι. και αντιμετώπισε με αυστηρότητα τη φορολόγηση της εκκλησιαστικής περιουσίας66. Ωστόσο, άγνωστη παραμένει η εσωτερική οργάνωση της κάθε επισκοπής αναφορικά με τη γεωγραφική έκταση δικαιοδοσίας της, καθώς και με τον τρόπο διοίκησης των επιμέρους εκκλησιαστικών κοινοτήτων, οι οποίες στο παρελθόν αποτελούσαν σημαντικές επισκοπές. Βεβαίως, από τις αρχές του 10ου αι., όπως έχει ήδη καταδειχθεί, παρατηρείται και πάλι αύξηση των επισκοπικών εδρών της Πελοποννήσου, ενώ τον 11ο αι. η επισκοπή Λακεδαίμονος (1082/83)67 και αργότερα στον 12ο αι., η κοινή επισκοπή Άργους-Ναυπλίου (1188/89), αναβιβάστηκαν σε μητροπόλεις68. Επίσης, η δημιουργία, στα τέλη του 11ου αι., της μητροπόλεως Χριστιανουπόλεως, στη μεσσηνιακή ενδοχώρα, στους δυτικούς πρόποδες του όρους Αιγάλεω Τριφυλίας, κοντά στην περιοχή των Κοντοβουνίων, αποτελεί σημαντική εξέλιξη στην εκκλησιαστική ιστορία της Πελοποννήσου69. Η ίδρυση της νέας μητροπόλεως πιθανόν να συνδέεται με την άνθιση του μοναχισμού στην περιοχή, σε συνδυασμό με τη δημογραφική και την οικονομική ανάπτυξη της περιοχής, από τα τέλη του 11ου αι. και σε όλη τη διάρκεια του 12ου αι.70.

  • 71 Από την πλούσια βιβλιογραφία για το θέμα, βλ. ενδεικτικά, G. Dagron, « Les villes dans l’Illyricum (...)

24 Γενική είναι η αντίληψη ότι η παρακμή των βυζαντινών πόλεων άρχισε σταδιακά στα τέλη του 6ου αι. ή ακόμη στις αρχές του 7ου αι.71. Στο σημείο αυτό θα πρέπει κανείς να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός και να αποφεύγει γενικεύσεις. Η κάθε πόλη, μοιάζει να κρύβει τη δική της ιστορία, μοιάζει να προσαρμόζεται στις νέες προοπτικές ή να επιλύει τα προβλήματα που προκύπτουν με βάση ενδογενείς διεργασίες και αντιστάσεις, οι οποίες προφανώς επηρεάζονται από ποικίλους φανερούς ή άδηλους παράγοντες, όπως, για παράδειγμα, από τη γεωγραφική θέση της πόλης, τη δημογραφική και οικονομική κατάσταση της ίδιας και της ενδοχώρας της, και ακόμη από τον ψυχολογικό παράγοντα, που ιδιαίτερα επηρεάζει τον ανθρώπινο πληθυσμό σε περιόδους ιστορικών αλλαγών και μεταβατικών ανασυγκροτήσεων.

  • 72 Βλ. ενδεικτικά, P. N. Kardulias, « Paradigms of the Past in Greek Archaeology » in P. N. Kardulias (...)
  • 73 Η δημοσίευση των Χρονικών στο Αρχαιολογικό Δελτίον, σε συνδυασμό με την ιστοσελίδα των Χρονικών των (...)
  • 74 Βλ. Β. Κοντη (σημ. 68), σ. 175-181· A. Oikonomou-Laniado, Argos paléochrétienne. Contribution à l’é (...)
  • 75 Π. Θεμελησ, « Υστερορωμαϊκή και Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 20-58.
  • 76 G.D.R. Sanders, « Excavations at Sparta : The Roman Stoa, 1988-1991, Preliminary Report 1. Medieval (...)
  • 77 Α. Λαμπροπουλου, Α. Μουτζαλη, « Η πόλη των Πατρών κατά την παλαιοχριστιανική και τη βυζαντινή περίο (...)
  • 78 Sanders 2002, σ. 381-394· Sanders 2006, σ. 397-406· G.D.R. Sanders, « Urban Corinth : An Introducti (...)
  • 79 S.G. Miller (επιμ.), Nemea : A Guide to the Site and Museum (1990), σ. 78-96.
  • 80 T.E. Gregory, « Intensive Archaeological Survey and its Place in Byzantine Studies », ByzSt 13 (198 (...)
  • 81 E.g. Μεσσηνία : W. Mcdonald, G. Rapp Jr. (επιμ.) The Minnesota Messenia Expedition. Reconstructing (...)

25Στην προσπάθεια του ιστορικού να αναπλάσει την ιστορική εξέλιξη και τον χαρακτήρα των πόλεων και της υπαίθρου κατά τη βυζαντινή περίοδο, αλλά και να ανασυστήσει τους χερσαίους και θαλάσσιους δρόμους επικοινωνίας, μέσα σε ένα πολύπλοκο, ασαφές και αποσπασματικά τεκμηριωμένο ιστορικό πλαίσιο, η αρχαιολογική έρευνα και η μελέτη της νομισματικής μαρτυρίας, σε συνδυασμό και με τις γραπτές πηγές γίνονται πολύτιμα εργαλεία72. Πράγματι, στις ημέρες μας, η έρευνα έχει ιδιαίτερα ωφεληθεί από τα αρχαιολογικά τεκμήρια73, παρά το γεγονός ότι σημαντικό αρχαιολογικό και νομισματικό υλικό παραμένει ακόμη αδημοσίευτο. Σε ό, τι αφορά στην εξέλιξη των πελοποννησιακών πόλεων, ανασκαφές στο Άργος74, την αρχαία Μεσσήνη75, τη Σπάρτη76, την Πάτρα77, την Κόρινθο78, τη Νεμέα79 και αλλού, καθώς και επιφανειακές έρευνες80 σε διάφορες πελοποννησιακές περιοχές81, έχουν αποκαλύψει αρκετά στοιχεία, τα οποία συμβάλλουν στην κατανόηση των μεταμορφώσεων τις οποίες γνώρισαν οι πόλεις και η ύπαιθρος της Πελοποννήσου στη διάρκεια της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.

  • 82 Βλ. ενδεικτικά, K. G. Holum, « The Classical City in the Sixth Century », στο M. Maas (επιμ.), Τhe (...)

26Είναι γνωστό ότι κατά τη διάρκεια του πρώτου μισού του 6ου αι. η οικοδομική δραστηριότητα των αυτοκρατόρων Αναστασίου Α΄ (491-518) και Ιουστινιανού Α΄ (527-565) εμφανίζεται ιδιαίτερα αξιόλογη μέσα σε ένα καλά οργανωμένο σχέδιο για την προστασία και την ανάκαμψη των πόλεων της αυτοκρατορίας, τόσο στη Μ. Ασία όσο και τη Χερσόνησο του Αίμου. Επιπλέον, η ελληνιστική παράδοση, κατά την οποία η ίδρυση πόλεων ήταν μια από τις ύψιστες πράξεις αρετής του μονάρχη, έπαιξε σημαντικό ρόλο στις αντιλήψεις των δύο αυτών αυτοκρατόρων. Για παράδειγμα, οι πόλεις που είχαν καταστραφεί από τις βαρβαρικές γοτθικές επιδρομές στη χερσόνησο του Aίμου, κατά τον 3ο αι. και 4ο αι., ξανακτίζονται και οχυρώνονται ενώ νέες πόλεις δημιουργούνται82.

27Ωστόσο, η Πελοπόννησος, ήδη από αυτή την περίοδο, μοιάζει απομονωμένη από το κέντρο. Η περιοχή, στο μεγαλύτερο τουλάχιστον μέρος της, δεν φαίνεται να αποτελεί το επίκεντρο εκτεταμένης κρατικής οικοδομικής δραστηριότητας, και ειδικότερα εκτεταμένων αμυντικών έργων, σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Βόρειας Βαλκανικής, της Μ. Ασίας και ακόμη της βόρειας και κεντρικής Ελλάδος.

  • 83 Avraméa 1997, σ. 123-130.
  • 84 Α. Μουτζαλη, « Η πόλη των Πατρών κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο », στο Α.Δ. Ριζακησ (επιμ.), Αχαΐα (...)

28Η οικοδομική δραστηριότητα που εμφανίζεται σε ορισμένες πόλεις της Πελοποννήσου κατά τον 5ο αι., αλλά και κατά τον 6ο αι., αφορά κυρίως θρησκευτικά κτίσματα, για την ανέγερση και τη διακόσμηση των οποίων, όπως προκύπτει από αφιερωματικές επιγραφές, ξοδεύονται αρκετά ιδιωτικά χρήματα, κυρίως χρήματα εύπορων πιστών83. Ενδεικτικά αναφέρουμε, τη θεοφιλέστατη διάκονο Αγριππιανή, η οποία διέθεσε τα απαιτούμενα χρήματα για τη διακόσμηση παλαιοχριστιανικής βασιλικής στην Πάτρα, στις αρχές του 6ου αι.84.

  • 85 D. Feissel, A. Philippidis-Braat, « Inventaires en vue d’un recueil des inscriptions de Byzance, II (...)
  • 86 Προκόπιος, Περί κτισμάτων (έκδ. J. Haury, G. Wirth), σ. 112 : IV, 2. 27-28. Για το θέμα της χρονολό (...)

29Σε επίπεδο άμυνας εξαίρεση αποτελεί η ενίσχυση ή η επισκευή του τείχους του Ισθμού στα χρόνια του Ιουστινιανού (527-565) από τον Βικτορίνο85, ο οποίος είχε αναλάβει, σύμφωνα με επιγραφική μαρτυρία, την ευθύνη των οχυρών για όλες τις βαλκανικές επαρχίες. Ο αυτοκράτορας, όπως μας πληροφορεί ο Προκόπιος στο έργο του Περί Κτισμάτων86, μολονότι γνώριζε ότι όλες οι πόλεις της Πελοποννήσου ήταν ατείχιστες, αφού σκέφτηκε ότι θα χρειαστεί πολύς χρόνος για να επιμεληθεί την καθεμία χωριστά, αποφάσισε να οχυρώσει τον Ισθμό και με αυτόν τον τρόπο επέτυχε να κάνει απροσπέλαστες στους εχθρούς τις πόλεις της Πελοποννήσου. Η δημιουργία στον Ισθμό μιας συνολικής αμυντικής γραμμής για όλη την Πελοπόννησο υποδηλώνει πιθανόν την υποβάθμιση του χώρου νοτιότερα από αυτό το σημείο και πιο συγκεκριμένα την έλλειψη σημαντικών και οργανωμένων αστικών πυρήνων. Η μη αναφορά της Πάτρας, ευάλωτης σε εχθρικές επιδρομές από δυσμάς, δημιουργεί εύλογα ερωτήματα.

30Ποια ήταν όμως η εικόνα των πελοποννησιακών πόλεων κατά τον 6ο αι. και πώς αυτή εξελίχθηκε στη διάρκεια του 7ου αι. ;

  • 87 Ενδεικτικά θα αναφερθούμε στις Πάτρα, Κόρινθο και Μεσσήνη. Για την πόλη του Άργους κατά την πρωτοβυ (...)
  • 88 Βλ. παραπάνω, σημ. 84. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 57, 60.
  • 89 M. Γεωργοπουλου-Βερρα, « Η πρώτη οικοδομική φάση του κάστρου της Πάτρας », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, (...)
  • 90 Μουτζαλη 2002, σ. 183. Βλ. επίσης TMB, σ. 264, αρ. 174, όπου ως χρονολογία εύρεσης του « θησαυρού » (...)
  • 91 M. Γεωργοπουλου-Βερρα (σημ. 89), σ. 166-167, εικ. 1, 11.
  • 92 Μουτζαλη 2002, σ. 184. Βλ. επίσης, TMB, σ. 265, αρ. 175.
  • 93 Μουτζαλη 2002, σ. 185. Βλ. επίσης, Avraméa 1997, σ. 76-77.

31Ενδεικτικά87, αρχίζοντας από την Πάτρα, δεν θα ήταν παράτολμο να υποστηρίξει κανείς ότι σε όλη τη διάρκεια του 6ου αιώνα στη συγκεκριμένη πόλη, και πιθανότατα και στην ευρύτερη περιοχή της, υπήρχαν ακόμη εύποροι αστοί και γαιοκτήμονες οι οποίοι διέθεταν τα κατάλληλα « κεφάλαια » και μπορούσαν να συμβάλουν στην κατασκευή οικοδομημάτων88 και ακόμη στο κτίσιμο του κάστρου της πόλης, ίσως στα χρόνια της βασιλείας του Μαυρικίου (582-602)89. Ενδεικτικό είναι το γεγονός, ότι από τους ελάχιστους πρωτοβυζαντινούς « θησαυρούς » με χρυσά νομίσματα από την Πελοπόννησο, δύο έχουν βρεθεί στην περιοχή των Πατρών. Ο « θησαυρός » Πατρών/1986, με χρονολογία απώλειας στα χρόνια του Μαυρικίου90, βρέθηκε σε πήλινο αγγείο, το οποίο είχε τοποθετηθεί σε κρύπτη ρωμαϊκού τάφου και αποτελείτο από 4 σόλιδους των αυτοκρατόρων Ιουστινιανού Α΄ (527- 565), Ιουστίνου Β΄ (565-578) και Μαυρικίου (582-602), όλες εκδόσεις του νομισματοκοπείου Κωνσταντινουπόλεως. Στο σημείο αυτό, αξίζει να σημειωθεί ότι ένα μεμονωμένο τρεμίσσιον Μαυρικίου, του ίδιου νομισματοκοπείου, με χρονολογία έκδοσης επίσης στην περίοδο 583/4-602, βρέθηκε στο κάστρο των Πατρών και ειδικότερα μεταξύ της τάφρου του εσωτερικού περιβόλου και του πύργου που προστάτευε την είσοδο του91. Ο δεύτερος « θησαυρός », γνωστός στη βιβλιογραφία ως « θησαυρός » Πατρών / Άγ. Στέφανος 1987, με χρονολογία απώλειας γύρω στο 610, αποτελείτο από 22 χρυσά νομίσματα Μαυρικίου και Φωκά (602-610), και ειδικότερα, από 20 σόλιδους και δυο σεμίσσια92. Η υπεροχή των κοπών του Φωκά υποδηλώνει ότι το χρηματικό αυτό απόθεμα αντιπροσωπεύει το πολύτιμο ρευστό κεφάλαιο κατοίκου της περιοχής στις αρχές του 7ου αι. Με βάση το συγκεκριμένο εύρημα, η εκτίμηση των μελετητών είναι ότι η πόλη των Πατρών δεν εγκαταλείφθηκε από τους κατοίκους της, όπως μας πληροφορεί το Χρονικόν της Μονεμβασίας, αλλά επιβίωσε και κατά τον 7ο αι., με μια διαφορετική μορφή, συρρικνωμένη στην ενδοχώρα, στα νοτιοδυτικά του κάστρου, έχοντας τον χαρακτήρα μιας πόλης των μέσων χρόνων93.

  • 94 Η σύνοψη που ακολουθεί βασίζεται κυρίως στο άρθρο του Sanders 2006, σ. 397-406. Βλ. επίσης, Sanders(...)
  • 95 Βλ. Sanders 2004, σ. 170-171, όπου ο συγγραφέας, χωρίς να αποκλείει την περίπτωση καταστροφών στην (...)
  • 96 Για προσπάθεια ανασύστασης της πόλης στα χρόνια του Βαλεντινιανού Α΄ (364-375), βλ. Sanders 2004, σ (...)
  • 97 Sanders 2002. Ο συγγραφέας αποστασιοποιείται από τη χρονολόγηση του τείχους στις αρχές του 5ου αι. (...)
  • 98 Για χρονολογήσεις των βασιλικών της περιοχής της Κορίνθου και γενικότερα για το θέμα εκχριστιανισμο (...)
  • 99 Sanders 2004, σ. 171-172, όπου ο συγγραφέας δεν συμφωνεί ότι ο συγκεκριμένος σεισμός έπληξε την Κόρ (...)

32Η ανασκαφική δραστηριότητα της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών της Αθήνας, σχεδόν για τρεις περίπου αιώνες, στην περιοχή της αρχαίας Κορίνθου, έχει φέρει στο φως σημαντικά αρχαιολογικά τεκμήρια, χρονολογούμενα στην υστερορωμαϊκή / πρωτοβυζαντινή περίοδο. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τη συνεχή επικαιροποίηση της σχετικής έρευνας, σε επίπεδο μεθοδολογίας και λεπτομερούς επανεξέτασης των ανασκαφικών δεδομένων, κτιριακών και υλικών καταλοίπων, έχουν ιδιαίτερα συμβάλει στον επαναπροσδιορισμό του ιστορικού τοπίου της Κορίνθου κατά τη συγκεκριμένη περίοδο (τέλη 4ου αι. - αρχές 8ου αι.). Σε γενικές γραμμές, μέχρι το 200294, κυριαρχούσε η άποψη ότι η παρακμή της πόλης είχε ήδη αρχίσει στη διάρκεια του δεύτερου μισού του 4ου αι., ως αποτέλεσμα τόσο των καταστροφικών σεισμών των ετών 365 και 37595 όσο και της πυρπόλησης της πόλης από τους Γότθους το 395/39696. Έκτοτε, το κέντρο της Κορίνθου άλλαξε χαρακτήρα και σταδιακά η έκταση της πόλης συρρικνώθηκε, όπως φανερώνει το « υστερορωμαϊκό » τείχος που χτίστηκε στο πρώτο τέταρτο του 5ου αι.97, ενώ οι μεγάλες παλαιοχριστιανικές βασιλικές του 5ου αι. και 6ου αι.98, μαζί με τα κοιμητήριά τους, χτίστηκαν έξω από αυτό το νέο τείχος. Η επιδημική πανώλη του 542, καθώς και οι σεισμοί του 551/55299, μείωσαν κατά πολύ τον πληθυσμό της πόλης ενώ στα τέλη του 6ου αι. και στον 7ο αι., ο εποικισμός των Σλάβων στην Πελοπόννησο είχε ως αποτέλεσμα την εγκατάσταση μέρους του πληθυσμού στο γειτονικό νησί της Αίγινας, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Χρονικού της Μονεμβασίας. Μέχρι τα μέσα του 6ου αι., ο δημόσιος χώρος της αγοράς έπαψε να λειτουργεί ως εμπορικό και διοικητικό κέντρο και σταδιακά χρησιμοποιήθηκε για ταφές μέχρι και τον 8ο αι. Η διοίκηση της πόλης, πιθανόν και μέρος του εναπομείναντα πληθυσμού μετακόμισε σε ένα νέο, πιο περιορισμένο κέντρο, το οποίο δεν έχει ακόμη ανασκαφεί, ενώ πιθανόν ένα άλλο μέρος του πληθυσμού να μετακινήθηκε προς την πλησίον ύπαιθρο, όπως υποδεικνύουν αρχαιολογικά κατάλοιπα του 7ου αι., στις εκτός των τειχών βασιλικές του Κρανείου και του Κοδράτου, καθώς και σε ένα κοιμητηριακό παρεκκλήσι στη θέση του Ασκληπιείου.

  • 100 K. W. Slane, G. D. R. Sanders, « Corinth : Late Roman Horizons », Hesperia 74 (2005), σ. 243-297 κα (...)
  • 101 Από όσο γνωρίζω, η λεγόμενη χειροποίητη σλαβική κεραμική αντιπροσωπεύεται στην Κόρινθο, μόνο από έν (...)

33Σήμερα, η εικόνα που διαθέτουμε για την Κόρινθο της περιόδου, με βάση τα τελευταία συμπεράσματα του Guy Sanders, Διευθυντή των ανασκαφών της Κορίνθου από το 1997, παρουσιάζεται λίγο διαφορετική100. Στη διάρκεια του 4ου αι. μέχρι και τον πρώϊμο 6ο αι., η αγορά της Κορίνθου (forum) και η περιοχή ανατολικά του θεάτρου συνέχισαν να αποτελούν τον κεντρικό πυρήνα της πόλης, με διάφορες ανακατασκευές και μεταποιήσεις των παλαιοτέρων κτισμάτων. Κυρίως, κατά τον 5ο αι., η Κόρινθος φαίνεται να συμμετέχει, όπως και στο παρελθόν, στην ευρεία εμπορική δραστηριότητα της Μεσογείου. Στα χρόνια του Ιουστινιανού, χτίστηκε πιθανότατα, το υστερορωμαϊκό τείχος, το οποίο άφησε εκτός ορίων την αγορά και την περιοχή ανατολικά του θεάτρου. Σταδιακά, προς τα τέλη του 6ου αι., η έκταση της πόλης συρρικνώθηκε ενώ ο χαρακτήρας και η εμβέλεια των εμπορικών της δραστηριοτήτων άρχισε να διαφοροποιείται. Σε κάθε περίπτωση, όμως, με βάση τα υλικά κατάλοιπα, και κυρίως την κεραμική, η Κόρινθος φαίνεται ότι παρέμεινε ένας σημαντικός τόπος σε όλη τη διάρκεια του 7ου αι. Σημειώνεται επίσης ότι δεν έχουν εντοπιστεί από την πόλη της Κορίνθου κατάλοιπα της λεγόμενης « σλαβικής » κεραμικής, και ότι αυτή θα πρέπει να είχε μια περιορισμένη κατανομή101.

  • 102 Π. Θεμελησ (σημ. 75), σ. 34-58· Ν. Τσιβικησ, « Πού πάνε οι πόλεις όταν εξαφανίζονται ; Ο οικισμός τ (...)
  • 103 Η. Αναγνωστακησ, Ν. Πουλου-Παπαδημητριου, « Η Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη (5ος-7ος αιώνας) και προβλήματ (...)
  • 104 Νεότερα στοιχεία για ταφές που χρονολογούνται στον 7ο αι. έχουν συγκεντρωθεί στη μελέτη του Ν. Τσιβ (...)
  • 105 Κ. Σιδηροπουλοσ (σημ. 103), σ. 105.
  • 106 Ibid., σ. 102-103.

34Η πόλη της αρχαίας Μεσσήνης κατά τους πρωτοβυζαντινούς χρόνους, μέσα από τις αναφορές του ανασκαφέα της καθηγητή Πέτρου Θέμελη102, και με βάση κάποιες μελέτες που αφορούν μεμονωμένα αρχαιολογικά ευρήματα από το συγκεκριμένο χώρο103 παρουσιάζει μια συνεχή δραστηριότητα, η οποία ιχνηλατείται και μέσα στον 7ο αι., με συνεχείς ωστόσο, μεταμορφώσεις104. Η αλήθεια είναι ότι οι σεισμοί της περιόδου 360-370 φαίνεται ότι κατέστρεψαν πολλά δημόσια κτήρια της υστερορωμαϊκής Μεσσήνης και έδωσαν « τη χαριστική βολή στην πόλη, η οποία είχε αρχίσει από νωρίτερα να καταρρέει ». Ικανός αριθμός διάσπαρτων αρχιτεκτονικών μελών της πρωτοβυζαντινής περιόδου υποδηλώνουν την ύπαρξη παλαιοχριστιανικής/ων βασιλικής/ων. Μικρά οικιστικά σύνολα, τα οποία μπορούν να χρονολογηθούν σε γενικές γραμμές από το 400 έως το 600, εντοπίστηκαν σε διάφορα σημεία, ανάμεσα στα ερείπια της άλλοτε ακμάζουσας ελληνιστικής και ρωμαϊκής πόλης (περιοχή Θεάτρου, Κρήνης Αρσινόης, Αγοράς, ανατολικά του Ασκληπιείου, Γυμνάσιο, περιοχή έξω από την Αρκαδική Πύλη), πιθανόν το καθένα με ανεξάρτητο σύστημα παροχής νερού και με στοιχειώδεις ευκολίες για την αντιμετώπιση των άμεσων αναγκών διαβίωσης. Τα σπίτια των νέων οικισμών, μικρά και πρόχειρα, χρησιμοποίησαν οικοδομικό υλικό από τα ερείπια των προγενέστερων κτηρίων, ενώ τα λαμπρά δημόσια και λατρευτικά κτήρια του παρελθόντος έχασαν την αρχική τους λειτουργία και γέμισαν και αυτά από μικρά και ταπεινά σπίτια. Οι κάτοικοι που εγκαταστάθηκαν στο Θέατρο, το Γυμνάσιο και τα εντυπωσιακά υστερορωμαϊκά εθνικά ταφικά μνημεία της Αρκαδικής Πύλης συχνά, επιδίδονταν στον κατακερματισμό μαρμάρινων αγαλμάτων, σαρκοφάγων και αρχιτεκτονικών μελών, ενώ κάποτε τα έκαιγαν για την εξοικονόμηση οικοδομικού υλικού και ασβέστου. Ειδικότερα, η ζωή γύρω από την Αρσινόη φαίνεται ότι ήταν αρκετά δραστήρια στη διάρκεια του πρώτου μισού του 6ου αι. Στην περίοδο αυτή φαίνεται ότι χρονολογείται και ο υδρόμυλος που χτίστηκε μπροστά από την Κρήνη. Η χρονολόγηση του υδρόμυλου ( ;) στο πρώτο μισό του 6ου αι. βασίζεται σε « θησαυρό » 250 χάλκινων μικρών νομισματικών υποδιαιρέσεων αυτής της περιόδου105. « Θησαυρός » 1415 νομισμάτων της ίδιας περιόδου αποκαλύφθηκε επίσης σε ταφικό κτίσμα της Αρκαδικής πύλης106.

  • 107 Η μελέτη κεραμικού υλικού της πρωτοβυζαντινής περιόδου από τη Μεσσήνη παραμένει ένα desideratum.

35Συνοψίζοντας, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ζωή στην πόλη της αρχαίας Μεσσήνης από τα τέλη του 4ου αι. μέχρι και τον 7ο αι., συνεχίστηκε με έναν τρόπο διαφορετικό, πιο απλό και πιο ταπεινό, και κυρίως με μια αισθητή αλλοίωση της ελληνιστικής και ρωμαϊκής αστικής της εικόνας107.

  • 108 Επαύλεις, « ούτε αστικές ούτε αγροτικές » : C. Morrisson, J.-P. Sodini, « Ο έκτος αιώνας », στο Λαϊ (...)
  • 109 Για μια εμπεριστατωμένη καταγραφή με πλήρη κατάθεση της προγενέστερης βιβλιογραφίας, βλ. Μ. Ξανθοπο (...)
  • 110 Avraméa 1997, σ. 127. Βλ. επίσης T. Gregory, « An Early Byzantine Complex at Akra Sophia near Corin (...)
  • 111 Avraméa 1997, σ. 127· M. Jameson (σημ. 81), σ. 402-403.
  • 112 A. Avramea, « Les villages de Thessalie, de Grèce Centrale et du Péloponnèse (ve-xve siècle) », στο (...)
  • 113 Για προβληματισμό αναφορικά με τον χαρακτήρα αυτών των ύστερων επαύλεων, βλ. R.M. Rothaus, Corinth (...)
  • 114 J. Hjohlman, Farming the Land in Late Antiquity. The Case of Berbati in the Northeastern Peloponnes (...)

36Παράλληλα, με τη ζωή στις πόλεις, η ζωή στην ύπαιθρο, από τον 4ο αι. μέχρι και τον 7ο αι., παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Λείψανα από « επαύλεις»108 που χρονολογούνται στην περίοδο αυτή, έχουν εντοπιστεί σε πολλές περιοχές της Πελοποννήσου, όπως για παράδειγμα στις Μεσσηνία109, Κορινθία110, Αργολίδα111 και αλλού112. Σε γενικές γραμμές, οι « επαύλεις » αυτές έχουν εκληφθεί ως ένδειξη διατήρησης του ρωμαϊκού τρόπου ζωής, τουλάχιστον από μια μερίδα μεγάλων ιδιοκτητών γης. Σε γειτνίαση με μερικές από αυτές, όπως στην περίπτωση της έπαυλης στους Αλιείς, έχει εντοπιστεί μεγάλος αριθμός αμφορέων, καθώς και εγκαταστάσεις ελαιοτριβείων, γεγονός που καταδεικνύει παραγωγή κρασιού και λαδιού για εμπορικούς λόγους. Παράλληλα με τις « επαύλεις », άλλα κτιριακά λείψανα της υπαίθρου έχουν ταυτιστεί ως αγροκτήματα ή αγροτικές εγκαταστάσεις, κυρίως λόγω του ευτελέστερου τρόπου κατασκευής τους. Η περαιτέρω εξιχνίαση του χαρακτήρα και του χρονολογικού πλαισίου των κτιριακών αυτών λειψάνων της υπαίθρου, αποτελεί ένα ελκυστικό desideratum για τη μελέτη της υστερορωμαϊκής / πρωτοβυζαντινής Πελοποννήσου113. Μια πιο ξεκάθαρη εικόνα δίνει η έρευνα αγροκτήματος στο Πυργούδι Αργολίδας, στην κοιλάδα Μπερμπάτι114.

  • 115 Για προβληματισμό αναφορικά με την αξιοπιστία της επιφανειακής έρευνας, βλ. Sanders 2004, σ. 163-16 (...)
  • 116 C. Morrisson, J.-P. Sodini, « Ο έκτος αιώνας » (σημ. 108), σ. 288-289.
  • 117 M. Hahn, « The Early Byzantine to Modern Period », στο B. Wells (επιμ.), The Berbati-Limnes Archaeo (...)

37Επιφανειακές έρευνες σε διάφορες περιοχές της Πελοποννήσου115, δείχνουν σταδιακή αύξηση των αγροτικών οικισμών, ήδη από τα τέλη του 4ου αι., όπως στην περίπτωση της Ερμιονίδας. Οι νέοι οικισμοί οργανώνονται στις πλαγιές των λόφων και στα οροπέδια, τοποθεσίες κατάλληλες για την καλλιέργεια της ελιάς, πολλές από τις οποίες φαίνεται ότι δεν ήσαν σε χρήση έως τότε116. Παρομοίως, οι επιφανειακές έρευνες, στην κοιλάδα Μπερμπάτι, εντόπισαν αρκετές οικιστικές θέσεις του 6ου αι. σε περιοχές χωρίς ενδείξεις προγενέστερης χρήσης117.

  • 118 Α. Αβραμεα (σημ. 7), σ. 14.

38Συνειρμικά, το ερώτημα που προκύπτει, είναι κατά πόσον η αύξηση των νέων αυτών αγροτικών οικισμών, στο ανατολικό τμήμα της Πελοποννήσου, θα μπορούσε να αντικατοπτρίζει ένα κύμα εσωτερικής μετανάστευσης κατοίκων από διάφορα αστικά κέντρα της Πελοποννήσου, όπου η ζωή είχε ήδη αρχίσει να γίνεται μίζερη και χωρίς ιδιαίτερες εργασιακές προοπτικές. Γράφει χαρακτηριστικά η Άννα Αβραμέα : « Αυτή η κλίση προς τα ανατολικά, που ανιχνεύεται τόσο νωρίς, δικαιολογείται από τη στροφή του τόπου προς τις νέες πολιτικές κατευθύνσεις της αυτοκρατορίας [...] Αυτή η διαπίστωση είναι ενδεικτική για να ερμηνεύσουμε τη μεταγενέστερη εγκατάσταση των Σλάβων, που όπως αποδεικνύεται από τον αριθμό των τοπωνυμίων ήταν μαζικότερη στα κεντρικά και δυτικά τμήματα, προφανώς στα ασθενέστερα από δημογραφική άποψη μέρη [...]»118.

  • 119 Ν. Τσιβικησ (σημ. 103), σ. 59-62· T. Völling, « Early Byzantine Agricultural Implements from Olympi (...)
  • 120 Β. Πεννα, « Μεσσηνία, ιστορική διαδρομή : Από το Βυζάντιο στα χρόνια της εθνικής ανεξαρτησίας », στ (...)

39Χωρίς αμφιβολία, οι νέοι αγροτικοί οικισμοί, αλλά και η υιοθέτηση αγροτικών ασχολιών εκ μέρους του μειωμένου ανθρώπινου δυναμικού που παρέμεινε και οργανώθηκε μέσα στα ερείπια των άλλοτε αστικών κέντρων119, φανερώνουν την τάση για αλλαγή τρόπου ζωής. Στη διάρκεια λοιπόν, του δεύτερου μισού του 4ου αι. έως και τον 7ο αι., όσοι από τους κατοίκους των διαφόρων περιοχών της Πελοποννήσου επέζησαν από τις επιδημικές ασθένειες, από τους καταστροφικούς σεισμούς, αλλά και από τις επάλληλες εχθρικές και ληστρικές επιδρομές του τέλους του 6ου αι. ή αποφάσισαν να παραμείνουν στον τόπο τους, μακριά από τα νέα κέντρα εξουσίας, προσαρμόστηκαν σταδιακά στις νέες συνθήκες ζωής. Η δημογραφική συρρίκνωση των πόλεων και η επακόλουθη έλλειψη παραγωγής και κατανάλωσης, η έλλειψη κοινωνικής ιεράρχησης και τελικά η παρακμή του αστικού τρόπου ζωής, οδήγησαν στην υιοθέτηση ενός πιο κλειστού, πιο « οικογενειακού » τρόπου ζωής, με αυτάρκεια σε ζωτικές καθημερινές ανάγκες120.

  • 121 Βλ. ενδεικτικά, Curta 2011, σ. 97-135.

40Η εικόνα που παρουσιάζει η Πελοπόννησος στη συνέχεια, από τα τέλη του 7ου αι. και σε όλη τη διάρκεια του 8ου αι., έχει όλα τα χαρακτηριστικά της δημογραφικής και οικονομικής συρρίκνωσης, φαινόμενα τα οποία συναντώνται και σε άλλες περιοχές της Βυζαντινής αυτοκρατορίας : έλλειψη νομισματικών ευρημάτων και άλλων υλικών καταλοίπων, περιορισμένη οικοδομική δραστηριότητα, μέτρια ποιότητα της ελάχιστης καλλιτεχνικής παραγωγής, συνέχιση μετακινήσεων των κατοίκων σε ασφαλέστερα μέρη, εντός και εκτός των παλαιών οριοθετημένων πόλεων121.

  • 122 Sanders 2006, σ. 401, πίν. A. Για τη νομισματική κυκλοφορία στην Κόρινθο και γενικότερα στην Πελοπό (...)
  • 123 Sanders 2006, σ. 400.

41Ακόμη και η Κόρινθος, η οποία αποτελούσε την πρωτεύουσα του θέματος Ελλάδος, αλλά και την έδρα μητροπόλεως, παρουσιάζει εικόνα έντονης και παρατεταμένης παρακμής. Η αλήθεια είναι ότι τα μέχρι τώρα συμπεράσματα βασίζονται στα ελάχιστα ευρήματα – ασήμαντο αριθμό νομισμάτων122 και αγγείων, πόρπες και ταφές – από τον χώρο της ρωμαϊκής αγοράς (forum), η οποία είχε χάσει τον αρχικό χαρακτήρα λειτουργίας της ήδη από τα μέσα του 6ου αι. Ο μη εντοπισμός κτιριακών καταλοίπων σε μια πόλη με πρωταγωνιστικό ρόλο σε διοικητικούς τομείς, δημιουργεί εύλογα ερωτηματικά. Παρενθετικά, θα πρέπει να σημειωθεί ότι απουσία κτιριακών λειψάνων παρατηρείται στην Κόρινθο και κατά τον 9ο αι., σε μια περίοδο κατά την οποία, υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες για αναβάθμιση της πόλης σε διοικητικό, στρατιωτικό και οικονομικό επίπεδο. Γράφει χαρακτηριστικά ο Guy Sanders : « Η σύγκριση με τα σωζόμενα και ιστορικά τεκμηριωμένα κατάλοιπα μιας σαφώς υποδεέστερης πόλης, της Αθήνας, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το ανασκαμμένο τμήμα της Κορίνθου δεν είναι παρά ένα φτωχικό προάστιο και ότι το εμπορικό, διοικητικό και εκκλησιαστικό κέντρο βρισκόταν αλλού»123.

  • 124 Α. Λαμπροπουλου κ.ά. (σημ. 73).
  • 125 Β. Πεννα, Α. Λαμπροπουλου, Η. Αναγνωστακησ, « Γλυπτά μεταβατικών χρόνων από τη βασιλική του Θεάτρου (...)
  • 126 Ν. Τσιβικησ (σημ. 102), σ. 62-63.

42Λιγοστές ενδείξεις, διάσπαρτες στον πελοποννησιακό χώρο, υποδηλώνουν, ωστόσο, μια λανθάνουσα οικοδομική δραστηριότητα124, στη διάρκεια του 8ου αι., πιθανόν με την πρωτοβουλία εκκλησιαστικών παραγόντων. Ενδεικτικό ίσως παράδειγμα να αποτελεί η βασιλική του Θεάτρου της αρχαίας Μεσσήνης, για την ανέγερση της οποίας έχει προταθεί ως πιθανή χρονολογία το πρώτο μισό του 8ου αι.125. Το συγκεκριμένο κτήριο μοιάζει να οριοθετεί, μαζί με έναν σημαντικό αριθμό ταφών126, τον οικιστικό πυρήνα της πόλης κατά τους λεγόμενους « σκοτεινούς » ή μεταβατικούς χρόνους.

  • 127 Πεννα 1996, σ. 201, 261.

43Χάλκινο νόμισμα των συναυτοκρατόρων Κωνσταντίνου ΣΤ΄ και της μητέρας του Ειρήνης (χρον. κοπής : 780-790), από τις παλαιές σουηδικές ανασκαφές στον Άγιο Φλώρο Μεσσηνίας, αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία για τη μεσσηνιακή ενδοχώρα στο τρίτο τέταρτο του 8ου αι. Το σπανιότατο αυτό ανασκαφικό εύρημα, το οποίο χρονολογικά συμπίπτει με τη στρατιωτική αποστολή του πατρικίου Σταυράκιου στην Πελοπόννησο το 783, θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως ένδειξη αυτοκρατορικής στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή, στις όχθες του Πάμισου ποταμού, στο δρόμο που οδηγούσε από την Αρκαδία στη Μεσσηνία127.

  • 128 Αναφορικά με το θέμα της σχέσης της Πελοποννήσου με την πρωτεύουσσα στη διάρκεια του 8ου αι. βλ. Av (...)
  • 129 Bλ. παραπάνω, σημ. 52-54.

44Σε κάθε περίπτωση, ο πελοποννησιακός χώρος, δεν παύει να διατηρεί τις προϋποθέσεις για ένα καλύτερο αύριο, και κυρίως δεν παύει να διατηρεί, έστω περιστασιακά, τη σχέση του με την κεντρική εξουσία128. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα μπορούσε να δικαιολογηθεί η μνεία διαφόρων επισκόπων από τη δυτική Πελοπόννησο στο Τακτικό της Εικονομαχίας129. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά παλαιών και νέων επισκοπών που εμπίπτουν στη γεωγραφική περιφέρεια της δυτικής Πελοποννήσου. Αναφέρονται οι δύο αυτοκέφαλες μητροπόλεις, Πατρών και Αρκαδίας, αλλά και οι επισκοπές Συλλέου (Πύλου ;), Μοθόνης (Μεθώνης), Ασίνας (Ασίνης), Μοσσίνας (Μεσσήνης) και Κύδνας (Κορώνης ;).

  • 130 Θεοφάνης Χρονογραφία (έκδ. C. de Boor), σ. 429.
  • 131 Ibid., σ. 422-423.

45Η απόφαση του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ε΄ (741-775) να μεταφερθούν το 754/5 στην Κωνσταντινούπολη διάφορες οικογένειες από τα νησιά, την Ελλάδα και τα κατωτικά μέρη130, με στόχο τη δημογραφική ανάκαμψη της πρωτεύουσας, μετά τη λοιμική νόσον του 745/6131, αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο το οποίο συμβάλλει στην ανασύσταση της εικόνας της Πελοποννήσου κατά τον 8ο αι. Το συγκεκριμένο γεγονός προφανώς, υποδηλώνει την άμεση εξάρτηση της Πελοποννήσου με την κεντρική εξουσία και προϋποθέτει την ύπαρξη στην περιοχή σημαντικών οικογενειών, οι οποίες διέθεταν ακόμη ένα σχετικό κοινωνικό και οικονομικό κύρος.

  • 132 Avraméa 1997, σ. 104.

46Η εγκατάσταση σλαβικών κοινοτήτων στην Πελοπόννησο και ειδικότερα στο δυτικό τμήμα της, από το δεύτερο περίπου τέταρτο του 7ου αι. και μέχρι τα μέσα του 8ου αι.132, δεν φαίνεται να διατάραξε τη σχέση της Πελοποννήσου με το κέντρο. Η σλαβική παρουσία, χωρίς να θίγει οικονομικά συμφέροντα, αλλά και χωρίς η ίδια να θίγεται, προς το παρόν, από τα δημοσιονομικά μέτρα της κεντρικής διοίκησης στην Κωνσταντινούπολη, πορεύτηκε ειρηνικά μέσα στην πελοποννησιακή γη, μεταφέροντας στο νέο τόπο εγκατάστασης συνήθειες και τρόπους διαβίωσης που οριοθετούν την ταυτότητά της.

  • 133 Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος Περί Θεμάτων (έκδ. A. Pertusi), σ. 91.
  • 134 Για την εκστρατεία του Σταυράκιου, βλ. παραπάνω, σημ. 24-26.

47Το μεταγενέστερο σχόλιο του Πορφυρογέννητου ότι η Πελοπόννησος εσλαβώθει στα χρόνια που ξέσπασε ο λοιμικός θάνατος, όταν βασίλευε ο Κωνσταντίνος Κοπρώνυμος133, επιβεβαιώνει την αναφορά του Θεοφάνη περί μεταφοράς οικογενειών από την Πελοπόννησο στην Κωνσταντινούπολη και, ταυτοχρόνως, υπαινίσσεται την αποδυνάμωση της περιοχής από τους ντόπιους πληθυσμούς. Στη συνέχεια, η στρατιωτική αποστολή του πατρικίου Σταυράκιου στην Πελοπόννησο το 783, τριανταοκτώ περίπου χρόνια μετά τη μεταφορά των ντόπιων οικογενειών στην Κωνσταντινούπολη, αποτελεί, πιθανόν, μια πρώτη προσπάθεια επίσημης ένταξης των σλαβικών πληθυσμών της περιοχής στο βυζαντινό σύστημα διοίκησης. Το γεγονός ότι ο Σταυράκιος περιορίστηκε στη συλλογή λαφύρων και στη σύλληψη αιχμαλώτων, ενώ στην περίπτωση των περιοχών Θεσσαλονίκης και κυρίως Ελλάδος ὑπέταξε πάντας καὶ ὑποφόρους ἐποίησε τῇ βασιλείᾳ, υποδηλώνει, ότι οι Σλάβοι της Πελοποννήσου στα τέλη του 8ου αι. δεν διέθεταν ακόμη εγγενή συστηματική οργάνωση134.

  • 135 Ενδεικτικά βλ. Curta 2011, σ. 135-165.

48Από τις αρχές του 9ου αι., ταυτοχρόνως με την ίδρυση του θέματος Πελοποννήσου, αρχίζει για την Πελοπόννησο μια περίοδος σταδιακής εξισορρόπησης και ανάκαμψης135.

  • 136 Γενικά για την εποικιστική πολιτική του Νικηφόρου Α΄, βλ. P. Niavis (σημ. 28), σ. 79-91. Βλ. επίσης (...)
  • 137 E. Kislinger (σημ. 59), σ. 203· Η. Αναγνωστακησ (σημ. 59), σ. 105-109.
  • 138 Curta 2011, σ. 135-137.
  • 139 Υπενθυμίζεται η αισθητή μείωση των περιφερειακών επισκοπών της Πελοποννήσου επί Νικηφόρου Α΄.
  • 140 Curta 2011.
  • 141 H. Αναγνωστακησ, Α. Λαμπροπουλου (σημ. 29).
  • 142 De administrando imperio (σημ. 29).

49Αφετηρία αυτής της ανάκαμψης θα μπορούσε να θεωρηθεί η βασιλεία του Νικηφόρου Α΄ ο οποίος, όπως έχει αναφερθεί, έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την περιοχή και υλοποίησε μια σειρά μεταρρυθμίσεων σε διοικητικό, στρατιωτικό, και εκκλησιαστικό επίπεδο. Παράλληλα, μερίμνησε για την ενίσχυση του πληθυσμού με την μέθοδο του εποικισμού136. Ειδικότερα, η προσπάθεια δημογραφικής ενδυνάμωσης της Λακεδαίμονος, όπως τουλάχιστον περιγράφεται στο εξαιρετικά προβληματικό και πολυσυζητημένο Χρονικό της Μονεμβασίας137, σηματοδοτεί την αρχή μιας καλπάζουσας ανάπτυξης στην περιοχή. Η εγκατάσταση στη Λακεδαίμονα, περί το 805 ή στις αρχές του 806138, ελληνόφωνων και Ορθόδοξων χριστιανών υπηκόων από διάφορες περιοχές της Μ. Ασίας (Καφήροι, Θρακήσιοι, Αρμένιοι και άλλοι), υπαινίσσεται αναδιανομή της γης, και πιθανόν την εκχώρηση εκκλησιαστικών περιουσιών139 και ακαλλιέργητων αγρών στους νέους κατοίκους. Λίγο αργότερα το 807 ή 808140, επιβάλλεται από τον Νικηφόρο Α΄, η προσαφιέρωση των επαναστατημένων Σλάβων της ευρύτερης περιοχής των Πατρών, των συγγενών τους, καθώς και της περιουσίας τους, στην τοπική μητρόπολη141. Σύμφωνα με το κείμενο του Πορφυρογέννητου142, το οποίο αναφέρει το περιστατικό, οι Σλάβοι, επιφορτίστηκαν με διάφορες υποχρεώσεις οικονομικού χαρακτήρα, όπως την υποδοχή και τον επισιτισμό των στρατιωτικών διοικητών, των βασιλικών εκπροσώπων και όλων των ξένων απεσταλμένων. Το συνολικό κόστος για τις παραπάνω υποχρεώσεις βάρυνε τους ιδίους και καλυπτόταν αποκλειστικά « ἀπὸ διανομῆς καὶ συνδοσίας τῆς ὁμάδος αὐτῶν ».

  • 143 L. F. Sherry, « Life of St. Athanasia of Aegina », στο A.-M. Talbot (επιμ.), Holy Women of Byzantiu (...)
  • 144 Βλ. Sanders 2006, σ. 401, πίν. A. Πεννα 1996, σ. 203-204.
  • 145 W. Treadgold (σημ. 143), σ. 317-319, 325, 328-329. Βλ. επίσης, E. Ivison, « Urban Renewal and Imper (...)
  • 146 Πεννα 1996, σ. 203, 230 : αρ. 1.

50Διάταγμα του Θεόφιλου (829-842), σύμφωνα με το οποίο ανύπαντρες και χήρες γυναίκες έπρεπε να παντρευτούν ξένους, υπαινίσσεται τη συνέχιση της πολιτικής του εποικισμού με στόχο την ενδυνάμωση διαφόρων θεμάτων. Η παρουσία των συγκεκριμένων ξένων στο νοτιοελλαδικό χώρο επιβεβαιώνεται από τον Βίο της Αγίας Αναστασίας Αιγίνης δεδομένου, ότι ο δεύτερος σύζυγός της, ανήκε σε αυτή την κατηγορία143. Επιπλέον, η ραγδαία άνοδος της νομισματικής κυκλοφορίας στην Κόρινθο κατά τη βασιλεία του Θεόφιλου144, πιθανότατα, αντικατροπτίζει τη συστηματική ενίσχυση του στρατού του θέματος Πελοποννήσου σε ανθρώπινο δυναμικό, γεγονός που συνάδει με τη γενικότερη στρατιωτική πολιτική του αυτοκράτορα145. Η ανεύρεση νομισμάτων του Θεόφιλου και σε άλλα σημεία της Πελοποννήσου (Σπάρτη, Πάτρα, Ψωφίς, Τεγέα), έστω και σε μικρές ποσότητες, είναι ενδεικτική μιας ευρύτερης χρηματικής ανάκαμψης στην περιοχή146.

  • 147 Theophanes continuatus (έκδ. I. Bekker), σ. 226-228, 316-321.
  • 148 Η. Αναγνωστακησ, « Το επεισόδιο της Δανιηλίδας. Πληροφορίες καθημερινού βίου ή μυθοπλαστικά στοιχεί (...)

51Καθώς τα χρόνια περνούν, οι ιστορικές μαρτυρίες που διαθέτουμε για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση της Πελοποννήσου σταδιακά πληθαίνουν. Ενδιαφέρουσα προσωπικότητα από την Πελοπόννησο του δεύτερου μισού του 9ου αι. αποτελεί η χήρα Δανιηλίς, η οποία έγινε φίλη με τον μετέπειτα αυτοκράτορα Βασίλειο Α΄, όταν εκείνος, νέος και άσημος ακόμη, επισκέφτηκε την Πάτρα. Η Δανιηλίς διέθετε πλούσια γαιοκτησία με 80 υποστατικά και πάνω από 3.000 δούλους, καθώς και οργανωμένη υφαντουργική μονάδα147. Αυτή η όμορφη και παράδοξη ιστορία, την οποία αναφέρει ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος στη Βιογραφία του πάππου του Βασιλείου, επιδέχεται ποικίλες ερμηνείες148. Προς το παρόν, παραμένει μια γλαφυρή διήγηση, που αδυνατεί, ωστόσο, να εμφιλοχωρήσει στον καμβά της πελοποννησιακής ιστορίας των μέσων του 9ου αι., όπως τουλάχιστον την έχουμε κατανοήσει και διαγράψει έως σήμερα.

  • 149 Η αύξηση του πληθυσμού θα πρέπει να οφείλεται αρχικά στην ενίσχυση του θεματικού στρατού σε ανθρώπι (...)
  • 150 Sanders 2006, σ. 401, πίν. A.
  • 151 Ibid., σ. 400· Sanders 2002, σ. 397.

52Την ίδια περίπου περίοδο (δεύτερο μισό 9ου αι. – αρχές 10ου αι.), η Κόρινθος, η πρωτεύουσα του θέματος, αρχίζει να προσαρμόζεται στις καταναλωτικές απαιτήσεις και ανάγκες του συνεχώς αυξανόμενου πληθυσμού149, καθώς και στη συνακόλουθη « επιχειρηματική » αφύπνιση του ντόπιου πληθυσμού. Μια προϊούσα προσπάθεια αλλαγής ή βελτίωσης των συνθηκών ζωής του παρελθόντος. Ο μεγάλος αριθμός νομισμάτων, του Βασιλείου Α΄ (876-886) και κυρίως του Λέοντος ΣΤ΄ (886-912)150, που βρέθηκαν στη Ρωμαϊκή Αγορά της Κορίνθου, υποδηλώνει ανάκαμψη της εμπορικής δραστηριότητας στο συγκεκριμένο χώρο. Η έλλειψη κτιριακών καταλοίπων ωστόσο, υπαινίσσεται τη λειτουργία υπαίθριας αγοράς σε τακτά διαστήματα ή ακόμη μιας εμποροπανήγυρης151, για την οποία ωστόσο, δεν υπάρχει σαφής αναφορά.

  • 152 Π. Θεμελησ (σημ. 75), σ. 35.

53H εικόνα που διαθέτουμε από άλλες πελοποννησιακές πόλεις, στα τέλη του 9ου αι. και στις αρχές του 10ου αι., παραμένει αποσπασματική. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι από τις πρώτες δεκαετίες του 10ου αι. υπάρχει οικιστική κινητικότητα στη Μεσσήνη και ειδικότερα στον ευρύτερο χώρο της Κρήνης Αρσινόης, ο οποίος φαίνεται ότι αποτελεί και πάλι το κέντρο ενός αρκετά πυκνοκατοικημένου αστικού συνόλου της μεσοβυζαντινής περιόδου152.

  • 153 Η. Αναγνωστακησ (σημ. 59), σ. 110.

54Ενδιαφέρουσα μαρτυρία αποτελεί η ύπαρξη εβραϊκής κοινότητας στη Σπάρτη, ήδη από το δεύτερο μισό του 9ου αι. Η κοινότητα αυτή προφανώς αντιπροσώπευε ένα ενεργό στοιχείο στην τοπική εμπορική τάξη153. Το μέγεθος και το είδος των εμπορικών συναλλαγών αλλά και των βιοτεχνικών ασχολιών των κατοίκων της Πελοποννήσου, στα τέλη του 9ου αι. μέχρι και τα μέσα του 10ου αι., είναι, ωστόσο, ελάχιστα γνωστά. Η έλλειψη υλικών καταλοίπων δυσχεραίνει την κατάσταση και καθιστά αινιγματικές και απόκρυφες τις σκόρπιες πληροφορίες που παρέχουν οι γραπτές πηγές.

  • 154 Oikonomidès 1983, σ. 117 και σημ. 35.
  • 155 De administrando imperio (σημ. 29), κεφ. 51-52, σ. 256-257.
  • 156 G. Dagron, « Η αστική οικονομία από τον 7ο έως τον 12ο αιώνα », στο Λαϊου 2006, τόμ. 2, σ. 76-77.
  • 157 Oikonomidès 1983, σ. 117.

55 Ναυτικοί (πλώϊμοι), αλιείς πορφύρας (κοχυλευταί), κατασκευαστές περγαμηνής ή χαρτιού (χαρτοποιοί)154, αναφέρονται στην Πελοπόννησο στα πρώτα χρόνια της συμβασιλείας του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου (913-959) και του Ρωμανού Α΄ Λεκαπηνού (920-944). Πρόκειται για τις ομάδες εκείνες που απηλλάγησαν από την εισφορά αλόγου, όταν επιτάχθηκαν στην Πελοπόννησο 1000 άλογα, κατόπιν διαταγής του Ρωμανού A΄ σε αντιστάθμιση του αιτήματος των Πελοποννησίων να απέχουν από την εκστρατεία της Λογγομβαρδίας. Η αναφορά στο περιστατικό γίνεται από τον ίδιο τον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο155 και αποτελεί μια ενδιαφέρουσα πληροφορία για την κοινωνική διάρθρωση της Πελοποννήσου στις πρώτες δεκαετίες του 10ου αι. Οι πλώϊμοι, οι κοχυλευταί και οι χαρτοποιοί, σύμφωνα με την παραπάνω πηγή, φαίνονται να κατέχουν « βασιλικά αξιώματα », πληροφορία η οποία απαιτεί περαιτέρω μελλοντική διερεύνηση. Αφήνοντας κατά μέρος τους πλωΐμους, η οργάνωση και ο ρόλος των οποίων είναι λίγο πολύ γνωστός, το πρόβλημα εστιάζεται περισσότερο στις δύο υπόλοιπες κατηγορίες. Το ερώτημα που τίθεται προκαταρκτικά εδώ είναι αν πρόκειται για οργανωμένες συντεχνίες156 ή για ιδιοκτήτες κτημάτων μέσα στα οποία λειτουργούσαν επιχειρήσεις αλιείας πορφύρας και κατασκευής περγαμηνής ή χαρτιού157.

  • 158 Για τον όρο κεντηνάριον (= 100 λίτρες χρυσού), βλ. ODB, s.v. « kentenarion », στ. 1121.
  • 159 Oikonomidès 1983, σ. 115-125. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 185-186.
  • 160 Oikonomidès 1972, σ. 297-298.

56Παράλληλα με την επίταξη των αλόγων, που βάρυνε την κοσμική και την εκκλησιαστική αριστοκρατία της Πελοποννήσου, συγκεντρώθηκε επίσης το ποσό των 7200 χρυσών νομισμάτων (διὰ χαράγματος κεντηνάριον ἕν)158, το οποίο απαιτήθηκε από τους στρατιώτες του θέματος. Έτσι, το συγκεκριμένο κείμενο του Πορφυρογέννητου αποτελεί μοναδική πηγή από την οποία προκύπτουν έμμεσα στοιχεία αναφορικά με την αριθμητική δύναμη του θεματικού στρατού της Πελοποννήσου κατά τη συγκεκριμένη περίοδο, καθώς και για την οικονομική κατάσταση του ανθρώπινου δυναμικού του159. Ωστόσο, πέρα από τους οποιουσδήποτε αριθμητικούς υπολογισμούς που μπορούν να προκύψουν από τη μελέτη της συγκεκριμένης γραπτής πηγής, η γενική εικόνα που αναφύεται από αυτήν, αναφορικά με την Πελοπόννησο του πρώτου μισού του 10ου αι., μοιάζει αρκετά ξεκάθαρη. Η περιοχή διαθέτει σημαντικό θεματικό στρατό, καθώς και κοσμική αριστοκρατία που φέρει υψηλά βασιλικά αξιώματα160. Παρουσιάζει ενδιαφέρουσα επιχειρηματική δράση και χρηματική ρευστότητα, τουλάχιστον στους στρατιωτικούς κύκλους. Αξιοσημείωτη είναι η ύπαρξη βασιλικών και πατριαρχικών μοναστηριών, παράλληλα με τα μοναστήρια των μητροπόλεων, των αρχιεπισκοπών και των επισκοπών. Η συγκέντρωση 1000 ίππων είναι θεαματική και προϋποθέτει οργανωμένη ιπποτροφία από μεγάλη μερίδα εγκατοικούντων στην Πελοπόννησο, συμπεριλαμβανομένων και των μοναστηριών και πιθανόν τη μετατροπή ακαλλιέργητων εδαφών σε βοσκοτόπια. Η όλη εικόνα δηλώνει μια εύρυθμη και παγιωμένη κατάσταση, η οποία πιθανόν αποδεικνύει πόσο καταλυτικές ήταν οι αυτοκρατορικές παρεμβάσεις του πρώτου μισού του 9ου αι. στη μεταμόρφωση του ιστορικού, οικονομικού και κοινωνικού πεδίου της Πελοποννήσου. Και το ερώτημα που τίθεται τώρα είναι : « Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, θα μπορούσε άραγε η ιστορία της Δανιηλίδος να γίνει πιο κατανοητή ; ».

  • 161 H. Ahrweiler, « Τό ὁδικό δίκτυο τῆς Βυζαντινῆς Πελοποννήσου », στο Χ. Kαλλιγα (επιμ.), Δ΄ Συμπόσιο (...)
  • 162 Πεννα 1996, σ. 205-211. Βλ. επίσης Ν. Οικονομιδησ, « Σε ποιο βαθμό ήταν εχρηματισμένη η μεσοβυζαντι (...)

57Η Πελοπόννησος, στο δεύτερο μισό του 10ου αι. και κυρίως μετά την ανακατάληψη της Κρήτης το 961, γνώρισε μια νέα φάση ανάκαμψης και απέκτησε στο χώρο της Μεσογείου πρωταγωνιστικό ρόλο στις εμπορικές και οικονομικές δραστηριότητες ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση161. Τα πολυάριθμα νομισματικά ευρήματα του β΄ μισού του 10ου αι. από διάφορα σημεία της Πελοποννήσου, καταδεικνύουν την παγίωση του αστικού βίου στις πόλεις, αλλά και τον βαθμιαίο εκχρηματισμό της υπαίθρου162.

  • 163 Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, Περί Θεμάτων (έκδ. A. Pertusi), σ. 90.
  • 164 Sullivan 1987, σ. 116-120, 134-136, 228-230, 242-246.
  • 165 Για μια εμπεριστατωμένη σύνοψη αναφορικά με το θέμα της χρονολόγησης του Βίου, με επικαιροποιημένες (...)

58Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι στα μέσα του 10ου αι., παρατηρείται στην Πελοπόννησο μια ξεκάθαρη ιεραρχία πόλεων. Ειδικότερα, ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος χαρακτηρίζει σαράντα οικισμούς της χερσονήσου ως πόλεις163, με σημαντικότερη την Κόρινθο, και δεύτερη τη Σπάρτη. Στην επόμενη βαθμίδα της ιεραρχίας αναφέρει την Πάτρα, τη Μεθώνη, το Άργος και το Ναύπλιο. Ωστόσο, η εικόνα των πελοποννησιακών πόλεων και κατά την περίοδο αυτή, με βάση τα κτιριακά κατάλοιπα, παραμένει ασαφής. Η γλαφυρή και ιδιαίτερα παραστατική περιγραφή της αγοράς της Σπάρτης, όπως έχει διασωθεί στον Βίο του Αγίου Νίκωνος164, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα σημείο αναφοράς για τον χαρακτήρα των πελοποννησιακών πόλεων και όχι μόνον, στα τέλη του 10ου αι., μολονότι ο χρόνος συγγραφής του συγκεκριμένου Βίου παρουσιάζει αρκετά προβλήματα165.

59 Ο 11ος αι. και 12ος αι. σηματοδοτούν νέα εποχή για τον πελοποννησιακό χώρο, ο οποίος εξελίσσει με ταχείς ρυθμούς τα στοιχεία ανάκαμψης των δύο προηγούμενων αιώνων.

  • 166 Sanders 2006, σ. 402-405· Sanders 2002, σ. 396-397.

60Η πόλη της Κορίνθου, όπως μαρτυρούν τα υλικά κατάλοιπα, απολαμβάνει και πάλι έναν αρκετά εκλεπτυσμένο τρόπο ζωής. Η καλής ποιότητας ντόπια κεραμική υποδηλώνει αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες των κατοίκων και τη γενικευμένη χρήση της σε έναν ευρύ κοινωνικό περίγυρο. Ταυτοχρόνως, παρατηρείται οικοδομική δραστηριότητα στο χώρο της Ρωμαϊκής Αγοράς και στην ευρύτερη περιοχή της με την κατασκευή καταστημάτων, κατοικιών και εργαστηρίων, κυρίως κεραμικής166.

  • 167 Μ. Γερολυματου, Αγορές, έμποροι και εμπόριο στο Βυζάντιο (9ος-12ος αι.) (2008), σ. 164-167.

61Παράλληλα, η Κόρινθος, ήδη από το τελευταίο τέταρτο του 11ου αι., προσελκύει Βενετούς εμπόρους, οι οποίοι με το πέρασμα του χρόνου οργανώνουν μια σημαντική παροικία και πρωταγωνιστούν στην εμπορική δραστηριότητα του τόπου. Γενικά, στη διάρκεια του 12ου αι., η Κόρινθος αποτελεί σημαντικό εξαγωγικό εμπορικό κέντρο, στο οποίο συγκεντρώνονται και διακινούνται γεωργικά προϊόντα, κυρίως λάδι, πρώτες ύλες, όπως το λινάρι και το βαμβάκι, καθώς και βιοτεχνικά προϊόντα, κυρίως μετάξι και προϊόντα των τοπικών εργαστηρίων κεραμικής167.

  • 168 Πεννα 1996, σ. 208-223. Β. Πεννα, « Η νομισματική κυκλοφορία στην Κόρινθο (970-1204) », στο Λαϊου 2 (...)

62Η εμπορική και οικονομική δραστηριότητα της Κορίνθου, καθώς και η δημογραφική της αύξηση, καταδεικνύεται και από τη συνεχή ανοδική πορεία της νομισματικής κυκλοφορίας, ήδη από τα τέλη του 10ου αι. Στην πλειονότητά του, το χρήμα που διακινείται αποτελείται από χάλκινους ανώνυμους φόλλεις του τέλους του 10ου αι. και του 11ου αι., καθώς και από χάλκινα τεταρτηρά, τα οποία άρχισαν να εκδίδονται με τη μεταρρύθμιση του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού το 1092. Εκτός από τα μεμονωμένα ευρήματα, η γνώση μας για τις τάσεις της νομισματικής κυκλοφορίας στην Κόρινθο και την ευρύτερη περιοχή της, κατά τους 11ο αι. και 12ο αι., εμπλουτίζεται επίσης με τον μικρό « θησαυρό » πέντε μιλιαρεσίων του Βασιλείου Β΄ (976-1025) από το λιμάνι των Κεγχρεών, με τρεις « ταξιδιωτικούς θησαυρούς » του 11ου αι. και 12ου αι. από την Κόρινθο, με τον « θησαυρό » τριάντα υπέρπυρων του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού (1143-1180), καθώς και με αποκρύψεις ή απώλειες « θησαυρών » με χάλκινες εκδόσεις από την ίδια πόλη. Το νομισματικό υλικό συνεισφέρει ουσιαστικά στην ανάπλαση της φυσιογνωμίας της Κορίνθου στον οικονομικό τομέα, καθώς και στον τομέα χρήσης και διαχείρισης του χρήματος168.

  • 169 Πεννα 1996.
  • 170 Μ. Κορδωσησ, « Το εμπόριο στη βυζαντινή Λακωνία (Θ΄ αι. – 1204) », στο Πρακτικά του Α΄ Τοπικού Συνε (...)

63Τα νομισματικά ευρήματα169, σε συνδυασμό με τη μαρτυρία των γραπτών πηγών εμφανίζουν παρόμοιες εμπορικές και βιοτεχνικές δραστηριότητες στη Σπάρτη, η οποία, όπως έχει ήδη αναφερθεί παρουσίασε τάσεις αστικής ανάπτυξης ήδη από τα τέλη του 9ου αι. και προσέλκυσε από νωρίς το ενδιαφέρον των Βενετών εμπόρων170.

  • 171 A. Laiou, C. Morrisson, The Byzantine Economy (2007), σ. 130-133.
  • 172 Βλ. ενδεικτικά, για τη Σπάρτη, το Άργος και την Πάτρα, Μ. Γερολυματου (σημ. 167), σ. 167-170, και γ (...)
  • 173 A. Λαϊου (σημ. 161), σ. 542.

64 Χωρίς αμφιβολία, ο 11ος αι. και 12ος αι. είναι η περίοδος γενικευμένης αφύπνισης του πελοποννησιακού χώρου, όπως άλλωστε και των περισσότερων περιοχών της Βαλκανικής χερσονήσου171. Παρατηρείται δημογραφική μεγέθυνση, εντατικοποίηση και εξακτίνωση της αγροτικής παραγωγής, ενασχόληση με τη βιοτεχνία, συστηματική επιχειρηματικότητα, παγιωμένη τεχνογνωσία και ώθηση του εξαγωγικού εμπορίου172. Ο περιηγητής Al-Idrisi αναφέρει τη Λακεδαιμονία, την Πάτρα, την Κόρινθο, τη Μεθώνη και την Κορώνη ως πόλεις με μεγάλη και αξιόλογη εμπορική δραστηριότητα173.

  • 174 J. Lefort, « Η αγροτική παραγωγή », στο Λαϊου 2006, τόμ. 1, σ. 402 και σημ. 99· A. Harvey, Οικονομι (...)
  • 175 G. Dagron (σημ. 156), σ. 127.

65Η κύρια αγροτική παραγωγή στην Πελοπόννησο, ιδιαίτερα στο νότιο και νοτιοδυτικό της τμήμα, ήταν το λάδι174. Σημαντική ήταν επίσης και η παραγωγή σιταριού, όπως καταδεικνύεται από τη διαταγή του Ιωάννη Ορφανοτρόφου, το 1037, να μεταφερθεί ποσότητα σιταριού από τη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο στην Κωνσταντινούπολη. Το έκτακτο αυτό μέτρο προέκυψε λόγω της βαριάς βροχόπτωσης που έπληξε ορισμένες περιοχές της αυτοκρατορίας και κατέστρεψε τις σοδειές που αποτελούσαν την καθιερωμένη πηγή ανεφοδιασμού της πρωτεύουσας175.

  • 176 Βλ. παραπάνω, σημ. 20.
  • 177 Μ. Γερολυματου (σημ. 167), σ. 170. Για την καλλιέργεια της άσπρης μουριάς, βλ. M. Kaplan, Les homme (...)
  • 178 G. Dagron (σημ. 156), σ. 116· A. Laiou, C. Morrisson (σημ. 171), σ. 125-130.
  • 179 G. D. R. Sanders, « New Relative and Absolute Chronologies for 9th to 13th Century Glazed Wares at (...)
  • 180 A. Bakourou, E. Katsara, P. Kalamara, « Argos and Sparta : Pottery of the 12th and the 13th Centuri (...)

66Η ανάπτυξη της παραγωγής εμπορεύσιμου μεταξιού στην Πελοπόννησο αποτελεί ίσως έναν από τους βασικούς παράγοντες της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης του τόπου. Η ιστορία της Δανιηλίδος (τέλος 9ου αι.), οι κογχυλευτές που αναφέρει ο Πορφυρογέννητος (π. 920), το όνομα Μωρέας, το οποίο τον 9ο-10ο αι. αποδίδεται στη βορειοδυτική Πελοπόννησο, μεταξύ Αχαΐας και Ήλιδος176, υπαινίσσονται την ύπαρξη μεταξουργίας στην περιοχή, καθώς και την ενασχόληση μερίδας κατοίκων με την καλλιέργεια της άσπρης μουριάς, ήδη από τα τέλη του 9ου αι. ή τις αρχές του 10ου αι.177. Ωστόσο, περισσότερο σαφείς είναι οι πληροφορίες από τον 11ο αι. και τον 12ο αι. Κατά τη συγκεκριμένη περίοδο, η Πελοπόννησος φαίνεται ότι διοχέτευε ποικιλίες βαμμένων μεταξωτών υφασμάτων στην αγορά της Θεσσαλονίκης και ειδικότερα, στη διαπεριφερειακή εμποροπανήγυρη του Αγ. Δημητρίου και πιθανόν και στην ίδια την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας178. Ευρεία εμπορική διακίνηση γνώρισαν επίσης και τα καλαίσθητα αγγεία των εργαστηρίων της Κορίνθου179, αλλά και των άλλων πελοποννησιακών πόλεων, όπως του Άργους και της Σπάρτης180.

  • 181 Για την οικοδομική δραστηριότητα, βλ. ενδεικτικά : Curta 2011, σ. 187-195· Χ. Μπουρασ, Λ. Μπουρα, Η (...)
  • 182 D. Feissel, A. Philippidis-Braat (σημ. 85), σ. 267-395· S. Kalopissi-Verti, « Epigraphic Evidence i (...)

67Η οικονομική ανάκαμψη της Πελοποννήσου έχει να επιδείξει επίσης μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα σε όλη τη διάρκεια του 10ου αι., 11ου αι. και 12ου αι. Τα μνημεία, κυρίως εκκλησιαστικά, δεν χτίζονται μόνον στις πόλεις, αλλά και στην ύπαιθρο, η οποία και αυτή με τη σειρά της αναδιοργανώνεται και αποτελεί ζωτικό πυρήνα του κοινωνικού και παραγωγικού ιστού του πελοποννησιακού χώρου181. Κτητορικές επιγραφές από μοναστήρια και εκκλησίες συμπληρώνουν την εικόνα και δίνουν πολύτιμα στοιχεία για την ύστερη μεσοβυζαντινή κοινωνία της Πελοποννήσου182.

  • 183 Ν. Δρανδακησ, Βυζαντινά γλυπτά της Μάνης (2002).
  • 184 Ν. Δρανδακησ, « Νικήτας μαρμαράς », Δωδώνη 1 (1972), σ. 21-44· του ιδιου, « Άγνωστα γλυπτά της Μάνη (...)
  • 185 Ομοιότητες της γλυπτικής του Νικήτα με μικρασιατικά έργα μου έχουν προκαλέσει μια σειρά ερωτηματικώ (...)
  • 186 J.-P. Sodini, « Η χρήση μαρμάρου και πέτρας (7ος-15ος αιώνας) », στο Λαϊου 2006, τόμ. 1, σ. 247. Βλ (...)

68Ειδικότερα, στη Μάνη κατά τον 11ο αι., παράλληλα με την οικοδομική δραστηριότητα, παρατηρείται και μια απρόσμενη ακμή της γλυπτικής τέχνης, η οποία διήρκεσε μέχρι και τον 12ο αι.183. Πρωταγωνιστής της γλυπτικής παραγωγής, στη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου του 11ου αι. είναι ο Νικήτας Μαρμαράς184. Τα αρχιτεκτονικά γλυπτά, κυρίως τέμπλα, τα οποία αποδίδονται στον Νικήτα ή στο εργαστήρι του, κοσμούν μια σειρά εκκλησιών της Μάνης και με τον τρόπο τους αντικατοπτρίζουν τις αναζητήσεις του τοπικού στοιχείου για έναν αναβαθμισμένο τρόπο ζωής185. Η πιθανή επαναλειτουργία παλαιών λατομείων στην περιοχή αποτελεί ένα ακόμη αποδεικτικό στοιχείο για τις νέες εργασιακές δεξιότητες που αναπτύχθηκαν κατά τη συγκεκριμένη περίοδο186.

  • 187 Για τις επιφανειακές έρευνες στην Πελοπόννησο, βλ. σημ. 81.
  • 188 Για μια εμπεριστατωμένη ανάλυση και ερμηνεία των ευρημάτων της επιφανειακής έρευνας, βλ. ενδεικτικά (...)
  • 189 J. Lefort, « Η αγροτική οικονομία (7ος-12ος αιώνας) », στο Λαϊου 2006, τόμ. 1, σ. 455-471· Ν. Οικον (...)

69Παρομοίως, οι επιφανειακές έρευνες στην περιοχή των Μεθάνων, στο Μπερμπάτι, στη Λακωνία, τη Μεσσηνία και την Ασέα187 δείχνουν εντατικοποίηση και εξακτίνωση της τοπικής αγροτικής παραγωγής κατά τη διάρκεια του 11ου αι. και 12ου αι.188. Η εικόνα που προκύπτει υποδηλώνει οργανωμένη διαχείριση της αγροτικής παραγωγής και μια συστηματική εμπορευματοποίηση των τοπικών προϊόντων. Είναι άλλωστε η περίοδος κατά την οποία η ιδιοκτησία της γης, σε μεγάλο ποσοστό, έχει περάσει στα χέρια των διαφόρων γαιοκτημόνων, οι οποίοι διέθεταν ικανό μηχανισμό και κατάλληλο προσωπικό για την αποτελεσματικότερη διαχείριση της ιδιοκτησίας και την αύξηση των εισοδημάτων τους189.

  • 190 P. Magdalino, The Empire of Manuel I Komnenos, 1143 – 1180 (1993), σ. 160-171.

70Ο Paul Magdalino παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη εικόνα της μεγάλης γαιοκτησίας στη διάρκεια του 12ου αι., η οποία περιελάμβανε όλη την παράκτια ζώνη από την Κωνσταντινούπολη έως την κεντρική Ελλάδα και τα νησιά. Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες ήταν συνήθως Κωνσταντινουπολίτες, και ο σημαντικότερος ανάμεσά τους ήταν το ίδιο το κράτος190.

  • 191 M. Hendy, Studies in the Byzantine Monetary Economy, c. 300 – 1450 (1985), σ. 85, 89· G. L. F. Tafe (...)
  • 192 Για την προέλευση της ονομασίας και την ταύτισή της με τοπωνύμιο και ειδικότερα με το κάστρο Μolend (...)
  • 193 Πιθανότατα, τα αναφερόμενα αγροκτήματα αποτελούν αυθύπαρκτες κτήσεις, δηλαδή πρόκειται για μεγάλες (...)

71Στον χώρο της Πελοποννήσου, η ύπαρξη αυτοκρατορικών γαιών μαρτυρείται κυρίως από την Partitio Romaniae191. Ανάμεσα στις περιοχές οι οποίες παραχωρούνται στους Βενετούς, αναφέρεται και το « όριον » Πατρών και Μεθώνης (Orium Patron et Methonis). Σε αυτό καταγράφονται οι επισκέψεις (pertinentiae) της οικογένειας Βρανά και της οικογένειας Καντακουζηνού, τα αγροκτήματα (villae) της Ειρήνης της κόρης του αυτοκράτορα Αλεξίου Γ΄, τα αγροκτήματα του Μολινέτι (de Molineti)192, της Μονής Παντοκράτορος και άλλων μοναστηριών, καθώς και άλλα τα οποία βρίσκονται μέσα σε αυτά, δηλαδή οι μικρές και μεγάλες επισκέψεις193.

  • 194 Για μια ερμηνεία της παράλειψης από την Partitio σημαντικών περιοχών της βορειοανατολικής και ανατο (...)
  • 195 Ibid., σ. 257.

72Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι από την υπόλοιπη Πελοπόννησο η Partitio Romaniae αναφέρει μόνο την περιοχή της Λακεδαίμονος με τις μικρές και μεγάλες επισκέψεις της, τα Καλάβρυτα και το Όστροβον194, το οποίο έχει ταυτιστεί με το Στοβίτσι, κοντά στη Φιγαλία195.

  • 196 DOSeals 2, σ. 65, αρ. 22.5 (11ος αι.).
  • 197 Schlumberger 1884, σ. 180, αρ. 4 (11ος/12ος αι.). Ανορθόδοξη ορθογραφία των τίτλων.
  • 198 Ο κουβουκλήσιος εμφανίζεται άλλοτε ως ιερωμένος και άλλοτε ως « ανίερος » ή « μη έχοντας ιερωσύνην  (...)

73Οι δύο γνωστές μέχρι σήμερα μολύβδινες σφραγίδες, οι ιδιοκτήτες των οποίων φέρουν τον τίτλο του ἐπισκεπτίτη Πελοποννήσου, συμπληρώνουν την εικόνα αναφορικά με τη μεγάλη γαιοκτησία στην Πελοπόννησο. Η σφραγίδα του Βασιλείου χαρτουλαρίου και βασιλικού επισκεπτίτη Πελοποννήσου196, καθώς και η σφραγίδα του Μιχαήλ πρωτοκουβουκλισίου και επισκεπτίτη των κτημάτων της Πελοποννήσου197, καταδεικνύουν μια ιεραρχημένη και καλά οργανωμένη διαχείριση των μεγάλων ιδιοκτησιών της περιοχής, ήδη από τον 11ο αι. Πιθανότατα, πρόκειται για αυτοκρατορικά κτήματα, μολονότι ο τίτλος του πρωτοκουβουκλισίου, τον οποίον φέρει ο Μιχαήλ, ενδέχεται να αφορά αρμοδιότητες σε εκκλησιαστικά ή μοναστικά κτήματα198.

  • 199 P. Gautier, « Le typikon du Christ Sauveur Pantocrator », RÉB 32 (1974), σ. 123.
  • 200 Μ. Hendy (σημ. 191).

74Το Τυπικόν της μονής Παντοκράτορος στην Κωνσταντινούπολη (1136), ανάμεσα στις δωρεές του αυτοκράτορα Ιωάννη Β΄ Κομνηνού προς την Μονή, καταχωρεί και τα τελέσματα τῆς μητροπόλεως Πατρῶν, καθώς και τα τελέσματα τῆς ἐπισκοπῆς Μεθώνης199. Ενδεχομένως, η μεγάλη γαιοκτησία της Μονής Παντοκράτορος, στη δυτική Πελοπόννησο, όπως αυτή περιγράφεται στην Partitio Romaniae, να ανήκει στο ομώνυμο αυτοκρατορικό μοναστικό συγκρότημα της πρωτεύουσας200, μολονότι δεν υπάρχει άμεση μνεία στο σωζόμενο Tυπικόν.

75Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η εκχώρηση της συγκεκριμένης γαιοκτησίας στη λαμπρή κωνσταντινουπολίτικη Μονή Παντοκράτορος από τον ίδιο τον αυτοκράτορα, και κτήτορα, Ιωάννη Β΄ φαίνεται ελκυστική υπόθεση. Η βεβαιωμένη ύπαρξη πλουσίων και μεγάλων αυτοκρατορικών γαιών στο μεσσηνιακό χώρο ενισχύει μια τέτοια εκδοχή, έστω και αν είναι δύσκολο να ιχνηλατηθεί, σε βάθος χρόνου, η ιστορία και το καθεστώς κατοχής τής κάθε γαιοκτησίας. Πρόκειται για ένα « απόθεμα » γαιοκτησιών μέσω αναγκαστικών αγορών και κατασχέσεων ή μήπως για έναν πυρήνα αυτοκρατορικής κληρονομιάς, η οποία κατάφερε με τη βοήθεια των διοικητικών μηχανισμών της αυλής να παρακάμψει δυναστικές καταρρεύσεις και να διατηρηθεί άθικτη ; Χωρίς αμφιβολία, η ιστορία ενός τόπου διαθέτει πολλές άγνωστες πτυχές και η διαχρονική επισκόπησή της, σε συνδυασμό και με τη ροή των γεγονότων της κάθε εποχής, καταλήγει ιδιαίτερα πολύπλοκη.

  • 201 P. Magdalino (σημ. 190), σ. 164-171.
  • 202 Βλ. ενδεικτικά, Β. Κontη (σημ. 7), σ. 42, 46, 50.
  • 203 P. Magdalino (σημ. 190), σ. 167-168.

76Η ένταξη των τελεσμάτων της μητρόπολης Πατρών, καθώς και αυτών της επισκοπής Μεθώνης, στις προσωπικές δωρεές του αυτοκράτορα προς τη Μονή Παντοκράτορος χρήζει ιδιαίτερο σχολιασμό. H συγκεκριμένη πράξη υπαινίσσεται ότι οι εν λόγω τοπικοί εκκλησιαστικοί φορείς διέθεταν σημαντική ακίνητη περιουσία, καθώς και ικανά εισοδήματα από ενοίκια ή από προσοδοφόρες αστικές, εμπορικές ή βιοτεχνικές επιχειρήσεις201. Δυστυχώς, οι ελάχιστες γραπτές και αρχαιολογικές μαρτυρίες δυσχεραίνουν τη σχετική έρευνα και μόνο προκαταρκτικές σκέψεις μπορούν να διατυπωθούν προς το παρόν. Πιθανότατα, η « υψηλή » διαχείριση του μεγάλου αγροκτήματος της Μονής Παντοκράτορος να πέρασε στη μητρόπολη Πατρών και στην υποκείμενη σε αυτήν επισκοπή της Μεθώνης. Πρόκειται για μια επιλογή που ίσως απέβλεπε στην αποτελεσματικότερη διαχείριση της μοναστικής περιουσίας σε μια περίοδο μάλιστα κατά την οποία η περιοχή εμφανίζει διακριτά στοιχεία οικονομικής και κοινωνικής ανάκαμψης. Η πλούσια ελαιοπαραγωγή, σε συνδυασμό με την πρόσβαση της Πάτρας και της Μεθώνης στο θαλάσσιο εμπόριο και το ταξιδιωτικό δίκτυο μεταξύ της Δύσης και της Ανατολής, αποτελούν τους βασικούς παράγοντες αυτής της ανάκαμψης, προσελκύοντας το ενδιαφέρον των ξένων, μεταξύ των οποίων και των Βενετών εμπόρων202. Παράλληλα με την εντατικοποίηση της αγροτικής παραγωγής και την ανάπτυξη της εμπορικής επιχειρηματικότητας, η περιοχή, με το ήπιο κλίμα και το ήρεμο φυσικό της περιβάλλον, γίνεται ελκυστικός τόπος διαμονής και ασφαλές ταξιδιωτικό πέρασμα. Οι παραπάνω παράγοντες αποτελούν τους καίριους μοχλούς για την αστική ανάπτυξη κυρίως των παραθαλάσσιων πόλεων, καθώς και για τη δημιουργία αστικών επαγγελματικών επιχειρήσεων και εκσυγχρονισμένων υποδομών διαβίωσης και υποδοχής ενός ετερογενούς πληθυσμού. Ενδεχομένως, τα τελέσματα της μητρόπολης Πατρών και αυτά της επισκοπής Μεθώνης να ενισχύονταν και από τη συλλογή φόρων που αφορούσαν ορισμένες αστικές δραστηριότητες (π.χ., ενοικιάσεις εκκλησιαστικών χώρων για υπαίθριες αγορές) και παροχές υπηρεσιών (π.χ., δημόσια λουτρά, ξενώνες). Η εμπλοκή της εκκλησίας στη διαχείριση τέτοιων δραστηριοτήτων μαρτυρείται κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα, ενώ δεν λείπουν και έμμεσες πληροφορίες ότι παρόμοιο σύστημα εφαρμοζόταν και σε μικρότερες πόλεις203.

77 Η Πελοπόννησος, λοιπόν, από τον 5ο αι. έως και τον 12ο αι., γνώρισε, μια σειρά μεταμορφώσεων σε πολιτικό, πνευματικό, οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Ο τόπος αλλάζει ολοσχερώς από την μια περίοδο στην άλλη, ως απόρροια των συναφών ιστορικών γεγονότων, αλλά και των οικονομικών φαινομένων που επακολουθούν και δημιουργούνται από τον ανθρώπινο παράγοντα, είτε για την αντιμετώπιση της καθημερινότητας, όταν πρόκειται για τους απλούς ανθρώπους, είτε για την εύρυθμη λειτουργία της κρατικής μηχανής, όταν πρόκειται για τις αυλικές υπηρεσίες. Το χρήμα μέσα σε αυτό το ποικίλο ιστορικό τοπίο έπαιξε το δικό του ρόλο, ο οποίος προσαρμόστηκε στα εκάστοτε οικονομικά φαινόμενα, αλλά ταυτοχρόνως, ακολούθησε και τις δικές του διαδρομές με οδηγό την ιδιάζουσα σχέση του ανθρώπου με αυτό.

78Τα νομίσματα, η υλική υπόσταση του χρήματος, αποτελούν συνεπώς απτά κατάλοιπα του παρελθόντος και παρά τη λακωνικότητα των παραστάσεων και των επιγραφών τους και παρά το μικρό τους μέγεθος, συνεισφέρουν στην κατανόηση των οικονομικών φαινομένων μιας περιόδου, οριοθετούν τον βαθμό εκχρηματισμού μιας περιοχής ή ενός κοινωνικού ιστού, προσδιορίζουν δρόμους επικοινωνίας και εμπορίου. Τα μικρά κέρματα, χρυσά, αργυρά, χάλκινα, μεμονωμένα ευρήματα ή συγκεντρωμένα σε « θησαυρούς », αυτόπτες μάρτυρες της εποχής τους, μπορούν να αναδείξουν γεγονότα και συμβάντα άγνωστα πολλές φορές από άλλες ιστορικές πηγές και να δώσουν σημαντικές πληροφορίες για την ιστορική εξέλιξη μιας περιοχής.

  • 204 D. M. Metcalf, « Corinth in the Ninth Century : The Numismatic Evidence », Hesperia 42 (1973), σ. 1 (...)
  • 205 K. M. Edwards, Corinth VI. Coins, 1896-1929 (1932), σ. 12, 138-147· τησ ιδιασ, « Report on the Coin (...)

79Ο αριθμός των νομισματικών ευρημάτων από την Πελοπόννησο είναι αρκετά μεγάλος και καλύπτει όλη περίπου τη βυζαντινή περίοδο, μέχρι δηλαδή την ίδρυση του φραγκικού Πριγκιπάτου της Αχαΐας το 1205. Ο χαρακτηρισμός της Kορίνθου ως ενός είδους Πομπηίας για τη μελέτη της νομισματικής κυκλοφορίας κατά τη βυζαντινή περίοδο δεν αποτελεί φραστική υπερβολή204. Oι μακροχρόνιες ανασκαφές της Aμερικανικής Σχολής Kλασικών Σπουδών έχουν φέρει στο φως μερικές χιλιάδες βυζαντινών νομισμάτων, τα οποία αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια στην προσπάθεια να ιχνηλατηθεί όχι μόνο το οικονομικό status της πόλης αλλά και οι τάσεις της διακίνησης του βυζαντινού νομίσματος σε μια περιοχή απομακρυσμένη από την πρωτεύουσα205.

  • 206 « Θησαυροί » με χρυσά νομίσματα : Νεστάνη Αρκαδίας/1948 (ΣΒΘ, σ. 32, αρ. 14), μετά το 565 (4 σόλιδο (...)
  • 207 Βλ. σημ. 12.
  • 208 Βλ. TMB, σ. 214-216, αρ. 117-121· σ. 229, αρ. 135· σ. 231-242, αρ. 137-147· σ. 248-254, αρ. 153-158 (...)
  • 209 Το ΑΝΚ αποτελείται από περιγραφικούς καταλόγους ανασκαφικών νομισμάτων, ιδιωτικών συλλογών και παρα (...)
  • 210 Βλ. ενδεικτικά Πεννα 1996, σ. 230-264.

80 Το προς μελέτη υλικό εμπλουτίζεται επίσης και με σημαντικό αριθμό νομισματικών « θησαυρών » από την Πελοπόννησο, οι οποίοι φυλάσσονται στο Νομισματικό Μουσείο Αθηνών. Λεπτομερής κατάλογος των « θησαυρών » αυτών με επικαιροποιημένη βιβλιογραφία, τεκμηριωμένες πληροφορίες αναφορικά με τον ακριβή τόπο εύρεσης, αλλά και με ποσοστιαίες και ειδολογικές αναλύσεις, έχει συμπεριληφθεί σε ειδική έκδοση με ευρήματα απ’ όλο τον ελλαδικό χώρο (ΣΒΘ)206. Επιπλέον, στο συλλογικό έργο Les trésors monétaires byzantins des Balkans et d’Asie Mineure (491-713)207 για το οποίο έχει ήδη γίνει λόγος, ο ερευνητής, ιστορικός ή αρχαιολόγος, μπορεί να αντλήσει πληροφορίες για το σύνολο των πελοποννησιακών « θησαυρών » της πρωτοβυζαντινής περιόδου208. Οι αποδελτιώσεις των Eυρετηρίων του Nομισματικού Mουσείου από το 1891 μέχρι σήμερα, καθώς και το Aρχείο Nομισματικής Kυκλοφορίας (ΑΝΚ)209 του ίδιου Mουσείου αποτελούν επίσης ουσιαστική πηγή πληροφόρησης210. Προβλήματα συντήρησης δεν επιτρέπουν ωστόσο τη συστηματική μελέτη του πλούσιου νομισματικού υλικού, το οποίο προέρχεται από τα βυζαντινά στρώματα των σωστικών ανασκαφών σε διάφορες πελοποννησιακές πόλεις, ενώ τα νομίσματα των γαλλικών ανασκαφών από το Άργος παραμένουν ακόμη αδημοσίευτα.

81 Η πλήρης ανάλυση της νομισματικής κυκλοφορίας στην Πελοπόννησο για τη μακρά περίοδο από τον 5ο αι. μέχρι και τον 12ο αι. ξεφεύγει από τον σκοπό της παρούσας εισήγησης. Έχει ήδη επισημανθεί η ανοδική πορεία της νομισματικής κυκλοφορίας στην Κόρινθο και Σπάρτη, από τα τέλη του 10ου αι. και εξής, ως εύλογο τεκμήριο της αστικής ανάπτυξης των δύο πόλεων. Μνεία έχει γίνει επίσης σε νομισματικά ευρήματα, τα οποία συμβάλλουν στη διαλεύκανση ορισμένων θεμάτων, όπως, για παράδειγμα, στη φημολογούμενη εγκατάλειψη των Πατρών, λόγω της σλαβικής διείσδυσης. Συμπληρωματικά, θα μπορούσαν να προστεθούν και ορισμένα σχόλια που άπτονται της νομισματικής κυκλοφορίας και τα οποία έχουν απασχολήσει και ακόμη απασχολούν την έρευνα.

  • 211 Ενδεικτικά αναφέρεται η βιβλιοκρισία του F. Curta για το συλλογικό έργο TMB στο BMGS 31 (2007), σ. (...)
  • 212 C. Morrisson, V. Ivanišević, « Les émissions des vie-viie siècle et leur circulation dans les Balka (...)

82Για παράδειγμα, τα αίτια απόκρυψης των νομισματικών ευρημάτων του δεύτερου μισού του 6ου αι. και της πρώτης εικοσαετίας του 7ου αι. αποδίδονται συνήθως στις διαδοχικές και κατά κύματα αραβοσλαβικές επιδρομές. Ωστόσο, η σύνδεση νομισματικών αποκρύψεων αποκλειστικά και μόνο με πολεμικές επιχειρήσεις ή με γεγονότα εκτάκτου ανάγκης έχει αμφισβητηθεί από αρκετούς μελετητές211. Η πλούσια βιβλιογραφία έχει επίσης αναδείξει διάφορες και διαφορετικές απόψεις, σε θέματα ανάλυσης και ερμηνείας των τάσεων της νομισματικής κυκλοφορίας κατά τη διάρκεια του 6ου αι. ή και λίγο αργότερα212.

83Στο σημείο αυτό, αξίζει να σημειωθεί ότι ο μεγάλος αριθμός νομισματικών ευρημάτων του 6ου αι., μεμονωμένων και « θησαυρών », καθώς και η δυναμική παρουσία χάλκινων εκδόσεων, αποτελούν τα δύο βασικά χαρακτηριστικά της νομισματικής κυκλοφορίας στην Πελοπόννησο κατά την περίοδο αυτή. Πρόκειται για ένα περιβάλλον σαφώς εκχρηματισμένο. Οι τυχόν ιδιαιτερότητες δεν έχουν τοπικό χαρακτήρα, αλλά εντάσσονται στις γενικότερες τάσεις που χαρακτηρίζουν τη διακίνηση και τη χρήση των νομισμάτων της περιόδου.

  • 213 Για λεπτομέρειες σχετικά με τα ευρήματα που αναφέρονται και γενικά για όλη την επιχειρηματολογία πο (...)
  • 214 C. Morrisson, « Carthage, production et circulation du bronze à l’époque byzantine d’après les trou (...)
  • 215 Για την παραγωγή, την κυκλοφορία και το ρόλο των minimi βλ. S. Moorhead, « Τhe Coinage of the Later (...)
  • 216 G. Bijovsky, « From Carthage to the Holy Land : The “Palm Tree” Nummus », INR 6 (2011), σ. 163-173.

84Οι χάλκινοι πελοποννησιακοί « θησαυροί » του 6ου αι. με βάση την ποιοτική τους σύνθεση μπορούν να χωριστούν σε δύο βασικές ομάδες213 : στην πρώτη ομάδα εντάσσονται ευρήματα που αποτελούνται αποκλειστικά ή σχεδόν αποκλειστικά από νούμμια (nummi) ή όπως αλλιώς τα ονομάζουμε από minimi του 5ου αι. και 6ου αι. Περιέχουν, επίσης, μικρό αριθμό εκδόσεων του 4ου αι. με εμφανή μείωση της αρχικής περιφέρειας του πετάλου, καθώς και μερικά εφθαρμένα αρχαία ελληνικά νομίσματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν παρεισφρήσει βανδαλικές και οστρογοτθικές κοπές214, κάποτε δε και απομιμήσεις. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι τα περισσότερα ευρήματα τα οποία περιέχουν αποκλειστικά μικρές χάλκινες υποδιαιρέσεις έχουν εντοπιστεί σε νευραλγικά σημεία της πόλης της Κορίνθου. Οι συνθήκες απόκρυψής τους εμφανίζονται εξαιρετικά αιφνίδιες και συνδέονται με σεισμικές καταστροφές. Προφανώς, το περιεχόμενο των ευρημάτων αυτών αντανακλά τις τρέχουσες τάσεις της καθημερινής συναλλαγής. Σε κάθε περίπτωση, η χρηματική οικονομία του νούμμιου φαίνεται ότι ήταν ένα μεσογειακό φαινόμενο, μολονότι με μια πρώτη ματιά φαίνεται ιδιαίτερα άβολη. Εξαπλώνεται από τις ανατολικές ακτές της Ισπανίας, όπου οι Βησιγότθοι έκοψαν νούμμια στον 6ο αι., στα νότια παράλια της Γαλλίας, την Ιταλία, Βόρεια Αφρική, Ελλάδα, Μ. Ασία, Συρία, Παλαιστίνη και Αίγυπτο215. Ακόμη, και μετά την ανακατάληψη της Αφρικής από τον Ιουστινιανό τον Α΄, το 533, οι βυζαντινές αρχές αναγκάστηκαν να εκδώσουν νούμμια για τις ανάγκες της τοπικής οικονομίας. Οι μικρές χάλκινες υποδιαιρέσεις συνέχισαν να κυκλοφορούν και μετά τα μέσα του 6ου αιώνα, πιθανόν μέχρι τα τέλη της βασιλείας του Ιουστινιανού216.

85Στη δεύτερη ομάδα ανήκουν μεικτά ευρήματα. Αυτά περιέχουν, σε υψηλό σχετικά ποσοστό, μεγάλες νομισματικές εκδόσεις, δηλαδή φόλλεις και εικοσανούμμια, καθώς και ικανό αριθμό minimi. Οι « θησαυροί » της κατηγορίας αντικατοπτρίζουν μια διαφορετική τάση στη χρήση του νομίσματος. Ενδεχομένως, αντιπροσωπεύουν προσχεδιασμένη απόκρυψη και αντανακλούν το συνολικό ταμείο του κατόχου, στο οποίο, εκτός από νομίσματα καθημερινής συναλλαγής, προστέθηκαν, εν είδει αποταμίευσης, και μεγαλύτερες υποδιαιρέσεις.

  • 217 Εξαίρεση αποτελούν ο « θησαυρός » Πατρών/1986, με χρονολογία απώλειας στα χρόνια του Μαυρικίου, ο ο (...)
  • 218 Α. Κυρου, « Οι πρωτοβυζαντινοί σόλιδοι των Σπετσών και τα ιστορικά παραλειπόμενα του ευρήματος », σ (...)
  • 219 TMB, σ. 248, αρ. 153 (μετά το 578).

86Οι περισσότεροι χρυσοί « θησαυροί » από την Πελοπόννησο προέρχονται από την ύπαιθρο χώρα217 και οι κάτοχοί τους θα πρέπει να αναζητηθούν σε ιδιώτες αγρότες, οι οποίοι ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 6ου αι. ζούσαν σε ελεύθερες αγροτικές κοινότητες καλλιεργώντας τις εγκαταλειμμένες γαίες των μεγαλογαιοκτημόνων της προηγούμενης περιόδου. Η έλλειψη μαρτυρίας για τον τρόπο, τον ακριβή τόπο και τις συνθήκες εύρεσης των « θησαυρών » δυσχεραίνει την κατηγοριοποίηση και την ένταξή τους σε ένα συγκεκριμένο οικιστικό περιβάλλον. Πολύτιμη είναι η μαρτυρία αναφορικά με το χώρο εύρεσης των δύο τμημάτων του « θησαυρού » Ζογεριά Σπετσών. Η ανασκαφική έρευνα έδειξε ότι το κτήριο, στο οποίο βρέθηκαν, διέθετε χώρους επεξεργασίας και αποθήκευσης αγροτικών προϊόντων, αλλά και χώρο φύλαξης αντικειμένων εκκλησιαστικού χαρακτήρα. Οι ενδείξεις αυτές υποδηλώνουν ότι το συγκεκριμένο κτήριο αποτελούσε πρόσκτισμα εκκλησιαστικού συγκροτήματος και ότι τα δύο νομισματικά τμήματα του « θησαυρού » αντιπροσώπευαν αντίστοιχα το αποθεματικό και το τρέχον ταμείο τοπικής εκκλησιαστικής κοινότητας218. Παρομοίως, ο « θησαυρός » από την Ήλιδα/1967219 αποκαλύφθηκε στη διάρκεια ανασκαφών της τοπικής Εφορείας Αρχαιοτήτων, η οποία έφερε στο φως οικιστικές εγκαταστάσεις.

  • 220 Βλ. Curta 2011, σ. 88-89. Ο συγγραφέας συνδέει την κυκλοφορία των χρυσών νομισμάτων στην Πελοπόννησ (...)

87Συστηματικές ανασκαφές και επιφανειακές έρευνες σε διάφορες πεδινές αλλά και ημιορεινές περιοχές της Πελοποννήσου, όπως στη Νότια Αργολίδα, τα Μέθανα, την Κορινθία, μεταξύ Κορίνθου και Κεγχρεών, στο Μπερμπάτι, τις Κλεωνές, την Πατραϊκή και αλλού έχουν εντοπίσει αγροτικές αγροικίες με δεξαμενές, εργασιακούς και αποθηκευτικούς χώρους, κατάλοιπα μιας κοινωνίας, που αποτελείτο από εργατικούς ιδιώτες, οι οποίοι κατόρθωσαν να δημιουργήσουν, στην παραγωγικά περιορισμένη χώρα τους, οικογενειακές επιχειρήσεις και βιοτεχνίες. Η οικονομική κατάσταση των αγροτών αυτών δύσκολα μπορεί να ανασυσταθεί. Θα πρέπει να υποθέσουμε ότι η οικονομία τους χαρακτηριζόταν από αυτάρκεια σε βασικά είδη διατροφής, λάδι-κρασί-σιτάρι. Η ποικιλία που παρατηρείται στη δομή και την έκταση των οικιστικών εγκαταστάσεων φανερώνει, ωστόσο, διαβαθμίσεις στο μέγεθος των διαφόρων αγροτικών, κτηνοτροφικών και βιοτεχνικών επιχειρήσεων και συνεπώς και των εμπορικών δραστηριοτήτων τους. Η ανεύρεση σε πολλές από αυτές τις εγκαταστάσεις εισηγμένων αντικειμένων κεραμεικής, υαλουργίας και άλλων χρηστικών αντικειμένων φανερώνει άμεση πρόσβαση σε σημαντικά εμπορικά κέντρα. Πιθανότατα, οι χρυσοί « θησαυροί » της Πελοποννήσου είχαν επενδυτικό-αποταμιευτικό χαρακτήρα220, γεγονός που γίνεται σαφέστερο στην περίπτωση των « θησαυρών » Ζογεριάς, λόγω ανασκαφικών ενδείξεων.

88Χαρακτηριστική είναι η παντελής έλλειψη νομισματικών εκδόσεων του τέλους του 7ου αι. και του 8ου αι. από διάφορα αστικά κέντρα της Πελοποννήσου, όπως τη Σπάρτη, το Άργος, την Πάτρα, ενώ στην Κόρινθο η περίοδος εκατόν πενήντα περίπου χρόνων, από το 685 έως το 829, αντιπροσωπεύεται με τον εξαιρετικά μικρό αριθμό των 38 χάλκινων νομισμάτων.

89Ως γνωστόν, η συρρίκνωση της νομισματικής κυκλοφορίας αποτελεί ένα γενικότερο φαινόμενο που έπληξε ολόκληρη σχεδόν τη βυζαντινή επικράτεια, ως αποτέλεσμα της παρακμής του αστικού τρόπου ζωής. Βεβαίως, η άποψη ότι η έλλειψη νομισμάτων από μια περιοχή υποδηλώνει την οριστική εγκατάλειψή της, σταδιακά αναθεωρείται με βάση την αρχαιολογική μαρτυρία, όπως αυτή προκύπτει από την κεραμεική, τα κτιριακά κατάλοιπα, τα αρχιτεκτονικά μέλη, τα ίχνη οχυρώσεων, τα μολυβδόβουλλα κ.λπ. Στην πραγματικότητα, η συρρίκνωση της νομισματικής κυκλοφορίας είναι ενδεικτική για την παρακμή του παραδοσιακού αστικού βίου, ο οποίος προσαρμόστηκε σε νέες οικονομικές, κοινωνικές, βιοτικές, παραγωγικές και οικιστικές συνήθειες. Η μείωση της χρήσης και της διακίνησης του νομίσματος φανερώνει μια κοινωνία αυτάρκειας σε βασικά είδη διατροφής, μια κοινωνία που στηρίζεται στην οικιακή και όχι στην εκχρηματισμένη oικονομία. Η χρήση παλαιοτέρων νομισμάτων σε μικρής εμβέλειας συναλλαγές, αποτελεί υπόθεση ελκυστική με εύλογες όμως δυσκολίες τεκμηρίωσης.

  • 221 Ν. Οικονομιδησ (σημ. 162).
  • 222 Πεννα 1996, σ. 203-264· Β. Πεννα, « Η νομισματική κυκλοφορία στην Kόρινθο από το 976 έως το 1204 », (...)
  • 223 M. Hendy (σημ. 174), σ. 602.

90Ο προϊών εκχρηματισμός της οικονομίας, ο οποίος αντικατοπτρίζεται στις γραπτές πηγές221, καθώς και στα νομισματικά ευρήματα, ήδη από το δεύτερο τέταρτο του 9ου αι., κορυφώθηκε στη διάρκεια του 11ου αι. και του 12ου αι.222. Ωστόσο, το μικρό ποσοστό ανεύρεσης υπερπύρων ή τραχέων από ήλεκτρο στην Πελοπόννησο, η απουσία από την περιοχή μεγάλων αποταμιευτικών « θησαυρών » με πολύτιμες νομισματικές εκδόσεις, αντίθετα με άλλες περιοχές της Βαλκανικής Χερσοννήσου και η ελάχιστη, σχεδόν ανύπαρκτη, παρουσία τραχέων από κράμα, υπαινίσσονται τοπικές ιδιαιτερότητες στη χρηματική οικονομία. Αντιθέτως, ο αριθμός των ανευρεθέντων χάλκινων τεταρτηρών ή μισών τεταρτηρών, είτε αυτά αποτελούν μεμονωμένα ευρήματα είτε νομισματικούς « θησαυρούς », είναι εξαιρετικά μεγάλος. Πράγματι, η χρήση αυτών των « ευτελών » εκδόσεων στις συναλλαγές της αγοράς της Κορίνθου και άλλων αστικών κέντρων της Πελοποννήσου παρουσιάζεται ιδιαίτερα διαδεδομένη. Προς το παρόν, μπορούμε να εικάσουμε ότι το εμπόριο και η νομισματική διαχείριση βρισκόταν στα χέρια εκπροσώπων της ανώτερης τάξης, ξένων εμπόρων και εμπορικών μεσαζόντων και ότι οι μικρές νομισματικές εκδόσεις πιθανόν αντιπροσώπευαν ένα « κατά συνθήκη » χρήμα, το οποίο καθιερώθηκε για πρακτικούς λόγους και απέβλεπε στη διευκόλυνση των εμπορικών συναλλαγών και μαζικών πληρωμών. Τo ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο η επικράτηση του τεταρτηρού ως « κατά συνθήκη » χρήματος στην περιοχή επεβλήθηκε από τις τρέχουσες χρηματικές απαιτήσεις των συναλλαγών καθημερινού χαρακτήρα, με άλλα λόγια κατά πόσο το κόστος της καθημερινής διαβίωσης και κατανάλωσης στην περιοχή ήταν μικρότερο από ό, τι σε άλλες περιοχές223.

  • 224 Β. Πεννα, « Χρήμα και αγορά στην Αχαΐα κατά τον δέκατο τρίτο αιώνα : Η μαρτυρία των νομισματικών “θ (...)

91Σε λίγο το σκηνικό θα αλλάξει, οι πόλεις της Πελοποννήσου η μία μετά την άλλη θα πέσουν στα φραγκικά χέρια. Οι Λατινικές απομιμήσεις θα κάνουν την εμφάνισή τους στο νομισματικό προσκήνιο της περιοχής. Η ντόπια εργατική και παραγωγική τάξη θα προσαρμοστεί στην οριστικοποίηση της δυτικής κυριαρχίας224.

Παραρτηματα

Όνομα Σύντομος σχολιασμός Αναφορά
Σκληρός ± 805. Γνωστός από την καταστολή της επανάστασης των Σλάβων της Πελοποννήσου και την αποτυχία τους να καταλάβουν την πόλη των Πατρών στα χρόνια της βασιλείας του Νικηφόρου Α΄ (802-811). P. Lemerle, « La Chronique improprement dite de Monemvasie : le contexte historique et légendaire », RÉB 21 (1963), σ. 10· Seibt 1976, σ. 19-20, αρ. 1.
Λέων Σκληρός ± 811. Διορίστηκε στη θέση αυτή μετά την ανάληψη της εξουσίας από το Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ (811-813) Scriptor incertus de Leone Bardae Armenii filio στο Leonis Grammatici Chronographia (έκδ. I. Bekker), σ. 336· Seibt 1976, σ. 20-21, αρ. 2.
Θεόκτιστος Βρυέννιος Κατέστειλε επανάσταση των Σλάβων λίγο μετά το 842, στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Μιχαήλ Γ΄ (842-867). Περιόρισε τους Μηλιγγούς και τους Εζερίτες στις πλαγιές του Ταϋγέτου και του Πάρνωνα αντιστοίχως. Οι Μηλιγγοί αναγκάστηκαν να πληρώνουν ετήσιο φόρο 60 χρυσά νομίσματα και οι Εζερίτες 300. De administrando imperio (σημ. 29), κεφ. 50, σ. 232-233.
Ιωάννης Κόξης Παραλήπτης επιστολής από τον Πατριάρχη Φώτιο, μεταξύ 859-861. PmbZ I/2, αρ. 3310
Ιωάννης Κρητικός Συνεργάστηκε με τον ναύαρχο Bασίλειο Νάσαρ για την επιτυχή απώθηση των Αράβων από τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Κεφαλληνίας και Μεθώνης, γύρω στο 880. Theophanes Continuatus (έκδ. I. Bekker), σ. 302-303· Α. Savvides, « Morea and Islam, 8th–15th Centuries : ASurvey », JOAS 2 (1990), σ. 52· τουιδιου, « Peloponnesus Mediaevalis. AReview Essay a propos of a New Collective Manual on the Medieval Morea », Byzantion 70/1 (2000), σ. 323.
Κωνσταντίνος Τεσσαρακονταπήχυς Αντιμετώπισε με επιτυχία και χωρίς καμιά βοήθεια από την πρωτεύουσα τις επιθέσεις του εμίρη της Κρήτης Abdallah Umar II, πιθανόν στην αρχή της βασιλείας του Λέοντος ΣΤ΄ Σοφού (886-912). Α. Σαββιδησ, « Πελοπόννησος και Μουσουλμάνοι : οι αραβικές επιδρομές και οι πληροφορίες των Αράβων συγγραφέων, 8ος-13ος αι. », Βυζαντιναί Μελέται 4 (1992), σ. 376· J.-C. Cheynet, Sceaux byzantins de la collection Theodoridis. Les sceaux patronymiques (2010), σ. 190, αρ. 183, σημ. 458.
Ιωάννης Πρωτεύων Αντιμετώπισε, γύρω στο 934/935, στα χρόνια του Ρωμανού Α΄ Λακαπηνού (920- 944), νέα εξέγερση των Μηλιγγών και Εζεριτών στην Πελοπόννησο. De administrando imperio (σημ. 29), κεφ. 50, σ. 232-234. Για τον χρονολογικό προσδιορισμό του συγκεκριμένου συμβάντος, βλ. Oikonomides 1983, σ. 109.
Κρινίτης Αροτράς Διάδοχος του Ιωάννη Πρωτεύοντος. Κατάφερε, το φθινόπωρο του 922, την καταστολή της προαναφερθείσης εξέγερσης, με αποτέλεσμα να αυξήσει τον προγενέστερο φόρο και των δύο ομάδων σε 600 νομίσματα. De administrando imperio (σημ. 29), κεφ. 50, σ. 234-235.
Βάρδας Πλατυπόδης Διάδοχος τον Κρινίτη, στις αρχές του 923, μετά την μετάθεση του τελευταίου στο θέμα Ελλάδος. Η δυσάρεστη κατάσταση που επεκράτησε στην Πελοπόννησο, αποτέλεσμα της αντιπαράθεσης του Βάρδα και των συντρόφων του με τον πρωτοσπαθάριο Λέοντα Αγέλαστον, καθώς και της επακόλουθης επίθεσης των Σκλαβησιανών, έδωσε το έναυσμα στους Μηλιγγούς και Εζερίτες να παρακαλέσουν τον αυτοκράτορα Ρωμανό Α΄ για τη μείωση της χρηματικής εισφοράς τους και την επιστροφή στον παλαιό διακανονισμό. De administrando imperio (σημ. 29), κεφ. 50, σ. 234-235. Για τη χρονολόγηση των γεγονότων που έλαβαν χώρα στην Πελοπόννησο κατά τον 10ο αι., βλ. R.H.J. Jenkins, « The Date of the Slav Revolt in Peloponnese under Romanus I », στο K. Weitzmann (επιμ.), Late Classical and Medieval Studies in Honor of Albert Mathias Friend (1955), σ. 204-211· P. Orgels, « En marge d’un texte hagiographique (Vie de S. Pierre d’Argos, 19). La dernière invasion slave dans le Péloponnèse (923 – 925) », Byzantion 34 (1964), σ. 271-285. Βλ. επίσης Oikonomidès 1983, σ. 105-125. Για την ταυτότητα των Σκλαβησιανών, βλ. Curta 2011, σ. 172 και σημ. 24.
Γρηγόριος Γνωστός από το περιστατικό της αντιπαράθεσης που είχε στη Σπάρτη με τον Όσιο Νίκωνα τον Μετανοείτε (+1000) εξαιτίας της διατάραξης της Θείας Λειτουργίας από το θόρυβο αθλητικών επιδόσεων σε παρακείμενο με την εκκλησία « γυμνάσιον ». Στο κείμενο του Βίου η ιδιότητα του Γρηγορίου ως στρατηγού δεν συνοδεύεται από τη δήλωση του τόπου δικαιοδοσίας του. Sullivan 1987, σ. 136.
Ιωάννης Μαλακηνός Αναφορά στον Βίο του Οσίου Νίκωνος του Μετανοείτε (+1000). O Ιωάννης έπεσε στη δυσμένεια του αυτοκράτορα Βασιλείου Β΄ με την κατηγορία αποστασίας και εξέγερσης. Ο Άγιος προέβλεψε ωστόσο την αποκατάσταση της φήμης του. Sullivan 1987, σ. 148-154. Βλ. επίσης Chr. Stavrakos, « Die Vita des hl. Nikon Metanoeite als Quelle zur Prosopographie der Peleponnes im späten 10. Jahrhundert », SOF 58 (1999), σ. 4-6. C. Mango, The Art of the Byzantine Empire 312-1453 : Sources and Documents (1972), σ. 212-213.
Βασίλειος Απόκαυκος Αναφορά στον Βίο του Οσίου Νίκωνος του Μετανοείτε (+1000). Ως πραίτωρ Πελοποννήσου φρουρούσε τον Ισθμό της Κορίνθου για την αντιμετώπιση βουλγαρικής εισβολής (996/7). Ο Όσιος τον διαβεβαίωσε για την επικείμενη ήττα των εχθρών. Ως στρατηγός Πελοποννήσου ταξίδεψε και πάλι στη Σπάρτη για να προσκυνήσει τη σορό του Οσίου. Sullivan 1987, σ. 140-142 και σ. 160-162. Βλ. επίσης Stavrakos (παραπάνω), σ. 1-4.
Λέων Νικερίτης Αναφορά στον Βίο του Οσίου Μελετίου (+1105). V. Vasiljevskij, Palestinsky Sbornik 6/2 (1886), σ. 60. Βλ. επίσης DOSeals 2, αρ. 22.2, όπου σχολιάζεται μολύβδινη σφραγίδα του Λέοντος Νικερίτη, πρωτοπροέδρου και αναγραφέως Πελοποννήσου (11ος/12ος αι.)· J. Herrin, Margins and Metropolis : Authority across the Byzantine Empire (2013), σ. 87 και Table 3.1, αρ. 17 (σ. 65).
  • 225 Ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει τους ανώνυμους στρατηγούς.

Παράρτημα 1. Στρατηγοί του θέματος Πελοποννήσου γνωστοί από γραπτές πηγές (9ος-11ος αι.)225.

Όνομα Σύντομος Σχολιασμός Αναφορά
Απελάτης α΄ μισό 9ου αι. Πατρίκιος και στρατηγός Πελοποννήσου. Wasilliou, Seibt 2004, αρ. 331.
Βαρσάκιος 9ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. Zacos, Veglery 1972, αρ. 2569a· PmbZ I/1, αρ. 815.
Γεώργιος 9ος αι. Βασιλικός σπαθαροκανδιδάτος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.25· Zacos, Veglery 1972, αρ. 1935 (β΄ μισό 9ου αι.)· PmbZ I/2, αρ. 2267.
Γρηγόριος ( ;) 9ος αι. Βασιλικός σπαθαροκανδιδάτος και στρατηγός Πελοποννήσου. Zacos, Veglery 1972, αρ. 1979 PmbZ I/2, αρ. 2496.
Ευστράτιος 9ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.24· PmbZ I/1, αρ. 1825.
Ησαΐας 9ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.26· PmbZ I/2, αρ. 3475 (τέλος 8ου αι.).
Θεόγνωστος ( ;) 9ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.37· Zacos, Veglery 1972, αρ. 2493b, 2493c· PmbZ I/4, αρ. 8015.
Λέων α΄ μισό 9ου αι. Βασιλικός σπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. Πρόκειται πιθανότατα για τον Λέοντα Σκληρό (παράρτημα 1). Seibt 1976, σ. 20-21, αρ. 2· Zacos, Veglery 1972, αρ. 214c· PmbZ I/3, αρ. 4448.
Θεόκτιστος α΄ μισό 9ου αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. Πρόκειται πιθανότατα για τον Θεόκτιστο Βρυέννιο (παράρτημα 1). DOSeals 2, αρ. 22.38· PmbZ I/4, αρ. 8055.
Λυκαστός α΄ μισό 9ου αι. Βασιλικός σπαθαροκανδιδάτος και στρατηγός Πελοποννήσου. V.S. Šandrovskaja, Iskusstvo Vizantii v Sobranijah SSSR. Katalog vystavki (1977), αρ. 450 (τέλη 8ου αι. – α΄ μισό 9ου αι.)· PmbZ I/3, αρ. 4652.
Πάρδος α΄ μισό 9ου αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. Zacos, Veglery 1972, αρ. 2287· PmbZ Ι/3, αρ. 5728.
Βαρσάκιος 9ος/10ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.22.
Ευφρόσυνος ( ;) 10ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.23.
Θεόκτιστος 10ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.39. Για σφραγίδα του Θεόκτιστου σπαθαροκανδιδάτου και στρατηγού της Πελοποννήσου (α΄ μισό 10ος αι.), βλ. Ν. Ζήκος, « Μολυβδόβουλλα του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών », ΑΔ 32 (1977), Μελέτες, σ. 86, αρ. 9 (Ο συγγραφέας έχει χρονολογήσει τη σφραγίδα στα μέσα του 9ου αι. και έχει ταυτίσει τον κάτοχό της με τον πρωτοσπαθάριο Θεόκτιστο Βρυέννιο). Βλ. επίσης Wasilliou, Seibt 2004, αρ. 321.
Ιωάννης 10ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.27.
Κρινίτης 10ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. Πρόκειται πιθανότατα για τον Κρινίτη Αροτρά (παράρτημα 1). DOSeals 2, αρ. 22.29.
Κωνσταντίνος β΄ μισό 10ου αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. Schlumberger 1884, σ.181, αρ. 8 (11ος αι.).
Λέων β΄ μισό 10ου αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. Κ. Κωνσταντoπουλοσ, Βυζαντιακά Μολυβδόβουλλα του εν Αθήναις Εθνικού Νομισματικού Μουσείου (1917), σ. 22, αρ. 72 (10ος-11ος αι.). Για τη χρονολόγηση της συγκεκριμένης σφραγίδας στο β΄ μισό του 10ου αι., βλ. W. Seibt 1976, σ. 21 και σημ. 10.
Μιχαήλ 10ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.31· Wasilliou, Seibt 2004, αρ. 332 (τέλη 9ου αι. – αρχές 10ου αι.).
Σισίνιος Εξακιονίτης ( ;) 10ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.35. Βλ. επίσης W. Seibt, « Review of DOSeals 2 », ByzZ 90 (1997), σ. 460-464, όπου προτείνεται το οικογενειακό Εξαμιλίτης.
Ιωάννης 10ος/11ος αι. Μάγιστρος, πατρίκιος και στρατηγός Πελοποννήσου. Mordtmann 1877, σ. 295, αρ. 13.
Νικήτας 10ος/11ος αι. Πατρίκιος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.33.
Νικόλαος Τρελλός ( ;) 10ος/11ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.32. Για μια πιθανή ανάγνωση πραίτωρ και στρατηγός Πελοποννήσου, βλ. Seibt, « Review of DOSeals 2 » (παραπάνω).
Παύλος 10ος/11ος αι. Πατρίκιος, βέστης και στρατηγός Πελοποννήσου. Mordtmann 1877, αρ. 12.
Ρωμανός 10ος/11ος αι. Ανθύπατος, πατρίκιος και στρατηγός Πελοποννήσου. Mordtmann 1877, αρ. 11.
Ιωάννης Σκληρός 11ος αι. Πατρίκιος, ανθύπατος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.28.
Μαρίνος 11ος αι. Βασιλικός πρωτοσπαθάριος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.30.
Νικήτας 11ος αι. Πατρίκιος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.34.
Συμβάτιος 11ος αι. Πατρίκιος και στρατηγός Πελοποννήσου. DOSeals 2, αρ. 22.36.
  • 226 Ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει τους ανώνυμους στρατηγούς.

Παράρτημα 2. Στρατηγοί του θέματος Πελοποννήσου γνωστοί από σφραγίδες (9ος-11ος αι.)226.

Bibliographie

Βιβλιογπαφικεσ συντομογπαφιεσ

Αναγνωστακησ 2010 = Η. Αναγνωστακησ, « Οι επισκοπές και ο θρησκευτικός βίος στα όρια της νυν Μητροπόλεως Μεσσηνίας ώς το 1204 » στο Χριστιανική Μεσσηνία : Μνημεία και Ιστορία της Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας (2010), σ. 113-145.

Avraméa 1997 = Α. Avraméa, Le Péloponnèse du ive au viiie siècle. Changements et persistances (1997).

Curta 2011 = F. Curta, The Edinburgh History of the Greeks, c. 500 to 1050 : The Early Middle Ages (2011).

Λαϊου 2006 = A. E. Λαϊου (επιμ.), Η Οικονομική Ιστορία του Βυζαντίου (2006).

Mordtmann 1877 = M. Mordtmann, « Plombs byzantins de la Grèce et du Péloponnèse », RA 33 (1877), σ. 289-298.

Μουτζαλη 2002 = Α. Μουτζαλη, « Η πόλη των Πατρών κατά τον 6ο και 7ο αιώνα. Η μυθολογία της εγκατάλειψης », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 176-188.

Oikonomidès 1972 = N. Oikonomidès, Les listes de préséance byzantines des ixe et xe siècles (1972).

Oikonomidès 1983 = Ν. Oikonomidès, « Τhe Social Structure of the Byzantine Countryside in the First Half of the xth Century », Σύμμεικτα 10 (1983), σ. 110-125.

Penna 1995 = V. Penna, « The Island of Orovi in the Argolid : Bishopric and Administrative Center », SBS 4 (1995), σ. 163-173.

Πεννα 1996 = Β. Πεννα, « Η ζωή στις βυζαντινές πόλεις της Πελοποννήσου : Η νομισματική μαρτυρία (8ος-12ος αι. μ.Χ.) », στο Μνήμη Martin J. Price (1996), σ. 195-264.

PRAP I = J. L. Davis κ.ά., « The Pylos Regional Archaeological Project. Part I : Overview and the Archaeological Survey », Hesperia 66/3 (1997), σ. 391-494.

PRAP II = E. Zangger κ.ά., « The Pylos Regional Archaeological Project. Part II : Landscape Evolution and Site Preservation », Hesperia 66/4 (1997), σ. 549-641.

Sanders 2002 = G. D. R. Sanders, « Recent Developments in the Chronology of Byzantine Corinth », στο C. K. Williams II, N. Bookides (επιμ.), Corinth XX. The Centenary, 1896-1996 (2002), σ. 385-399.

Sanders 2004 = G. D. R. Sanders, « Problems in Interpreting Rural and Urban Settlement in Southern Greece, AD 365-700 », στο N. Christie (επιμ.), Landscapes of Change. Rural Evolutions in Late Antiquity and the Early Middle Ages (2004), σ. 163-193.

Sanders 2006 = G. D. R. Sanders, « Κόρινθος », στο Λαϊου 2006, τόμ. 2, σ. 397-406.

Schlumberger 1884 = G. Schlumberger, Sigillographie de l’Empire byzantin (1884).

Seibt 1976 = W. Seibt, Die Skleroi : Eine prosopographisch-sigillographische Studie (1976).

Sullivan 1987 = D. Sullivan (έκδ.), The Life of Saint Nikon (1987).

Θεμελησ, Κοντη 2002 = Π. Θεμελησ, Β. Κοντη (επιμ.), Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη και Ολυμπία, Αστικός και αγροτικός χώρος στη Δυτική Πελοπόννησο. Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Αθήνα 29-30 Μαΐου 1998 (2002).

Wasilliou, Seibt 2004 = A. K. Wasilliou, W. Seibt, Die byzantinischen Bleisiegel in Österreich 2. Zentral and Provinzialverwaltung (2004).

Zacos, Veglery 1972 = G. Zacos, A. Veglery, Byzantine Lead Seals Ι (1972).

Zacos 1984 = G. Zacos, Byzantine Lead Seals II (1984).

Notes

1 Το πρόσφατο διεθνές Συνέδριο « To Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο », το οποίο έλαβε χώρα για πρώτη φορά στην Τρίπολη στις 7-11 Νοεμβρίου 2012 αποτελεί μια πολλά υποσχόμενη πρωτοβουλία. Το Συνέδριο έχει προγραμματιστεί να λαμβάνει χώρα κάθε δύο χρόνια με στόχο την επικαιροποίηση της αρχαιολογικής έρευνας από τη συγκεκριμένη περιοχή.

2 O Antoine Bon υπήρξε καθηγητής της Βυζαντινής Ιστορίας και Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Λυών (1956-1970). Υπήρξε μέλος της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα (1924) με σημαντική αρχαιολογική-ανασκαφική δραστηριότητα.

3 A. Bon, Le Péloponnèse byzantin jusqu’en 1204 (1951). To βιβλίο δημοσιεύτηκε στη σειρά Bibliothèque byzantine. Επιστημονικός υπεύθυνος της σειράς υπήρξε ο σπουδαίος βυζαντινολόγος Paul Lemerle.

4 A. Bon, « Forteresses médiévales de la Grèce centrale », BCH 61 (1937), σ. 136-208· του ιδιου, « Note additionnelle sur les forteresses médiévales de la Grèce centrale », BCH 62 (1938), σ. 441-442.

5 A. Bon, « Τhe Medieval Fortifications of Acrocorinth and Vicinity », στο Corinth III 2 (1936), σ. 128-281.

6 A. Bon, La Morée franque : recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d’Achaïe, 1205-1430 (1969)· του ιδιου, Recherches sur la principauté d’Achaïe (1952). Βλ. επίσης τη βιβλιοκρισία του J. Longnon για το έργο του Bon La Morée franque…, JS 4 (1969), σ. 193-242.

7 Βλ. ενδεικτικά, Η. Αναγνωστακησ, « Οι πελοποννησιακοί σκοτεινοί χρόνοι : Το σλαβικό πρόβλημα. Μεταμορφώσεις της Πελοποννήσου ή της έρευνας ; », στο Οι μεταμορφώσεις της Πελοποννήσου (4ος- 15ος αι.) (2000), σ. 19-33. Βλ. στον ίδιο τόμο A. Aβραμεα, « Η παλαιοχριστιανική και πρωτοβυζαντινή Πελοπόννησος », σ. 9-18· Β. Κontη, « Η Βυζαντινή Πελοπόννησος », σ. 35-58· A. Λαμπροπουλου, A. Πανοπουλου, « Η Φραγκοκρατία και το Δεσποτάτο του Μορέως », σ. 59-87. Τα κείμενα αποτελούν τις εισηγήσεις των συγγραφέων στο πρόγραμμα των Ειδικών Μορφωτικών Εκδηλώσεων του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών με τίτλο « Επιστήμης Κοινωνία ». Οι συγκεκριμένες εισηγήσεις μολονότι απευθύνονταν στο ευρύ κοινό απηχούν το αποτέλεσμα πολύχρονης και ουσιαστικής μελέτης και οριοθετούν με σαφήνεια τα πεδία της σύγχρονης ιστορικής έρευνας. Βλ. επίσης, Η. Αναγνωστακησ, Α. Λαμπροπουλου, Β. Κοντη, « Χώρος και ενότητα της Δυτικής Πελοποννήσου », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 65-81.

8 Βλ. ενδεικτικά, Θ. Μπαζαιου-Barabas, K. Νικολαου, Ελληνικός χώρος και πρώιμοι Σλάβοι, Βούλγαροι, Σέρβοι (6ος-15ος αι.). Αναλυτική Βιβλιογραφία, 1945-1991 (1992), δυστυχώς σήμερα εξαντλημένο.

9 Avraméa 1997, σ. 67-104, 158-159. Για μια βιβλιοκρισία του συγκεκριμένου βιβλίου, βλ. A. Dunn, BMGS 25 (2001), σ. 232-238.

10 A. Aβραμεα, « Ανέκδοτα μολυβδόβουλλα από τα νησιά του Αργολικού Κόλπου », Σύμμεικτα 10 (1996), σ. 11-25· Avraméa 1997, σ. 98-101.

11 H. Αναγνωστακησ (σημ. 7), σ. 28.

12 Βλ. στις συντομογραφίες TMB.

13 Α. Αβραμεα, « Νομισματικοὶ “θησαυροὶ” καὶ μεμονωμένα νομίσματα ἀπὸ τὴν Πελοπόννησο (ΣΤ΄-Ζ΄ αι.) », Σύμμεικτα 5 (1983), σ. 49-90.

14 Curta 2011. Ειδικότερα, για μια σύνοψη των επιχειρημάτων και των προτάσεων του συγγραφέα, βλ. σ. 276-297.

15 Ενδεικτικά βλ. F. Curta, The Making of the Slavs : History and Archaeology of the Lower Danube Region c. 500-700 (2001)· του ιδιου, Southeastern Europe in the Middle Ages, 500 – 1250 (2006)· του ιδιου, « Invasion or Inflation ? Sixth to Seventh-Century Byzantine Coin Hoards in Eastern and Southeastern Europe », AIIN 43 (1996), σ. 65-224· του ιδιου, « Pots, Slavs and “Imagined Communities” : Slavic Archaeologies and the History of Early Slavs », EJA 4 (2001), σ. 367-384· του ιδιου, « Barbarians in Dark-Age Greece : Slavs or Avars ? », στο T. Stepanov, V. Vachkova (επιμ.), Civitas Divino-Humana. In honorem annorum LX Georgii Bakalov (2004), σ. 513-550· του ιδιου, « L’administration byzantine dans les Balkans pendant la “grande brèche” : le témoignage des sceaux », Bizantinistica 6 (2004), σ. 155-190· του ιδιου, « Byzantium in Dark-Age Greece (The Numismatic Evidence in its Balkan Context) », BMGS 29 (2005), σ. 113-146· του ιδιου, « Still waiting for the Barbarians ? The Making of the Slavs in “Dark Age” Greece », στο F. Curta (επιμ.), Neglected Barbarians (2011), σ. 403-445· F. Curta, A. Gândilă, « Hoards and Hoarding Patterns in the Early Byzantine Balkans », DOP 65-66 (2011-2012), σ. 45-111.

16 Η συγκεκριμένη έκδοση εντάσσεται στο πλαίσιο του ερευνητικού πρoγράμματος της Ιστορικής Γεωγραφίας του Ελληνικού Χώρου του Τμήματος Βυζαντινών Σπουδών (Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών).

17 Ν. Οικονομιδησ, « Παρουσίαση του Προγράμματος Ιστορικής Γεωγραφίας του ΙΒΕ », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 17-19.

18 Στράβων, Γεωγραφικά 8.2.1.

19 Για τον όρο κατωτικά μέρη και για σχετική βιβλιογραφία, βλ. Μ. Γερολυματου, « Η Θήβα κέντρο εμπορίου και επικοινωνιών τον 12ο αιώνα », Σύμμεικτα 11 (1997), σ. 100, σημ. 15. Βλ. επίσης, H. Glykatsi-Ahrweiler, « Recherches sur l’administration de l’empire byzantin aux ixe-xie siècles », BCH 84 (1960), σ. 77, σημ. 4.

20 DOSeals 2, σ. 62. Για την άποψη ότι το μεταγενέστερο, πιο διαδεδομένο, ήδη από τις αρχές του 13ου αι., όνομα Μωρέας, κατά την περίοδο που εξετάζουμε, αναφέρεται μάλλον σε μια μικρή και βραχύβια επισκοπή της μητροπόλεως Πατρών, μεταξύ Ήλιδος και Αχαΐας, βλ. DOSeals 2, αρ. 32.1 : μολύβδινη σφραγίδα Θεoδώρου επισκόπου Μορέου (11ος/12ος αι.).

21 Avraméa 1997, σ. 35-37· DOSeals 2, σ. 22· T. Živković, « The Date of the Creation of the Theme of Peloponnese », Σύμμεικτα 13 (1999), σ. 144-146.

22 DOSeals 2, σ. 62· Oikonomidès 1972, σ. 350 και σημ. 357. Για μια χρονολόγηση της ίδρυσης του θέματος της Πελοποννήσου μεταξύ των ετών 784 και 788, βλ. T. Živković (σημ. 21), σ. 146-155. Η πρώτη επώνυμη αναφορά στρατηγού του θέματος της Ελλάδος ανάγεται στο έτος 811 (Λέων Σκληρός) ή ακόμη νωρίτερα στο 805 [( ;) Σκληρός]. Για τους πρώτους αυτούς στρατηγούς του θέματος της Πελοποννήσου, από την οικογένεια των Σκληρών, βλ. Seibt 1976, αρ. 1 και 2. Βλ. επίσης ODB, s.v. « Skleros », στ. 1911-1912.

23 Βλ. Curta 2011, σ. 112. Ο συγγραφέας προτείνει την Αθήνα ως διοικητικό κέντρο του εν λόγω θέματος σε αντίθεση με την άποψη άλλων μελετητών ότι πρωτεύουσα ήταν η Kόρινθος.

24 Θεοφάνης, Χρονογραφία (έκδ. C. de Boor), σ. 456-457.

25 F. Curta, « Sklaviniai and Ethnic Adjectives : A Clarification », Byzantion Nea Hellás 30 (2011), σ. 85-98.

26 Για την εθνότητα των αιχμαλώτων βλ. Curta 2011, σ. 126 και σημ. 66.

27 T. Živković (σημ. 21), σ. 149, σημ. 40. Για το θέμα της Κεφαλληνίας, βλ. D. Zakythinos, « Le thème de Céphalonie et la défense de l’Occident », L’Hellénisme contemporain 8 (1954), σ. 303-312· N. Oikonomidès, « Constantin VII Porphyrogénète et les thèmes de Céphalonie et de Longobardie », RÉB 23 (1965), σ. 118-119· P. Soustal, J. Koder, Nikopolis und Kephallenia (1981), σ. 175-177· ODB s.v « Kephalenia », col. 1122-1123· DOSeals 2, σ. 1-9. Βλ. επίσης V. Penna, « Two Rare Byzantine Lead Seals : A Contribution to Iconographic and Administrative Matters », SBS 11 (2012), σ. 150-151.

28 Για τη βασιλεία και τις μεταρρυθμίσεις του Νικηφόρου Α΄, βλ. P. Niavis, The Reign of the Byzantine Emperor Nicephorus I (1987).

29 Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio (έκδ., μετ. G. Moravcsik, R. Jenkins), κεφ. 49, σ. 228-232. Βλ. επίσης, H. Αναγνωστακησ, Α. Λαμπροπουλου, « Μια περίπτωση εφαρμογής του βυζαντινού θεσμού του ασύλου στην Πελοπόννησο », Σύμμεικτα 14 (2001), σ. 29-47· Curta 2011, σ. 135-137.

30 Ενδεικτικά για στρατηγούς του θέματος Πελοποννήσου γνωστούς από γραπτές πηγές, βλ. παράρτημα 1.

31 Ενδεικτικά για στρατηγούς του θέματος Πελοποννήσου γνωστούς από σφραγίδες, βλ. παράρτημα 2. Τα ονόματα των στρατηγών στο συγκεκριμένο παράρτημα δίνονται χρονολογικά και αλφαβητικά. Προκαταρκτικά, διατυπώνεται η άποψη ότι οι σφραγίδες των βασιλικών πρωτοσπαθαρίων και στρατηγών Πελοποννήσου, οι οποίες χρονολογούνται στις σχετικές δημοσιεύσεις στον 10ο/11ο αι. ή ακόμη και τον 11ο αι. θα πρέπει πιθανόν να τοποθετηθούν χρονολογικά πριν από αυτές των στρατηγών που φέρουν αξιώματα όπως του μαγίστρου, βέστη, ανθύπατου και πατρικίου, μια πρακτική που πιθανόν υιοθετήθηκε συστηματικά κατά τη δεύτερη δεκαετία του 11ου αι.

32 Σέργιος βασιλικός σπαθάριος και τουρμάρχης Πελοποννήσου (αρχές 9ου αι.) : Wasilliou, Seibt 2004, αρ. 345, όπου και η σχετική βιβλιογραφία αναφορικά με την ανάγνωση και τη χρονολόγηση της εν λόγω μολύβδινης σφραγίδας. Βλ. επίσης, PmbZ I/1, αρ. 2141.

33 Φωκάς σπαθαροκανδιδάτος και τουρμάρχης Πελοποννήσου (10ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.42. Για τους τουρμάρχες Πελοποννήσου, βλ. επίσης E. Limousin, « L’administation byzantine du Péloponnèse (xe-xiie siècle) », στο J. Renard (επιμ.), Le Péloponnèse. Archéologie et histoire. Actes de la rencontre internationale de Lorient (12-15 mai 1998) (1999), σ. 300 και σημ. 20.

34 Νικηφόρος εκ προσώπου Τροιζήνας (8ος/9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 35.1.

35 Θεόδοτος εκ προσώπου Ορόβις (sic) (αρχές 9ου αι.) : Penna 1995, σ. 173. Βλ. επίσης Avraméa 1997, σ. 99, σημ. 140. Για τις αρμοδιότητες του « εκ προσώπου », βλ. Oikonomidès 1972, σ. 342. Βλ. επίσης F. Curta, « L’administration byzantine… » (σημ. 15), σ. 171, σημ. 59, όπου ο συγγραφέας εκφράζει την άποψη, σχολιάζοντας τη σφραγίδα του Νικηφόρου εκ προσώπου Τροιζήνας, ότι αυτός δεν υπαγόταν στην υπηρεσία του στρατηγού αλλά του τοπικού επισκόπου.

36 Λυκαστός, βασιλικός σπαθάριος και αναγραφεύς Πελοποννήσου (9ος αι.) : Schlumberger 1884, σ. 181, αρ. 6. Βλ. επίσης PmbZ I/3, αρ. 4651. Βασίλειος ύπατος και αναγραφεύς Πελοποννήσου (9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.1. Νικήτας πρωτοσπαθάριος επί του Χρυσοτρικλίνου και αναγραφεύς Πελοποννήσου (10ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.3.

37 Νικήτας ύπατος και επόπτης Πελοποννήσου (8ος/9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.8. Βάρδας βασιλικός σπαθαροκανδιδάτος και επόπτης Πελοποννήσου (10ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.6. Βασίλειος βασιλικός πρωτοσπαθάριος επί των οικειακών και επόπτης Πελοποννήσου (10ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.7. Για σφραγίδα του 10ου αι. με κάτοχο τον Ιωσήφ βεστίτορα, επόπτη Νικοπόλεως και ίσως επόπτη ( ;) ή επισκεπτίτη ( ;) Πελοποννήσου, βλ. DOSeals 2, αρ. 22.4 (10ος αι.). Βλ. επίσης PmbZ I/3, αρ. 5456 (9ος αι.).

38 Aγαλλιανός πρωτονοτάριος Πελοποννήσου (δεύτερο μισό 9ου αι.) : Zacos, Veglery 1972, αρ. 3072. Γεώργιος πρωτονοτάριος Πελοποννήσου (9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.18, 22.19. Λέων πρωτονοτάριος Πελοποννήσου (πρώτο μισό 9ου αι.) : PmbZ I/3, αρ. 4503. Κωνσταντίνος βασιλικός μαντάτωρ και πρωτονοτάριος Πελοποννήσου (9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.16. Ιωσήφ ύπατος και πρωτονοτάριος Πελοποννήσου (δεύτερο μισό 9ου αι.) : Zacos, Veglery 1972, αρ. 2067. Κωνσταντίνος βασιλικός σπαθάριος και πρωτονοτάριος Πελοποννήσου (9ος/10ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.17. Ιωάννης βασιλικός σπαθάριος και πρωτονοτάριος Πελοποννήσου (10ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.20.

39 Θεοφύλακτος βασιλικός κομμερκιάριος Πελοποννήσου (8ος/9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.14. Ευστράτιος, βασιλικός σηλεντιάριος και κομμερκιάριος Πελοποννήσου (9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.10. Θεόδωρος, βασιλικός διοικητής και κομμερκιάριος Πελοποννήσου (9ος αι.) : Zacos, Veglery 1972, αρ. 2427. Θεόφιλος, βασιλικός στράτωρ και κομμερκιάριος Πελοποννήσου (πρώτο μισό 9ου αι.) : PmbZ I/4, αρ. 8220. Ιωάννης, βασιλικός κομμερκιάριος Πελοποννήσου (9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.11. Λέων, διοικητής και κομμερκιάριος Πελοποννήσου (9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.12. Bλ. επίσης PmbZ I/3, αρ. 4467. Νικόλαος, κομμερκιάριος Πελοποννήσου (9ος αι.) : DOSeals 2, αρ. 22.13. Kωνσταντίνος, κουβικουλάριος, μέγας κομμερκιάριος Πελοποννήσου (9ος/10ος αι.) : Mordtmann 1877, σ. 296, αρ. 14. Για την εξέλιξη της υπηρεσίας των κομμερκιαρίων στην Πελοπόννησο στη διάρκεια του 10ου αι., βλ. V. Penna (σημ. 27), σ. 149-151, όπου και σχετική βιβλιογραφία.

40 Για τα καθήκοντα των διοικητών, βλ. Oikonomidès 1972, σ. 313. Ιωάννης, βασιλικός σπαθαροκανδιδάτος, επί των οικειακών και διοικητής Πελοποννήσου (Μακεδονική δυναστεία) : Mordtmann 1877, σ. 294, αρ. 10. Ιωάννης, διοικητής Πελοποννήσου (10ος αι.) : Mordtmann 1877, σ. 296, αρ. 15. Φιλόθεος, πρωτοσπαθάριος και διοικητής Πελοποννήσου : Schlumberger 1884, σ. 180, αρ. 2. Βλ. επίσης PmbZ I/3, αρ. 6187 (8ος/9ος αι.). Βλ. επίσης και σημ. 39 : Θεόδωρος και Λέων. Για τον Νικόλαο, πρωτονοτάριο και διοικητή Αχαΐας (10ος αι.), βλ. DOSeals 2, αρ. 23.1.

41 Για τα καθήκοντα των αρχόντων, βλ. Oikonomidès 1972, σ. 342-343. Για τον Μιχαήλ βασιλικό σπαθάριο και άρχοντα της Κερμινίτζας και γενικότερα για την ύπαρξη διαφόρων αρχόντων σε ορισμένες περιοχές της Πελοποννήσου κατά τον 9ο και 10ο αι., βλ. DOSeals 2, σ. 82, αρ. 27.1.

42 Για ένα υπολογισμό του αριθμού των στρατιωτών του θέματος Πελοποννήσου στο πρώτο μισό του 10ου αι., βλ. Oikonomidès 1983, σ. 110-115. Βλ. επίσης, Curta 2011, σ. 186.

43 Για την εμφάνιση των Αράβων στην Πελοπόννησο ήδη από τις αρχές του 9ου αι., βλ. De administrando imperio (σημ. 29), κεφ. 49, σ. 228 : Οι Σλάβοι στη διάρκεια της πολιορκίας της Πάτρας, στα χρόνια της βασιλείας του Νικηφόρου Α΄, πιθανόν το 807 ή 808, είχαν τη βοήθεια Αράβων (Σαρακηνών από την Αφρική). Για άλλες αραβικές παρενοχλήσεις του πελοποννησιακού χώρου, βλ. ενδεικτικά παράρτημα 1 (στρατηγοί Ιωάννης Κρητικός, Κωνσταντίνος Τεσσαρακονταπήχυς).

44 Βλ. ενδεικτικά το παράρτημα 1, όπου υπάρχει περιληπτική αναφορά σε γεγονότα που αφορούν διευθετήσεις με επαναστατημένους « Σλάβους ».

45 Για τη μεταφορά στην Πελοπόννησο πληθυσμών διαφόρων εθνοτήτων από τις κεντρικές και ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας στα χρόνια του Νικηφόρου Α΄ και όχι μόνον, βλ. ενδεικτικά Curta 2011, σ. 136-137, 282-283, 288-289. Θα επανέλθουμε στο θέμα των εποικισμών.

46 Για μια άποψη αναφορικά με τις εξελίξεις στη διοίκηση της Πελοποννήσου (10ος–12ος αι.), βλ. E. Limousin (σημ. 33), σ. 298-314.

47 DOSeals 2, σ. 62. Βλ. επίσης, J. Herrin, « Realities of Byzantine Provincial Government : Hellas and Peloponnesos, 1180-1205 », DOP 29 (1975), σ. 253-284· τησ ιδιασ, Margins and Metropolis : Authority across the Byzantine Empire (2013), σ. 58-102.

48 Avraméa, 1997, σ. 37-38· C. Pietri, « La géographie de l’lllyricum ecclésiastique et ses relations avec l’Église de Rome (ve-vie siècles) », στο Villes et peuplement dans l’Illyricum protobyzantin (1984), σ. 21-62. Για μια θεολογική προσέγγιση του θέματος, βλ. Ι. Panagiotopoulos, The Patriarchal Institution in the Early Church. The Pentarchy of the Patriarchs. The Presuppositions, the Evolution and the Function of the Institution (2003), σ. 93-96. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 249-253.

49 B. Konth (σημ. 7), σ. 37-38.

50 M. Anastos, « The Transfer of Illyricum, Calabria, and Sicily to the Jurisdiction of the Patriarchate of Constantinople in 732-33 », SBN 9 (1957) [Silloge bizantina in onore di Silvio G. Mercati], σ. 14-31.

51 Για την άποψη που ανάγει την προσάρτηση του ανατολικού Ιλλυρικού στην εκκλησία της Κωνσταντινούπολης το 752-757, βλ. V. Grumel, « L’annexion de l’Illyricum oriental, de la Sicile et de la Calabre au patriarcat de Constantinople. Le témoignage de Théophane le Chronographe », RSR 40 (1951-1952) [Mélanges Jules Lebreton 2], σ. 191-200. Bλ. επίσης, L. Brubaker, J. Haldon, Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680-850. A History (2011), σ. 174-176.

52 J. Darrouzès, Notitiae episcopatuum ecclesiae Constantinopolitanae (1981), σ. 230-245.

53 E. Kountoura-Galaki, « Η “εικονοκλαστική” Notitia 3 και το λατινικό πρότυπό της », Σύμμεικτα 10 (1996), σ. 45-73.

54 Η. Αναγνωστακησ (σημ. 7), σ. 25. Για μια διαφοροποιημένη άποψη αναφορικά με τη Notitia 3, βλ. Αναγνωστακησ 2010, σ. 116. Βλ. επίσης, Avraméa 1997, σ. 111. Η συγγραφέας αμφισβητεί την εικόνα που δίνει η συγκεκριμένη πηγή αναφορικά με την εκκλησιαστική διοίκηση της Πελοποννήσου κατά τον 8ο αι.

55 Penna 1995, σ. 163-173. Για αμφισβήτηση της ένταξης της επισκοπής Ορόβης στον πελοποννησιακό χώρο (Αργολικό κόλπο) βλ. Η. Αναγνωστακησ, « Η χειροποίητη κεραμική ανάμεσα στην Ιστορία και την Αρχαιολογία », Βυζαντιακά 17 (1997), σ. 319 και σημ. 94. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι Ορόβη είναι το όνομα μιας πόλης στην ανατολική Μ. Ασία. Για παρόμοια ερμηνευτική προσέγγιση, πολύ πριν από την εύρεση της συγκεκριμένης σφραγίδας στο νησί της Αργολίδος Ρόμβη, βλ. V. Laurent, Le Corpus des sceaux de l’Empire byzantin, V/1 (1963), αρ. 872. Η ένταξη της επισκοπής Ορόβης στον πελοποννησιακό χώρο έχει γίνει αποδεκτή από την πλειονότητα των ερευνητών. Βλ. ενδεικτικά, Avraméa 1997, σ. 99, 174· F. Curta (σημ. 14), σ. 116.

56 Penna 1995, σ. 167-168 και ιδιαίτερα σημ. 20. Για μια ιστορική προσέγγιση της ανεικονικής εικονογράφησης σφραγίδων εκκλησιαστικών αρχόντων στα μέσα του 8ου αι., βλ. L. Brubaker, J. Haldon (σημ. 51), σ. 174-175 και σημ. 91. Η σημασία της σφραγίδας του Βασιλείου επισκόπου Ορόβης στην ανασύσταση της εκκλησιαστικής κατάστασης της Αργολίδος κατά τους λεγόμενους « σκοτεινούς αιώνες » δεν έχει τονιστεί ιδιαιτέρως. Μεγαλύτερο βάρος και σχετική αμφισβήτηση έχει διατυπωθεί στην ερμηνεία της συγγραφέως αναφορικά με τα κριτήρια της επιλογής της νησίδας Ορόβης (Ρόμβη) για την ίδρυση επισκοπής. Ουσιαστικά απομονώθηκε η δευτερογενής υπόθεση, ότι πιθανόν στην Ορόβη να εγκαταστάθηκαν κάτοικοι του Άργους ως συνέπεια κάποιας σλαβικής εγκατάστασης στην περιοχή (Avraméa 1997, σ. 99, σημ. 138). Το νησί, προφανώς, με βάση κάποιες δημογραφικές ή πολιτικοστρατιωτικές παραμέτρους διέθετε μια υπόσταση που επέτρεπε τη δημιουργία, μικρής έστω, επισκοπής. Στην προσπάθεια να κατανοήσει κανείς τα αίτια ύπαρξης ή ανάπτυξης αυτών των παραμέτρων και σε συνάφεια με ό, τι αποσπασματικές και αντιφατικές ιστορικές πληροφορίες διαθέτουμε, διατυπώθηκαν κάποιες εναλλακτικές απόψεις. Εν κατακλείδι, στο συγκεκριμένο άρθρο, όπως υποδηλώνει και ο τίτλος του, διατυπώνεται η άποψη ότι η παρακμή και η δημογραφική μείωση των αστικών κέντρων, όπως η Κόρινθος ή το Άργος, ήταν αποτέλεσμα, εκτός άλλων, και της μετακίνησης των κατοίκων τους σε νέα κέντρα διαβίωσης, στη διάρκεια του 7ου αι. ή στο πρώτο μισό του 8ου αι. Στο πλαίσιο της παραπάνω επιχειρηματολογίας, οι εχθρικές επιδρομές, ακόμη και η σλαβική παρενόχληση στη διάρκεια αυτών των αιώνων, συμπεριλαμβάνονται στους πολλούς και ανεξιχνίαστους παράγοντες της παρακμής των αστικών κέντρων. Η μετακίνηση των κατοίκων και η δημιουργία μικρών οικιστικών πυρήνων στη γείτονα χώρα, οι οποίοι λειτούργησαν, όπως στην περίπτωση της Ορόβης, και ως στρατιωτικές βάσεις ανοίγει μια ενδιαφέρουσα συζήτηση στην οποία ελπίζουμε να επανέλθουμε σύντομα με τη δημοσίευση μιας υπό εξέλιξη μελέτης. Για τα παραπάνω, βλ. Penna 1995, σ. 172-173.

57 Θεοφάνης, Χρονογραφία (έκδ. C. de Boor), σ. 427.

58 J. Darrouzès, « Listes épiscopales du concile de Nicée (787) », REB 33 (1975), σ. 38. Βλ. επίσης Avraméa 1997, σ. 201 (Πάτρα), σ. 176 (Τροιζήνα), σ. 187-188 (Μονεμβασία)· DOSeals 2, σ. 87 (Μονεμβασία), σ. 90 (Πάτρα), σ. 92-93 (Τροιζήνα).

59 V. Laurent, « La date de l’érection des métropoles de Patras et de Lacédémone », REB 21 (1963), σ. 130-136· E. Kislinger, Regionalgeschichte als Quellenproblem. Die Chronik von Monembasia und das sizilianische Demenna. Eine historisch-topographische Studie (2001), σ. 47-48· Curta 2011, σ. 136, 250-252· Η. Αναγνωστακησ, « Μονεμβασία-Λακεδαίμων : Για μια τυπολογία αντιπαλότητας και για την Κυριακή αργία στις πόλεις », στο Τ. Κιουσοπουλου (επιμ.), Οι βυζαντινές πόλεις (8ος-15ος αιώνας). Προοπτικές της έρευνας και νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις (2012), σ. 104, σημ. 9. Η Πάτρα αναφέρεται ως αρχιεπισκοπή στην Notitia 3. Η. Αναγνωστακησ (σημ. 7), σ. 25-26. Συνοπτικά, για την εκκλησιαστική οργάνωση της Πελοποννήσου κατά τον 10ο-12ο αι., βλ. Κοντη (σημ. 7), σ. 38-39, 41.

60 ODB, s.v. « Patras », col. 1597-1598· DOSeals 2, σ. 90.

61 DOSeals 2, σ. 89-90.

62 DOSeals 2, σ. 80· J. M. Wagstaff, t e Development of Rural Settlements : A Study of the Helos Plain in Southern Greece (1982), σ. 58.

63 Zacos 1984, αρ. 267· DOSeals 2, σ. 81.

64 Α. Λαμπροπουλου, Α. Μουτζαλη, « Νέα στοιχεία για την επισκοπή Κερνίτζας », στο Πρακτικά Δ΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, Κόρινθος, 9-16 Σεπτεμβρίου 1990, τόμ. 2 (1992-1993), σ. 373-386.

65 Μ. Κορδωσησ, Συμβολή στην ιστορία και τοπογραφία της Κορίνθου στους μέσους χρόνους (1981), σ. 87.

66 P. Niavis (σημ. 28), σ. 160-161.

67 ODB, s.v. « Lakedaimon », col. 1170.

68 ODB, s.v. « Argolid », col. 164. Βλ. επίσης Β. Κοντη, « Συμβολή στην ιστορική γεωγραφία του νομού Αργολίδος », Σύμμεικτα 5 (1983), σ. 173· DOSeals 2, σ. 77· Μ. Κορδωσησ (σημ. 65), σ. 350.

69 Βλ. ενδεικτικά ODB, s.v. « Christianoupolis », col. 440. Για μια χρονολόγηση στον 10ο αι. βλ. Αναγνωστακησ 2010, σ. 116, 126.

70 Η ίδρυση της μητροπόλεως Χριστιανουπόλεως έχει συσχετιστεί από μερίδα ιστορικών, όπως άλλωστε και η ίδρυση αρκετών πελοποννησιακών επισκοπών στη διάρκεια του 10ου αι., με τη συνεχή κρατική προσπάθεια απορρόφησης και εκχριστιανισμού των τελευταίων σλαβικών υπολειμμάτων. Για μια κριτική στις παραπάνω απόψεις, βλ. ενδεικτικά Curta 2011, σ. 251. Για το ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στη Χριστιανούπολη και τις οικοδομικές του φάσεις, βλ. Σ. Βογιατζησ, Ε. Δεληνικολα, « Νεότερες παρατηρήσεις στην οικοδομική ιστορία του ναού Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Χριστιάνων Μεσσηνίας », ΔΧΑΕ 23 (2002), σ. 41-58, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.

71 Από την πλούσια βιβλιογραφία για το θέμα, βλ. ενδεικτικά, G. Dagron, « Les villes dans l’Illyricum protobyzantin », στο Villes et peuplement dans l’Illyricum protobyzantin (1984), σ. 10-20· J.-M. Spieser, « L’évolution de la ville byzantine de l’époque paléochrétienne à l’iconoclasme », στο J. Lefort, C. Morisson (επιμ.), Hommes et richesses dans l’Empire byzantin I (ive-viie siècle) (1989), σ. 97-106· J. Durliat, De la ville antique à la ville byzantine : le problème des subsistances (1990), σ. 590-594· Τ. Λουγγησ, « Η εξέλιξη της βυζαντινής πόλης από τον τέταρτο στο δωδέκατο αιώνα », Βυζαντιακά 16 (1996), σ. 35-68· J. Haldon, « The Ιdea of the Τown in the Byzantine Empire », στο G.P. Brogiolo, B. Ward-Perkins (επιμ.), The Idea and the Ideal of the Town between Late Antiquity and the Early Middle Ages (1999), σ. 1-23· W. Brandes, J. Haldon, « Towns, Τax and Τransformation : State, Cities and their Hinterlands in the East Roman World, c. 500 – 800 », στο G. P. Brogiolo et al. (επιμ.), Towns and their Territories between the Late Antiquity and the Early Middle Ages (2000), σ. 141-172· Χ. Μπουρασ, « Απόψεις των βυζαντινών πόλεων από τον 8ο έως τον 15ο αιώνα », στο Λαϊου 2006, τόμ. 2, σ. 193-230· L. Zavagno, « La città bizantina tra il V e il IX secolo : le prospettive storiografiche », RMR 9 (2008), σ. 1-28· του ιδιου, Cities in Transition. Urbanism in Byzantium between Late Antiquity and the Early Middle Ages (500-900 A.D.) (2009)· H. G. Saradi, « The Byzantine Cities (8th–15th Centuries) : Old Approaches and New Directions », στο Τ. Κιουσοπουλου (επιμ.), Οι βυζαντινές πόλεις (8ος-15ος αιώνας). Προοπτικές της έρευνας και νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις (2012), σ. 25-46.

72 Βλ. ενδεικτικά, P. N. Kardulias, « Paradigms of the Past in Greek Archaeology » in P. N. Kardulias (επιμ.), Beyond the Site : Regional Studies in the Aegean Area (1994), σ. 1-23· T. E. Gregory, « Archaeology and Theoretical Considerations on the Transition from Antiquity to the Middle Ages », ibid., σ. 137-159· E. F. Athανassopoulos, « Historical Archaeology of Medieval Mediterranean Landscapes », στο E. F. Athanassopoulos, L. Wandsnider (επιμ.), Mediterranean Archaeological Landscapes : Current Issues (2004), σ. 81-98· του ιδιου, « Medieval Archaeology in Greece : A Historical Overview », στο W.R. Caraher et al. (επιμ.), Archaeology and History in Roman, Medieval and Post-Medieval Greece in Honor of T.E. Gregory (2008), σ. 15-36· J. Russell, « Transformations in Early Byzantine Urban Life. The Contribution and Limitations of Archaeological Evidence », στο 17th International Byzantine Congress. Major Papers (1986), σ. 137-154· J.-P. Sodini, « La contribution de l’archéologie à la connaissance du monde byzantin (ive-viie siècle) », DOP 47 (1993), σ. 139-184· W. Brandes, « Byzantine Cities in the Seventh and Eight Centuries. Different Sources, Different Histories ? », στο G.P. Brogiolo, B. Ward-Perkins (σημ. 71), σ. 25-57.

73 Η δημοσίευση των Χρονικών στο Αρχαιολογικό Δελτίον, σε συνδυασμό με την ιστοσελίδα των Χρονικών των Ανασκαφών (Archaeology in Greece Online), συνεργασία της Γαλλικής και της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής (Αθήνα), παρέχουν συνεχή ενημέρωση αναφορικά με την αρχαιολογική έρευνα στην Ελλάδα. Συνεπώς, η επιμέρους βιβλιογραφία που αναφέρεται στις επόμενες υποσημειώσεις είναι ενδεικτική και κυρίως περιλαμβάνει αυτοτελείς μελέτες. Βλ.Α. Λαμπροπουλου κ.ά., « Συμβολή στην ερμηνεία των αρχαιολογικών τεκμηρίων της Πελοποννήσου κατά τους “σκοτεινούς αιώνες” », στο Ε. Κουντουρα (επιμ.), Οι Σκοτεινοί Αιώνες του Βυζαντίου (7ος-9ος αι.) (2001), σ. 189-229· Avraméa 1997, σ. 164-203.

74 Βλ. Β. Κοντη (σημ. 68), σ. 175-181· A. Oikonomou-Laniado, Argos paléochrétienne. Contribution à l’étude du Péloponnèse byzantin (2003).

75 Π. Θεμελησ, « Υστερορωμαϊκή και Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 20-58.

76 G.D.R. Sanders, « Excavations at Sparta : The Roman Stoa, 1988-1991, Preliminary Report 1. Medieval Pottery », ABSA 88 (1993), σ. 252-286· του ιδιου, « Excavations at the Ancient Theatre of Sparta 1992-4 : Preliminary Report 4. Pottery from Medieval Layers in the Orchestra and Lower Cavea », ABSA 90 (1995), σ. 451-457.

77 Α. Λαμπροπουλου, Α. Μουτζαλη, « Η πόλη των Πατρών κατά την παλαιοχριστιανική και τη βυζαντινή περίοδο », στο T. Σκλαβενιτησ, Κ. Σταϊκοσ (επιμ.), Πάτρα, από την αρχαιότητα έως σήμερα (2005), σ. 59-99.

78 Sanders 2002, σ. 381-394· Sanders 2006, σ. 397-406· G.D.R. Sanders, « Urban Corinth : An Introduction », στο D. Schowalter, S. Friesen (επιμ.), Urban Religion of Roman Corinth : Interdisciplinary Approaches (2005), σ. 1-14. Βλ. επίσης παρακάτω σημ. 95-101.

79 S.G. Miller (επιμ.), Nemea : A Guide to the Site and Museum (1990), σ. 78-96.

80 T.E. Gregory, « Intensive Archaeological Survey and its Place in Byzantine Studies », ByzSt 13 (1986), σ. 155-175.

81 E.g. Μεσσηνία : W. Mcdonald, G. Rapp Jr. (επιμ.) The Minnesota Messenia Expedition. Reconstructing a Bronze Age Regional Environment (1972)· PRAPPRAP II. J. L. Davis (επιμ.), Sandy Pylos : An Archaeological History from Nestor to Navarino (1998). Λακωνία : W. Cavanagh κ.ά., The Laconia Survey, Continuity and Change in a Greek Rural Landscape I. Methodology and Interpretation (2002)· II. The Archaeological Data (1996). Νότια Αργολίδα : T. H. Van Andel κ.ά., « Five Thousands Years of Land Use and Abuse in the Southern Argolid, Greece » Hesperia 55 (1986), σ. 103-128· C. N. Runnels, T. H. Van Andel, « The Evolution of Settlement in the Southern Argolid, Greece. An Economic Explanation », Hesperia 56 (1986), σ. 303-334· T. H. Van Andel, C. N. Runnels, Beyond the Acropolis : A Rural Greek Past (1987)· M. Jameson κ.ά., A Greek Countryside : The Southern Argolid from Prehistory to the Present Day (1994)· P. W. Topping, « The Southern Argolid from Byzantine to Ottoman Times », στο S. B. Sutton (επιμ.), Contingent Countryside. Settlement, Economy and Land Use in the Southern Argolid since 1700 (2000), σ. 25-41. Μέθανα : C. Mee, H. Forbes, A Rough and Rocky Place : The Landscape and Settlement History of the Methana Peninsula (1997). Νεμέα : E. F. Athanassopoulos, « Landscape Archaeology and the Medieval Countryside : Settlement and Abandonment in the Nemea Region », IJHA 14 (2010), σ. 255-270.

82 Βλ. ενδεικτικά, K. G. Holum, « The Classical City in the Sixth Century », στο M. Maas (επιμ.), Τhe Cambridge Companion to the Age of Justinian (2005), σ. 87-93.

83 Avraméa 1997, σ. 123-130.

84 Α. Μουτζαλη, « Η πόλη των Πατρών κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο », στο Α.Δ. Ριζακησ (επιμ.), Αχαΐα και Ηλεία. Ανακοινώσεις κατά το Πρώτο Διεθνές Συμπόσιο, Αθήνα, 19-21 Μαΐου 1989 (1991), σ. 261 και σημ. 19· Μουτζαλη 2002, σ. 179-180. Για άλλα παραδείγματα, βλ. Avraméa 1997, σ. 129-130.

85 D. Feissel, A. Philippidis-Braat, « Inventaires en vue d’un recueil des inscriptions de Byzance, III. Inscriptions du Péloponnèse (à l’exception de Mistra) », T & MByz 9 (1985), σ. 279-281, αρ. 16-17, όπου και η προγενέστερη βιβλιογραφία αναφορικά με τις δύο επιγραφές του Ισθμού που επικαλούνται τον Θεό και την Παναγία υπέρ της προστασίας του Ιουστινιανού, του Βικτορίνου και των κατοίκων της Ελλάδος και των κατοίκων της Κορίνθου αντιστοίχως. Για την προσωπικότητα του Βικτορίνου, βλ. ενδεικτικά D. Feissel, « L’architecte Viktôrinos et les fortifications de Justinien dans les provinces balkaniques », BSAF (1988), σ. 136-146· του ιδιου, « Les édifices de Justinien au témoignage de Procope et de l’épigraphie », AntTard 8 (2000), σ. 81-104· S. Guomo, Technology and Culture in Greek and Roman Antiquity (2007), σ. 140-142· E. Zanini, « Technology and Ideas : Architects and Master-Builders in the Early Byzantine World », στο L. Lavan κ.ά. (επιμ.), Technology in Transition A.D. 300-650 (2007), σ. 390-391· A. Brown, « Justinian, Procopius, and Deception : Literary Lies, Imperial Politics, and the Archaeology », στο A. J. Turner κ.ά. (επιμ.), Private and Public Lies : The Discourse of Despotism and Deceit in the Graeco-Roman World (2010), σ. 368-369.

86 Προκόπιος, Περί κτισμάτων (έκδ. J. Haury, G. Wirth), σ. 112 : IV, 2. 27-28. Για το θέμα της χρονολόγησης του τείχους στον Ισθμό στην εποχή του Ιουστινιανού, βλ. Avraméa 1997, σ. 65-66. Για μια πρωϊμότερη χρονολόγηση, βλ. T. E. Gregory, The Hexamilion and the Fortress (1993)· του ιδιου, « Procopius on Greece », AntTard 8 (2000), σ. 111-112. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 23· P. N. Kardulias, From Classical to Byzantine : Social Evolution in Late Antiquity and the Fortress at Isthmia, Greece (2005).

87 Ενδεικτικά θα αναφερθούμε στις Πάτρα, Κόρινθο και Μεσσήνη. Για την πόλη του Άργους κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο, βλ. Α. Oikonomou-Laniadou (σημ. 74)· Avraméa 1997, σ. 83-86 (όπου και ο σχολιασμός των απόψεων του Π. Γιαννόπουλου και του P. Aupert αναφορικά με τη σλαβική παρουσία στο Άργος), σ. 172-173. Για τη Σπάρτη, βλ. P. Armstrong, « The Survey Area in the Byzantine and Ottoman Periods », στο W. Cavanagh κ.ά. (σημ. 81), ΙΙ, σ. 350-353.

88 Βλ. παραπάνω, σημ. 84. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 57, 60.

89 M. Γεωργοπουλου-Βερρα, « Η πρώτη οικοδομική φάση του κάστρου της Πάτρας », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 166-167.

90 Μουτζαλη 2002, σ. 183. Βλ. επίσης TMB, σ. 264, αρ. 174, όπου ως χρονολογία εύρεσης του « θησαυρού » σημειώνεται εκ παραδρομής το 1984. Επίσης, η πληροφορία, στην παραπάνω παραπομπή, ότι το εύρημα βρέθηκε σε χάλκινο αγγείο, δεν ευσταθεί.

91 M. Γεωργοπουλου-Βερρα (σημ. 89), σ. 166-167, εικ. 1, 11.

92 Μουτζαλη 2002, σ. 184. Βλ. επίσης, TMB, σ. 265, αρ. 175.

93 Μουτζαλη 2002, σ. 185. Βλ. επίσης, Avraméa 1997, σ. 76-77.

94 Η σύνοψη που ακολουθεί βασίζεται κυρίως στο άρθρο του Sanders 2006, σ. 397-406. Βλ. επίσης, Sanders 2004, σ. 169.

95 Βλ. Sanders 2004, σ. 170-171, όπου ο συγγραφέας, χωρίς να αποκλείει την περίπτωση καταστροφών στην Κόρινθο στα τέλη του 4ου αι. λόγω σεισμικής δραστηριότητας, εκφράζει κάποιο σκεπτικισμό αναφορικά με τις καταστροφικές συνέπειες που είχαν στην πόλη οι σεισμοί του 365 και 375, για τους οποίους κάνουν λόγο οι γραπτές πηγές.

96 Για προσπάθεια ανασύστασης της πόλης στα χρόνια του Βαλεντινιανού Α΄ (364-375), βλ. Sanders 2004, σ. 169. Βλ. επίσης Sanders 2002, σ. 395, σημ. 35.

97 Sanders 2002. Ο συγγραφέας αποστασιοποιείται από τη χρονολόγηση του τείχους στις αρχές του 5ου αι. σημειώνοντας « the course and date of which could stand further scrutiny… ».

98 Για χρονολογήσεις των βασιλικών της περιοχής της Κορίνθου και γενικότερα για το θέμα εκχριστιανισμού των κατοίκων της πόλης, βλ. G.D.R. Sanders, « Archaeological Evidence for Early Christianity and the End of Hellenistic Religion in Corinth », στο D. Schowalter, S. Friesen (επιμ.), Urban Religion of Roman Corinth : Interdisciplinary Approaches (2005), σ. 419-442.

99 Sanders 2004, σ. 171-172, όπου ο συγγραφέας δεν συμφωνεί ότι ο συγκεκριμένος σεισμός έπληξε την Κόρινθο. Αντιθέτως, πιστεύει ότι η Κόρινθος θα πρέπει να γνώρισε εκτεταμένες ζημιές από τον σεισμό του 524/525 που προηγήθηκε της επιδημικής πανώλης. Βλ. επίσης, Sanders 2002, σ. 395 και σημ. 36.

100 K. W. Slane, G. D. R. Sanders, « Corinth : Late Roman Horizons », Hesperia 74 (2005), σ. 243-297 και ιδιαίτερα σ. 289-294. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 55-56· C. Vanderheyde, « Les sculptures découvertes lors des fouilles de trois églises byzantines à Corinthe : un témoignage en faveur d’une occupation continue de la ville du viie au xiie siècle ? », στο C. Pennas, C. Vanderheyde (επιμ.), La sculpture byzantine, viie-xiie siècles (2008), σ. 342-357.

101 Από όσο γνωρίζω, η λεγόμενη χειροποίητη σλαβική κεραμική αντιπροσωπεύεται στην Κόρινθο, μόνο από ένα ακέραιο ταφικό αγγείο του 7ου αι. Βλ. G. D. Weinberg, « A Wandering Soldier’s Grave in Corinth », Hesperia 43 (1974), σ. 514, αρ. 1, πίν. 110c. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 105-106.

102 Π. Θεμελησ (σημ. 75), σ. 34-58· Ν. Τσιβικησ, « Πού πάνε οι πόλεις όταν εξαφανίζονται ; Ο οικισμός της πρώιμης και μέσης βυζαντινής Μεσσήνης », στο Τ. Κιουσοπουλου (επιμ.), Οι βυζαντινές πόλεις (8ος-15ος αιώνας). Προοπτικές της έρευνας και νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις (2012), σ. 57-69.

103 Η. Αναγνωστακησ, Ν. Πουλου-Παπαδημητριου, « Η Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη (5ος-7ος αιώνας) και προβλήματα της χειροποίητης κεραμικής στην Πελοπόννησο », Σύμμεικτα 11 (1997), σ. 229-319· Ν. Πουλου-Παπαδημητριου, « Βυζαντινές Πόρπες. Η περίπτωση της Μεσσήνης και της Ελεύθερνας », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 125-136· Β. Μπαρδανη, « Παλαιοχριστιανικές επιγραφές Μεσσήνης », ibid., σ. 82-98· Κ. Σιδηροπουλοσ, « Η νομισματική κυκλοφορία στην υστερορωμαϊκή και πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη. Τυπικό παράδειγμα ή ιστορική εξαίρεση ; », ibid., σ. 99-124. G. Deligiannakis, « Two Late-Antique Statues from Ancient Messene », ABSA 100 (2005), σ. 387-406· C. Bourbou, The People of Early Byzantine Eleutherna and Messene (6th–7th centuries AD) (2004)· Α. Γιαγκακη, « Υστερορωμαϊκά πήλινα ενσφράγιστα “ιγδία” από την αρχαία Μεσσήνη », Βυζαντινός δόμος 16 (2007-2008), σ. 35-67· A. Yangaki, « The Scene of the “Holy Women at the Tomb” on a Ring from Ancient Messene and other Rings bearing the same Representation », στο F. Daim, J. Drauschke (επιμ.), Byzanz – das Römerreich im Mittelalter I. Welt der Ideen, Welt der Dinge (2010), σ. 267-282· N. Tsivikis, « Considerations on Some Bronze Buckles from Byzantine Messene », στο B. Böhlendorf-Arslan, A. Ricci (επιμ.), Byzantine Small Finds in Archaeological Contexts (2012), σ. 61-80.

104 Νεότερα στοιχεία για ταφές που χρονολογούνται στον 7ο αι. έχουν συγκεντρωθεί στη μελέτη του Ν. Τσιβικη (σημ. 103), σ. 61-63. Βλ. επίσης την αναχρονολόγηση της επιγραφής « όρος Ανανίου » στον 7ο αι. ή 8ο αι., ibid., σ. 61, σημ. 57. Η διδακτορική διατριβή του Ν. Τσιβικη με τίτλο « Ο βυζαντινός οικισμός της Μεσσήνης (300-800 μ.Χ.) : Μετάβαση από την αρχαιότητα στον μεσαίωνα », η οποία υποστηρίχθηκε πρόσφατα (30/3/2016), οπωσδήποτε θα διαφωτίσει πολλές πτυχές της βυζαντινής Μεσσήνης. Ιδιαίτερο εναδιαφέρον παρουσιάζει και η πρόσφατη ανεύρεση ψηφιδωτής κτητορικής επιγραφής η οποία αναφέρει τον άγνωστο από άλλες πηγές επίσκοπο Θεόδουλο. Για το θέμα βλ. Το Έργον της Αρχαιολογικής Εταιρείας κατά το 2015, σ. 16.

105 Κ. Σιδηροπουλοσ (σημ. 103), σ. 105.

106 Ibid., σ. 102-103.

107 Η μελέτη κεραμικού υλικού της πρωτοβυζαντινής περιόδου από τη Μεσσήνη παραμένει ένα desideratum.

108 Επαύλεις, « ούτε αστικές ούτε αγροτικές » : C. Morrisson, J.-P. Sodini, « Ο έκτος αιώνας », στο Λαϊου 2006, τόμ. 1, σ. 290.

109 Για μια εμπεριστατωμένη καταγραφή με πλήρη κατάθεση της προγενέστερης βιβλιογραφίας, βλ. Μ. Ξανθοπουλου, « Οικιστικά κατάλοιπα της πρωτοβυζαντινής και μεσοβυζαντινής περιόδου στη Μεσσηνία », στο Α. Ν. Δουλαβερασ, Ι. Κ. Σπηλιοπουλου (επιμ.), Μεσσηνία : Συμβολές στην Ιστορία και στον Πολιτισμό της (2012), σ. 183-198. Βλ. Επίσης Η. Αναγνωστακησ, « Παράκτιοι οικισμοί της πρωτοβυζαντινής Μεσσηνίας. Η σιωπή των πηγών και η αποσπασματική μαρτυρία της αρχαιολογίας », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 137-160· Avraméa 1997, σ. 191-196· PRAPPRAP II· S. Gerstel, « Medieval Messenia », στο J. L. Davis (σημ. 81), σ. 211-242, 319.

110 Avraméa 1997, σ. 127. Βλ. επίσης T. Gregory, « An Early Byzantine Complex at Akra Sophia near Corinth », Hesperia 54 (1985), σ. 411-428· του ιδιου, « Religion and Society in the Roman Eastern Corinthia », στο S. Friesen, D. Schowalter, J. C. Walters (επιμ.), Corinth in Context : Comparative Studies on Religion and Society (2010), σ. 467-468· R. M. Rothaus, « Urban Space, Agricultural Space and Villas in Late Roman Corinth », στο P. N. Doukellis, L. G. Mendoni (επιμ.), Structures rurales et sociétés antiques. Actes du colloque de Corfou (14-16 mai 1992) (1994), σ. 391-394· του ιδιου, Corinth. The First City of Greece. An Urban History of Late Antique Cult and Religion (2000), σ. 24-28, 60-66, 150-153.

111 Avraméa 1997, σ. 127· M. Jameson (σημ. 81), σ. 402-403.

112 A. Avramea, « Les villages de Thessalie, de Grèce Centrale et du Péloponnèse (ve-xve siècle) », στο J. Lefort, C. Morrisson, J.-P. Sodini (επιμ.), Les villages dans l’Empire byzantin (2003), σ. 213-223.

113 Για προβληματισμό αναφορικά με τον χαρακτήρα αυτών των ύστερων επαύλεων, βλ. R.M. Rothaus, Corinth (σημ. 110), σ. 26-27· Curta 2011, σ. 38-40.

114 J. Hjohlman, Farming the Land in Late Antiquity. The Case of Berbati in the Northeastern Peloponnese, αδημοσίευτη διδ. διατριβή, Πανεπιστήμιο Στοκχόλμης (2002). J. Hjohlman, A. Penttinen, B. Wells, Pyrgout hi. A Rural Site in the Berbati Valley from the Early Iron Age to Late Antiquity. Excavations by the Swedish Institute at Athens, 1995 and 1997 (2005), σ. 244-252. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 35-37.

115 Για προβληματισμό αναφορικά με την αξιοπιστία της επιφανειακής έρευνας, βλ. Sanders 2004, σ. 163-168, 186-187.

116 C. Morrisson, J.-P. Sodini, « Ο έκτος αιώνας » (σημ. 108), σ. 288-289.

117 M. Hahn, « The Early Byzantine to Modern Period », στο B. Wells (επιμ.), The Berbati-Limnes Archaeological Survey, 1988-1990 (1996), σ. 345-351.

118 Α. Αβραμεα (σημ. 7), σ. 14.

119 Ν. Τσιβικησ (σημ. 103), σ. 59-62· T. Völling, « Early Byzantine Agricultural Implements from Olympia (5th/6th centuries A.D.) », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 195-207· Avraméa 1997, σ. 115-117· S. G. Miller (σημ. 79), σ. 92.

120 Β. Πεννα, « Μεσσηνία, ιστορική διαδρομή : Από το Βυζάντιο στα χρόνια της εθνικής ανεξαρτησίας », στο Χριστιανική Μεσσηνία : Μνημεία και Ιστορία της Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας (2010), σ. 36.

121 Βλ. ενδεικτικά, Curta 2011, σ. 97-135.

122 Sanders 2006, σ. 401, πίν. A. Για τη νομισματική κυκλοφορία στην Κόρινθο και γενικότερα στην Πελοπόννησο κατά τη διάρκεια του 8ου αι. έως και τη βασιλεία του Μιχαήλ Β΄ (820 – 829), βλ. Πεννα 1996, σ. 199-202.

123 Sanders 2006, σ. 400.

124 Α. Λαμπροπουλου κ.ά. (σημ. 73).

125 Β. Πεννα, Α. Λαμπροπουλου, Η. Αναγνωστακησ, « Γλυπτά μεταβατικών χρόνων από τη βασιλική του Θεάτρου της αρχαίας Μεσσήνης », στο C. Pennas, C. Vanderheyde (σημ. 100), σ. 375-392. Για μια χρονολόγηση της βασιλικής γύρω στο 600 μ.Χ., βλ. Μ. Καππασ, « Η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική στη Μεσσηνία, 7ος–12ος αι. », στο Χριστιανική Μεσσηνία (σημ. 120), σ. 147-150. Δεν συμφωνώ με την προτεινόμενη χρονολογία. Τα κάποια πρώιμα στοιχεία που παρατηρούνται στην αρχιτεκτονική της βασιλικής, πιθανόν θα πρέπει να αποδοθούν στις ιδιομορφίες του μικρόκοσμου της Μεσσήνης και κυρίως στην απομόνωση του « οικισμού από τα τοπικά κέντρα κρατικής και εκκλησιαστικής εξουσίας, κάνοντας ακόμη πιο δύσκολη την προσπάθεια των αρχαιολόγων να διακρίνουν και να χρονολογήσουν τα υλικά » (N. Tsivikis [σημ. 103], σ. 69-68). Άλλωστε και η ανακατασκευή της βασιλικής στον Κυπάρισσο της Μάνης θα μπορούσε να χρονολογηθεί, με βάση τα αρχιτεκτονικά γλυπτά, στο δεύτερο μισό του 7ου αι. ή στον 8ο αι. (Α. Λαμπροπουλου κ.ά. [σημ. 73], σ. 209 και σημ. 91, 92). Τέλος, η επισκοπή Μεσσήνης εμφανίζεται στη Notitia 3. Μολονότι η αξιοπιστία της συγκεκριμένης πηγής αντιμετωπίζεται με κάποιο σκεπτικισμό από ορισμένους μελετητές (βλ. σημ. 54), δεν μπορεί να λεχθεί σε καμία περίπτωση ότι η επισκοπή Μεσσήνης έπαψε να υπάρχει από τις πρώτες δεκαετίες του 7ου αι. Βλ. Αναγνωστακησ 2010, σ. 114, όπου ο 8ος αι. χαρακτηρίζεται ως μια μακρά μεταβατική φάση των εκκλησιαστικών πραγμάτων της Μεσσηνίας. Ακόμη και για την επιγραφή, η οποία αναφέρει τον πρεσβύτερο Ανανία και η οποία είχε χρονολογηθεί αρχικά στον 6ο αι., σήμερα προτείνεται μια χρονολογία στον 7ο αι. ή 8ο αι. (Ν. Τσιβικησ [σημ. 102], σ. 61 και σημ. 57). Για τον βαθμό του πρεσβυτέρου στην εκκλησιαστική οργάνωση των τοπικών επισκοπών, μετά τον επίσκοπο, βλ. Αναγνωστακησ 2010, σ. 117. Συνεπώς, η χρονολόγηση της βασιλικής στο πρώτο μισό του 8ου αι. ή και λίγο αργότερα, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί προς το παρόν, ιστορική ανακολουθία. Η ανέγερση μιας « εντυπωσιακής » βασιλικής στο χώρο της αρχαίας Μεσσήνης, την περίοδο μάλιστα που συμπίπτει και με την προσάρτηση του Ιλλυρικού στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, δεν μπορεί να αποκλειστεί, στο πλαίσιο μάλιστα μιας ψυχολογικής ανάτασης, έστω και εφήμερης.

126 Ν. Τσιβικησ (σημ. 102), σ. 62-63.

127 Πεννα 1996, σ. 201, 261.

128 Αναφορικά με το θέμα της σχέσης της Πελοποννήσου με την πρωτεύουσσα στη διάρκεια του 8ου αι. βλ. Avraméa 1997, σ. 104.

129 Bλ. παραπάνω, σημ. 52-54.

130 Θεοφάνης Χρονογραφία (έκδ. C. de Boor), σ. 429.

131 Ibid., σ. 422-423.

132 Avraméa 1997, σ. 104.

133 Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος Περί Θεμάτων (έκδ. A. Pertusi), σ. 91.

134 Για την εκστρατεία του Σταυράκιου, βλ. παραπάνω, σημ. 24-26.

135 Ενδεικτικά βλ. Curta 2011, σ. 135-165.

136 Γενικά για την εποικιστική πολιτική του Νικηφόρου Α΄, βλ. P. Niavis (σημ. 28), σ. 79-91. Βλ. επίσης P. Charanis, « Nicephorus I, the Savior of Greece from the Slavs (810 A.D.) », Βυζαντινά-Μεταβυζαντινά 1/1 (1946), σ. 75-92.

137 E. Kislinger (σημ. 59), σ. 203· Η. Αναγνωστακησ (σημ. 59), σ. 105-109.

138 Curta 2011, σ. 135-137.

139 Υπενθυμίζεται η αισθητή μείωση των περιφερειακών επισκοπών της Πελοποννήσου επί Νικηφόρου Α΄.

140 Curta 2011.

141 H. Αναγνωστακησ, Α. Λαμπροπουλου (σημ. 29).

142 De administrando imperio (σημ. 29).

143 L. F. Sherry, « Life of St. Athanasia of Aegina », στο A.-M. Talbot (επιμ.), Holy Women of Byzantium (1996), σ. 137-158. Βλ. επίσης W. Treadgold, The Byzantine Revival, 780 – 842 (1988), σ. 283 και σημ. 388. Ο συγγραφέας ταυτίζει τους ξένους με τους Χουραμίτες.

144 Βλ. Sanders 2006, σ. 401, πίν. A. Πεννα 1996, σ. 203-204.

145 W. Treadgold (σημ. 143), σ. 317-319, 325, 328-329. Βλ. επίσης, E. Ivison, « Urban Renewal and Imperial Revival in Byzantium (730-1025) », ByzF 26 (2000), σ. 1-4, 25-28.

146 Πεννα 1996, σ. 203, 230 : αρ. 1.

147 Theophanes continuatus (έκδ. I. Bekker), σ. 226-228, 316-321.

148 Η. Αναγνωστακησ, « Το επεισόδιο της Δανιηλίδας. Πληροφορίες καθημερινού βίου ή μυθοπλαστικά στοιχεία ; », στο Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Τομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, Πρακτικά του Α΄ Διεθνούς Συμποσίου, 15-17 Σεπτεμβρίου 1988 (1989), σ. 375-390· Η. Αναγνωστακησ (σημ. 59), σ. 113· H. Αναγνωστακησ, Α. Λαμπροπουλου (σημ. 29), σ. 42· B. Koutava-Delivoria, « Qui était Daniélis ? », Byzantion 71 (2001), σ. 98-109· ODB, s.v. « Danelis », στ. 583· Curta 2011, σ. 153-156.

149 Η αύξηση του πληθυσμού θα πρέπει να οφείλεται αρχικά στην ενίσχυση του θεματικού στρατού σε ανθρώπινο δυναμικό, και εν μέρει στην εποικιστική πολιτική των αυτοκρατόρων του πρώτου μισού του 9ου αι.

150 Sanders 2006, σ. 401, πίν. A.

151 Ibid., σ. 400· Sanders 2002, σ. 397.

152 Π. Θεμελησ (σημ. 75), σ. 35.

153 Η. Αναγνωστακησ (σημ. 59), σ. 110.

154 Oikonomidès 1983, σ. 117 και σημ. 35.

155 De administrando imperio (σημ. 29), κεφ. 51-52, σ. 256-257.

156 G. Dagron, « Η αστική οικονομία από τον 7ο έως τον 12ο αιώνα », στο Λαϊου 2006, τόμ. 2, σ. 76-77.

157 Oikonomidès 1983, σ. 117.

158 Για τον όρο κεντηνάριον (= 100 λίτρες χρυσού), βλ. ODB, s.v. « kentenarion », στ. 1121.

159 Oikonomidès 1983, σ. 115-125. Βλ. επίσης Curta 2011, σ. 185-186.

160 Oikonomidès 1972, σ. 297-298.

161 H. Ahrweiler, « Τό ὁδικό δίκτυο τῆς Βυζαντινῆς Πελοποννήσου », στο Χ. Kαλλιγα (επιμ.), Δ΄ Συμπόσιο Ιστορίας και Τέχνης προς τιμήν του Σερ Στήβεν Ράνσιμαν, Περιηγητές και Αξιωματούχοι στην Πελοπόννησο. Περιγραφές-Αναφορές-Στατιστικές, 26-28 Ιουλίου 1991 (1994), σ. 26· M. Mccormick, Origins of the European Economy. Communications and Commerce, AD 300-900 (2001), σ. 531-537. Bλ. επίσης Sanders 2006, σ. 401 και σημ. 16· A. Λαϊου, « Οι ανταλλαγές και εμπόριο, 7ος-12ος αι. », στο Λαϊου 2006, τόμ. 2, σ. 496. Βλ. επίσης V. Penna (σημ. 27), σ. 149-151, όπου εξετάζεται η μολύβδινη σφραγίδα του Ευστράτιου βασιλικού σπαθαρίου και κομμερκιαρίου της Δύσεως. Η ανεύρεση της σφραγίδας στο κάστρο της Κοκκινιάς, στο όρος Αδέρες, αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο για την ιστορία της περιοχής και υποδηλώνει εμπορική κινητικότητα ανάμεσα στα λιμάνια της Ερμιονίδας και της Τροιζήνας. Τα κτιριακά ερείπια εντός του κάστρου δείχνουν μια εκτεταμένη και δραστήρια εγκατοίκηση. Σήμερα όρθιο στέκεται μόνο το εκκλησάκι του Αγ. Γεωργίου. Από την ίδια περιοχή του κάστρου της Κοκκινιάς που αποκαλύφθηκε το μολυβδόβουλλο του Ευστρατίου, έχουν βρεθεί επίσης τυχαία νομισματικά ευρήματα που καλύπτουν την περίοδο από τον 10ο αι. μέχρι και τις αρχές του 14ου αι. Για να περιοριστούμε στην περίοδο που ενδιαφέρει την παρούσα μελέτη αναφέρουμε δύο χάλκινα νομίσματα (φόλλεις) του Κωνσταντίνου Ζ΄, έναν ανώνυμο φόλλι του 10ου αι., τρεις ανώνυμους φόλλεις του 11ου αι., και ένα χάλκινο νόμισμα του Νικηφόρου Γ΄ Βοτανειάτη (1078-1081).

162 Πεννα 1996, σ. 205-211. Βλ. επίσης Ν. Οικονομιδησ, « Σε ποιο βαθμό ήταν εχρηματισμένη η μεσοβυζαντινή κοινωνία » στο Ροδωνιά. Τιμή στον Μ.Ι. Μανούσακα (1994), σ. 363-370.

163 Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, Περί Θεμάτων (έκδ. A. Pertusi), σ. 90.

164 Sullivan 1987, σ. 116-120, 134-136, 228-230, 242-246.

165 Για μια εμπεριστατωμένη σύνοψη αναφορικά με το θέμα της χρονολόγησης του Βίου, με επικαιροποιημένες επισημάνσεις και πλούσια βιβλιογραφία, βλ. P. Armstrong, « The Monasteries of Saint Nikon : Amyklaion, Sparta and Laconia », στο C. Gallou, M. Georgiadis, G. M. Muskett (επιμ.), Dioskouroi. Studies Presented to W.G. Cavanagh and C.B. Mee on the Anniversary of their 30-Year Joint Contribution to Aegean Archaeology (2008), σ. 352-354.

166 Sanders 2006, σ. 402-405· Sanders 2002, σ. 396-397.

167 Μ. Γερολυματου, Αγορές, έμποροι και εμπόριο στο Βυζάντιο (9ος-12ος αι.) (2008), σ. 164-167.

168 Πεννα 1996, σ. 208-223. Β. Πεννα, « Η νομισματική κυκλοφορία στην Κόρινθο (970-1204) », στο Λαϊου 2006, τόμ. 2, σ. 407-413.

169 Πεννα 1996.

170 Μ. Κορδωσησ, « Το εμπόριο στη βυζαντινή Λακωνία (Θ΄ αι. – 1204) », στο Πρακτικά του Α΄ Τοπικού Συνεδρίου Λακωνικών Μελετών (Μολάοι 5-7 Ιουνίου 1982) (1982-1983), σ. 108-112. P. Armstrong, « Merchants ofVenice at Sparta in the 12th Century », στο W. G. Cavanagh, C. Gallou, M. Georgiadis (επιμ.), Sparta and Laconia from Prehistory to Pre-Μodern. Proceedings of the Conference held in Sparta, organised by the British School at Athens, the University of Nottingham, the 5th Ephoreia of Prehistoric and Classical Antiquities and the 5th Ephoreia of Byzantine Antiquities, 17 – 20 March 2005 (2009), σ. 313-321.

171 A. Laiou, C. Morrisson, The Byzantine Economy (2007), σ. 130-133.

172 Βλ. ενδεικτικά, για τη Σπάρτη, το Άργος και την Πάτρα, Μ. Γερολυματου (σημ. 167), σ. 167-170, και για τη Μεσσηνία, Β. Πεννα (σημ. 120), σ. 45-49.

173 A. Λαϊου (σημ. 161), σ. 542.

174 J. Lefort, « Η αγροτική παραγωγή », στο Λαϊου 2006, τόμ. 1, σ. 402 και σημ. 99· A. Harvey, Οικονομική ανάπτυξη στο Βυζάντιο 900-1200 (1997), σ. 240· Μ. Hendy, Studies in Byzantine Monetary Economy c. 300 – 1450 (1985), σ. 52.

175 G. Dagron (σημ. 156), σ. 127.

176 Βλ. παραπάνω, σημ. 20.

177 Μ. Γερολυματου (σημ. 167), σ. 170. Για την καλλιέργεια της άσπρης μουριάς, βλ. M. Kaplan, Les hommes et la terre à Byzance du vie au xie siècle. Propriété et exploitation du sol (1982), σ. 43· D. Jacoby, « Silk in Western Byzantium », ByzZ 84/85 (1991-1992), σ. 454.

178 G. Dagron (σημ. 156), σ. 116· A. Laiou, C. Morrisson (σημ. 171), σ. 125-130.

179 G. D. R. Sanders, « New Relative and Absolute Chronologies for 9th to 13th Century Glazed Wares at Corinth : Methodology and Social Conclusions », στο K. Belke, F. Hild, J. Koder (επιμ.), Byzanz als Raum. Zu Methoden und Inhalten der historischen Geographie des östlischen Mittelmeerraumes in Mittelalter (2000), σ. 153-173· H. E. White, C. M. Jackson, G. D. R. Sanders, « Byzantine Glazed Ceramics from Corinth : Testing Provenance Assumptions », στο 36th International Symposium on Archaeometry, 2-6 May 2006 (2009).

180 A. Bakourou, E. Katsara, P. Kalamara, « Argos and Sparta : Pottery of the 12th and the 13th Centuries », στο C. Bakirtzis (επιμ.), Actes. 7e Congrès International sur la céramique médiévale en Méditerranée. Thessaloniki, 11-16 Octobre 1991 (2003), σ. 233-236. Βλ. επίσης I. Dimopoulos, « Trade of Byzantine Red Wares, End of the 11th -13th Centuries », στο M. Mundell-Mango (επιμ.), Byzantine Trade 4th–12th Centuries. The Archaeology of Local, Regional and International Exchange (2009), σ. 186.

181 Για την οικοδομική δραστηριότητα, βλ. ενδεικτικά : Curta 2011, σ. 187-195· Χ. Μπουρασ, Λ. Μπουρα, Η ελλαδική ναοδομία κατά τόν 12ο αιώνα (2002)· Ν. Δρανδακησ, Βυζαντινές τοιχογραφίες της Μέσα Μάνης (1995)· A. H. S. Megaw, « Byzantine Architecture in Mani », ABSA 33 (1932-1933), σ. 137-162· G. Hadji-Minaglou, « Le grand appareil dans les églises des ixe-xiie siècles de la Grèce du Sud », BCH 118 (1994), σ. 161-197· P. Armstrong, « The Monasteries of Saint Nikon : The Amyklaion, Sparta and Laconia », στο C. Gallou, M. Georgiadis, G. M. Muskett (σημ. 165), σ. 352-369· Μ. Γερολυματου, « Πελοποννησιακές μονές και εξουσία (10ος-12ος αι.) », στο Β. Κοντη (επιμ.), Πελοποννησιακός μοναχισμός (4ος-15ος αι.) (2004), σ. 37-53· Ε. Kουρινου-Πικουλα, « Συμβολή στη Μνημειακή Τοπογραφία της Βυζαντινής Λακεδαιμονίας : Ο ναός του Οσίου Νίκωνος του Μετανοείτε », ibid., σ. 55-61.

182 D. Feissel, A. Philippidis-Braat (σημ. 85), σ. 267-395· S. Kalopissi-Verti, « Epigraphic Evidence in Middle-Byzantine Churches of the Mani. Patronage and Art Production », στο Μ. Ασπρα-Βαρδαβακη (επιμ.), Λαμπηδών. Αφιέρωμα στη μνήμη της Ντούλας Μουρίκη (2003), σ. 339-354.

183 Ν. Δρανδακησ, Βυζαντινά γλυπτά της Μάνης (2002).

184 Ν. Δρανδακησ, « Νικήτας μαρμαράς », Δωδώνη 1 (1972), σ. 21-44· του ιδιου, « Άγνωστα γλυπτά της Μάνης αποδιδόμενα στο μαρμαρά Νικήτα ή στο εργαστήρι του », ΔΧΑΕ 8 (1975-1976), σ. 19-28.

185 Ομοιότητες της γλυπτικής του Νικήτα με μικρασιατικά έργα μου έχουν προκαλέσει μια σειρά ερωτηματικών. Ωστόσο, η σκέψη μου περί μικρασιατικής καταγωγής του Νικήτα, και ειδικότερα περί μεταναστεύσεώς του από τη Μ. Ασία, μετά τη μάχη στο Ματζικέρτ, χρήζει περαιτέρω έρευνας.

186 J.-P. Sodini, « Η χρήση μαρμάρου και πέτρας (7ος-15ος αιώνας) », στο Λαϊου 2006, τόμ. 1, σ. 247. Βλ. επίσης, Λ. Mοσχου, Σ. Ραφτοπουλου, Θ. Χατζηθεοδωρου, « Λίθος Ερυθρός, Ταινάριος, Τα αρχαία λατομεία στον Προφήτη Ηλία Δημαριστικών Μάνης και η περιοχή τους », ΑΔ 53 (1998), σ. 267-288· F. Cooper, « The Quarries of Mount Taygetos in the Peloponnesos, Greece », στο N. Herz, M. Waelken (επιμ.), Classical Marble Geochemistry, Technology, Trade (1988), σ. 65-76.

187 Για τις επιφανειακές έρευνες στην Πελοπόννησο, βλ. σημ. 81.

188 Για μια εμπεριστατωμένη ανάλυση και ερμηνεία των ευρημάτων της επιφανειακής έρευνας, βλ. ενδεικτικά P. Armstrong (σημ. 165), σ. 358-368. Bλ. επίσης Ε. Athanassopoulos (σημ. 81), σ. 258-262.

189 J. Lefort, « Η αγροτική οικονομία (7ος-12ος αιώνας) », στο Λαϊου 2006, τόμ. 1, σ. 455-471· Ν. Οικονομιδησ, « Ο ρόλος του Βυζαντινού κράτους στην οικονομία », στο Λαϊου 2006, τόμ. 3, σ. 240-241.

190 P. Magdalino, The Empire of Manuel I Komnenos, 1143 – 1180 (1993), σ. 160-171.

191 M. Hendy, Studies in the Byzantine Monetary Economy, c. 300 – 1450 (1985), σ. 85, 89· G. L. F. Tafel, G. M. Thomas (επιμ.), Urkunden zur älteren Handels- und Staatsgeschichte der Republik Venedi, τόμ. 1 (1856), σ. 469-470· A. Carile, « Partitio Terrarum Imperii Romanie ». Studi Veneziani 7 (1965), σ. 219-220.

192 Για την προέλευση της ονομασίας και την ταύτισή της με τοπωνύμιο και ειδικότερα με το κάστρο Μolendini/Molini/Μύλοι, βλ. C. A. Hodgetts, P. Lock, « Some Village Fortifications in the Venetian Peloponnese », στο P. Lock, G. D. R. Sanders (επιμ.), The Archaeology of Medieval Greece (1996), σ. 77-90, 82. Βλ. επίσης A. Nanetti, « Modalità e tempi dell᾽ inizio del Dominio Diretto dei Venetici sul Peloponneso (1204-1209) e la scelta di Governare direttamente solo Korone e Methone », Σύμμεικτα 17 (2005), σ. 257-258. Για την απόδοση του ονόματος σε γαιοκτήμονα (Molinetes), βλ. C. Bartusis, Land and Privilege in Byzantium : The Institution of Pronoia (2012), σ. 168, 680.

193 Πιθανότατα, τα αναφερόμενα αγροκτήματα αποτελούν αυθύπαρκτες κτήσεις, δηλαδή πρόκειται για μεγάλες και μικρές επισκέψεις, οι οποίες ανήκουν στον αυτοκράτορα. Για την ερμηνεία αυτή, βλ. DOSeals 2, σ. 65, αρ. 22.5, όπου μνεία γίνεται στις ανώνυμες, μεγάλες και μικρές επισκέψεις, της περιοχής Λακεδαίμονος.

194 Για μια ερμηνεία της παράλειψης από την Partitio σημαντικών περιοχών της βορειοανατολικής και ανατολικής Πελοποννήσου, όπως, για παράδειγμα, της Κορίνθου, του Ναυπλίου, του Άργους, βλ. Ν. Oikonomidès, « La décomposition de l’Empire à la veille de 1204 et les origines de l’Empire de Nicée : à propos de la “Partitio Romaniae” », στο Rapport au XVe Congrès International d’Études Byzantines. Rapports et co-rapports, 1/1 (1976), σ. 3-28· του ιδιου, Byzantium from the Ninth Century to the Fourth Crusade (1992), αρ. xx. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι την περίοδο σύνταξης της Partitio Romaniae η συγκεκριμένη περιοχή είχε αποσπαστεί από τον κορμό του επίσημου βυζαντινού κράτους και βρισκόταν στην κυριαρχία του τοπικού άρχοντα Λέοντος Σγουρού. Βλ. επίσης A. Nanetti (σημ. 192), σ. 258-259.

195 Ibid., σ. 257.

196 DOSeals 2, σ. 65, αρ. 22.5 (11ος αι.).

197 Schlumberger 1884, σ. 180, αρ. 4 (11ος/12ος αι.). Ανορθόδοξη ορθογραφία των τίτλων.

198 Ο κουβουκλήσιος εμφανίζεται άλλοτε ως ιερωμένος και άλλοτε ως « ανίερος » ή « μη έχοντας ιερωσύνην ». Βλ. Oikonomidès 1972, σ. 15121, 25113, 25115, 2531.

199 P. Gautier, « Le typikon du Christ Sauveur Pantocrator », RÉB 32 (1974), σ. 123.

200 Μ. Hendy (σημ. 191).

201 P. Magdalino (σημ. 190), σ. 164-171.

202 Βλ. ενδεικτικά, Β. Κontη (σημ. 7), σ. 42, 46, 50.

203 P. Magdalino (σημ. 190), σ. 167-168.

204 D. M. Metcalf, « Corinth in the Ninth Century : The Numismatic Evidence », Hesperia 42 (1973), σ. 181.

205 K. M. Edwards, Corinth VI. Coins, 1896-1929 (1932), σ. 12, 138-147· τησ ιδιασ, « Report on the Coins Found in the Excavations at Corinth during the Years 1930-1935 », Hesperia 6 (1937), σ. 250, 255· J. M. Harris, « Coins Found at Corinth I. Report on the Coins Found in the Excavations at Corinth during the Years 1936-1939 », Hesperia 10 (1941), σ. 146, 153 και πίν. 1· J. D. Macisaac, « Corinth : Coins. 1925-1926. The Theater District and the Roman Villa », Hesperia 56 (1987), σ. 97-157. Για τις ανασκαφικές περιόδους από το 1970 και μετά, βλ. τις λεπτομερείς ετήσιες εκθέσεις των ανασκαφέων στο περιοδικό Hesperia. Βλ. επίσης, H. Mattingly, « A Late Roman Hoard from Corinth », NC s. 5, 11 (1931), σ. 229-233· J. A. Dengate, « Coin Hoards From the Gymnasium Area at Corinth », Hesperia 50 (1981), σ. 159-160· Sanders 2004, σ. 169-171. Για νομισματικά ευρήματα από τα Ίσθμια και τις Κεγχρεές βλ. D. Macdowall, « The Byzantine Coin Hoard Found at Isthmia », Archaeology 18 (1965), σ. 264-267· R. L. Hohlfelder, « A Sixth Century Hoard from Kenchreai », Hesperia 42 (1973), σ. 89-91.

206 « Θησαυροί » με χρυσά νομίσματα : Νεστάνη Αρκαδίας/1948 (ΣΒΘ, σ. 32, αρ. 14), μετά το 565 (4 σόλιδοι)· « Πελοπόννησος »/1949 (ΣΒΘ, σ. 37, αρ. 21), π. 578 ( ;) (3+ σόλιδοι)· Απιδέα Λακωνίας/ προ του 1976 (ΣΒΘ, σ. 60, αρ. 35), π. 601 (8 σόλιδοι)· Σολομός Κορινθίας/προ του 1956 (ΣΒΘ, σ. 69, αρ. 42), μετά 616 (6 σόλιδοι)· « Κόρινθος »/1997 ( ;) (ΣΒΘ, σ. 81, αρ. 57), επί βασιλείας Μιχαήλ Ζ΄ ή λίγο μετά (4 ιστάμενα)· Γριβιτσά Πυλίας (θέση Δεπέντζικο)/1927 (ΣΒΘ, σ. 84, αρ. 64), π. 1092/1093 – 1118 (9 υπέρπυρα). « Θησαυροί » με χάλκινα νομίσματα : Αρχ. Κόρινθος/1971 (ΣΒΘ, σ. 23, αρ. 2), π. 527-530 (626 τεμάχια)· Τρύπη Λακωνίας/1935 (ΣΒΘ, σ. 24, αρ. 5), π. 527-552 (76+ τεμάχια + 6 θραύσματα)· Ολυμπία/περί το 1876-1911 (ΣΒΘ, σ. 30, αρ. 12), επί βασιλείας Ιουστίνου Β΄, 565-578 (20 315 τεμάχια + 1973 θραύσματα)· Κόρινθος (παρά την εθνική οδό)/1965 (ΣΒΘ, σ. 31, αρ. 13), π. 565/566 ή λίγο μετά (85 τεμάχια + θραύσματα). Ηραίον Άργους/προ του 1910 (ΣΒΘ, σ. 33, αρ. 16), επί βασιλείας Ιουστίνου Β΄, 565-578 (73 τεμάχια)· Ορχομενός/1913 (ΣΒΘ, σ. 34-35, αρ. 18), μετά το 572 (4 τεμάχια)· Άγ. Νικόλαος Κυνουρίας/1935 (ΣΒΘ, σ. 35, αρ. 19), μετά το 576 (85 τεμάχια + 5 θραύσματα)· Κλειτορία Αχαΐας (θέση Κουβούκλι)/1933 (ΣΒΘ, σ. 43, αρ. 24), π. 583/584 ή λίγο μετά (86 τεμάχια)· Φιλιατρά (θέση Αγ. Κυριακή)/1960 (ΣΒΘ, σ. 45, αρ. 25), περί το 583 (261 τεμάχια)· Τεγέα/1934 (ΣΒΘ, σ. 55, αρ. 30), 6ος αι. (50 τεμάχια)· Ζούγρα Ξυλοκάστρου/προ του 1937 (ΣΒΘ, σ. 55, αρ. 31), π. 585 (423 τεμάχια)· Ωδείον Πατρών/1938 (ΣΒΘ, σ. 60, αρ. 34), περί τα μέσα του 6ου αι. (11 984 τεμάχια + 754 θραύσματα)· Άργος/1983 (ΣΒΘ, σ. 78, αρ. 51), π. 950-959 (65 τεμάχια)· Παλαιά Κόρινθος/1959 (ΣΒΘ, σ. 82, αρ. 61), πριν 1092 (161 τεμάχια)· Κόρινθος/1911-12 (ΣΒΘ, σ. 86, αρ. 66), π. 1143 (177 τεμάχια)· Καπαρέλλι Αργολίδος/1927 (ΣΒΘ, σ. 98, αρ. 86), επί Ισαακίου Β΄, 1185-1195 (152 τεμάχια).

207 Βλ. σημ. 12.

208 Βλ. TMB, σ. 214-216, αρ. 117-121· σ. 229, αρ. 135· σ. 231-242, αρ. 137-147· σ. 248-254, αρ. 153-158· σ. 256, αρ. 161-162· σ. 259-262, αρ. 166-170· σ. 263-269, αρ. 171-179· σ. 271-272, αρ. 183· σ. 274-275, αρ. 186-187· σ. 277-280, αρ. 189-195· σ. 286-289, αρ. 205-207. Στο εν λόγω πόνημα έχουν ενσωματωθεί και οι « θησαυροί » του ΝΜΑ του 6ου αι. και 7ου αι., με σχετική παραπομπή στον αριθμό της αρχικής τους δημοσίευσης. Έχουν συμπεριληφθεί επίσης και τα υπόλοιπα δημοσιευμένα από την Αβραμέα ευρήματα, τα οποία φυλάσσονται στα αρχαιολογικά Μουσεία του τόπου εύρεσής τους. Βλ. Αβραμεα (σημ. 13). Το έργο περιλαμβάνει επίσης και σημαντικό υλικό, άγνωστο ή ελάχιστα γνωστό στη βιβλιογραφία.

209 Το ΑΝΚ αποτελείται από περιγραφικούς καταλόγους ανασκαφικών νομισμάτων, ιδιωτικών συλλογών και παραδόσεων από όλη τη χώρα.

210 Βλ. ενδεικτικά Πεννα 1996, σ. 230-264.

211 Ενδεικτικά αναφέρεται η βιβλιοκρισία του F. Curta για το συλλογικό έργο TMB στο BMGS 31 (2007), σ. 229-230.

212 C. Morrisson, V. Ivanišević, « Les émissions des vie-viie siècle et leur circulation dans les Balkans », στο TMB, σ. 75-85· C. Morrisson, « La fin de l’Antiquité dans les Balkans à la lumière des trésors monétaires des vie et viie siècles », CRAI (2007), σ. 661-684· F. Curta, A. Gândilă (σημ. 15), σ. 45-111· F. Curta (σημ. 15)· Curta 2011, σ. 68-96. Για τις τάσεις της νομισματικής κυκλοφορίας στην Πάτρα και την ύπαιθρο χώρα, βλ. B. Callegher, « La circulation monétaire à Patras et dans les sites ruraux environnants (vie-viie siècle) », στο J. Lefort, C. Morrisson, J.-P. Sodini (σημ. 112)· Κ. Σιδηροπουλοσ (σημ. 103).

213 Για λεπτομέρειες σχετικά με τα ευρήματα που αναφέρονται και γενικά για όλη την επιχειρηματολογία που ακολουθεί, βλ. Β. Πεννα, « Νομισματική κυκλοφορία στην Ηλεία κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο », στο Θεμελησ, Κοντη 2002, σ. 232-236.

214 C. Morrisson, « Carthage, production et circulation du bronze à l’époque byzantine d’après les trouvailles et les fouilles », BSAF (1990), σ. 247-252· I. Touratsoglou, « “Vandales” et “Ostrogoths” dans le Péloponnèse », ΝομΧρον 28 (2010), σ. 44-50.

215 Για την παραγωγή, την κυκλοφορία και το ρόλο των minimi βλ. S. Moorhead, « Τhe Coinage of the Later Roman Empire, 364-498 », στο W. Metcalf (επιμ.), The Oxford Handbook of Greek and Roman Coinage (2012), σ. 619-624· CLRC, σ. 44-47. Bλ. επίσης A. Gândilă, « Early Byzantine Coin Circulation in the Eastern Provinces : A Comparative Statistical Approach », AJN 21 (2009), σ. 151-226· C. Morrisson, « Nummi byzantins et barbares du vie siècle », στο Χαρακτήρ. Αφιέρωμα στη Μάντω Οικονομίδου (1996), σ. 187-193.

216 G. Bijovsky, « From Carthage to the Holy Land : The “Palm Tree” Nummus », INR 6 (2011), σ. 163-173.

217 Εξαίρεση αποτελούν ο « θησαυρός » Πατρών/1986, με χρονολογία απώλειας στα χρόνια του Μαυρικίου, ο οποίος βρέθηκε μέσα στην πόλη της Πάτρας και ίσως και ο « θησαυρός » Πατρών/ Άγ. Στέφανος 1987, βλ. παραπάνω, σημ. 90-93.

218 Α. Κυρου, « Οι πρωτοβυζαντινοί σόλιδοι των Σπετσών και τα ιστορικά παραλειπόμενα του ευρήματος », στο Ε. Παπαευθυμιου, Ι. Τουρατσογλου (επιμ.), Ὁλοκότινον. Μελέτες Βυζαντινής Νομισματικής και Σιγιλλογραφίας στη μνήμη του Πέτρου Πρωτονοταρίου (2013), σ. 31-51.

219 TMB, σ. 248, αρ. 153 (μετά το 578).

220 Βλ. Curta 2011, σ. 88-89. Ο συγγραφέας συνδέει την κυκλοφορία των χρυσών νομισμάτων στην Πελοπόννησο και τη σύσταση αντίστοιχων « θησαυρών » με την αυτοκρατορική donativa.

221 Ν. Οικονομιδησ (σημ. 162).

222 Πεννα 1996, σ. 203-264· Β. Πεννα, « Η νομισματική κυκλοφορία στην Kόρινθο από το 976 έως το 1204 », στο Λαϊου 2006, τόμ. 2, σ. 407-413.

223 M. Hendy (σημ. 174), σ. 602.

224 Β. Πεννα, « Χρήμα και αγορά στην Αχαΐα κατά τον δέκατο τρίτο αιώνα : Η μαρτυρία των νομισματικών “θησαυρών” », στο Ε. Σαραντη (επιμ.), Πρακτικά Συνεδρίου. Δύμη. Φραγκοκρατία – Βενετοκρατία – Τουρκοκρατία. 1-2 Οκτωβρίου 2005 (2012), σ. 87-110.

225 Ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει τους ανώνυμους στρατηγούς.

226 Ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει τους ανώνυμους στρατηγούς.

Auteur

Αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

© École française d’Athènes, 2018

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search