Version classiqueVersion mobile

La monnaie dans le Péloponnèse

 | 
Charles Doyen
, 
Eva Apostolou

Ενδείξεις επαφών μεταξύ Γιτάνων και Πελοποννήσου: Η μαρτυρία των νομισμάτων και των σφραγισμάτων

Indications of contacts between Gitana and Peloponnesos: The testimony of coins and seal impressions

Traces de contacts entre Gitana et le Péloponnèse : le témoignage des monnaies et des sceaux

Καλλιόπη Πρεκα-Αλεξανδρη et Γιάννης Στογιασ

Résumé

Antique cité d’Épire peu connue des sources écrites, Gitana est devenue, grâce aux fouilles, un centre majeur de recherches archéologiques. L’importance de la ville comme siège des Thesprotes et centre névralgique des affaires épirotes se révèle progressivement par les trouvailles spectaculaires qui y sont réalisées. Les monnaies trouvées entre 1986 et 1997 autorisent une étude fine de la circulation monétaire de Gitana et se prêtent à d’intéressantes remarques sur la diffusion dans la région des monnaies péloponnésiennes. Le nombre relativement limité de ces dernières, comparé aux espèces circulant habituellement en Épire, n’en rend que plus évidentes les relations ponctuelles entre les deux régions. On relève aussi, parmi les 3 000 sceaux récupérés qui attestent des échanges épistolaires de Gitana, un document particulièrement intéressant provenant de Dymè, au type d’Athèna, que l’on s’efforce de dater, en tenant compte des sources historiques et par comparaison avec la documentation numismatique livrée par la cité achéenne.

Texte intégral

  • 1 Τίτος Λίβιος, XLII, 38, 1.
  • 2 Για την ευρύτερη σημασία του γεγονότος, βλ. P. Funke, « Concilio Epirotarum habitato – Überlegungen (...)
  • 3 Πολύβιος, XXVII, 16, 5.
  • 4 Στέφανος Βυζάντιος, Ἐθνικά, s.v. « Καμμανία » (A. Meineke, 351-352).
  • 5 K. Preka-Alexandris, « Seal Impressions from Titani, a Hellenistic Metropolis of Thesprotia », στο (...)

1 Η αρχαία θεσπρωτική πόλη των Γιτάνων έως τα μέσα της δεκαετίας του 1980 ήταν εν πολλοίς παραμελημένη από την αρχαιολογική έρευνα, ενώ η θέση που κατείχε στην Ιστορία όσον αφορά στις γραπτές πηγές αναλογούσε ουσιαστικά σε δύο σωζόμενα χωρία. Μια σημαντική μαρτυρία του Τίτου Λιβίου για τα γεγονότα του φθινοπώρου του 172 π.Χ. σημειώνει ότι ένα συμβούλιο των Ηπειρωτών (concilium Epirotarum) έλαβε χώρα στα Γίτανα1, σε μια κρίσιμη συγκυρία μάλιστα, λίγο πριν ξεσπάσει ο Γ΄ Μακεδονικός πόλεμος2. Μια δεύτερη αναφορά διασώζει ο Πολύβιος, στο πλαίσιο του πολέμου αυτού πλέον, για ένα επεισόδιο στη συγκεκριμένη περιοχή, κατά το έτος 170 π.Χ., σε σύνδεση με μια προσπάθεια ορισμένων φιλομακεδόνων να παγιδεύσουν τον Ρωμαίο ύπατο Αύλο Οστίλιο Μαγκίνο3. Η πόλη ήταν χτισμένη σε πλεονεκτική θέση, στη συμβολή του Καλπακιώτικου με τον Θύαμι (Καλαμά) –πλησίον του σύγχρονου φράγματος του Καλαμά– και ήλεγχε μέσω ποτάμιων και παραποτάμιων διαβάσεων μια κύρια πρόσβαση από και προς το εσωτερικό της Ηπείρου, καθώς και από και προς το Ιόνιο. Επιπλέον, επέβλεπε μεγάλο μέρος από τα εύφορα εδάφη της περιοχής που ήταν γνωστή ως Καμμανία ή ως Κεστρινία (ή Κεστρίνη)4. Ο εν λόγω οικισμός διέθετε οχυρό περίβολο μήκους περίπου 2,4 χλμ., ο οποίος υπολογίζεται ότι περιέκλειε έκταση εμβαδού περ. 28 εκταρίων. εκτιμάται ότι ο πληθυσμός της πόλεως κυμαινόταν σε περίπου 6000-8400 κατοίκους5.

Εικ. 1. Τοπογραφικό σχέδιο των Γιτάνων.

  • 6 Για τις ανασκαφές στα Γίτανα, βλ. Preka-Alexandri, Stoyas 2011, σ. 663, σημ. 7.

2Η εικόνα που υπήρχε παλαιότερα για την περιοχή των Γιτάνων άρχισε να αλλάζει σταδιακά, όταν από το 1986 και εξής ξεκίνησαν σωστικές αρχικά και συστηματικές στη συνέχεια ανασκαφές υπό τη διεύθυνση της Καλλιόπης Πρέκα-Αλεξανδρή6. Μέσω των ερευνών που διεξήχθησαν αποκαλύφθηκαν σημαντικά οικοδομικά κατάλοιπα, όπως, για παράδειγμα, το Θεάτρο, με ένα κοίλον κατάφορτο με επιγραφές, το κτήριο Α –ένα σημαντικό δημόσιο οικοδόμημα, πιθανώς το Πρυτανείον της πόλεως– ο αποκαλούμενος Μικρός Ναός, η Βόρεια Στοά της Αγοράς και το πολύ ενδιαφέρον παρακείμενο κτήριο Ε (εικ. 1). Πληθώρα κινητών ευρημάτων ήλθε στο φως, παρέχοντας ένα ιδιαίτερα πλούσιο και ποικιλόμορφο υλικό για μελέτη. Ως εξόχως σημαντικό αξίζει να μνημονευθεί το σύνολο περίπου 3000 πήλινων σφραγισμάτων που προήλθε από το κτήριο Α και συνιστά πιθανότατα το δημόσιο αρχείο αλληλογραφίας της πόλεως για μια εκτεταμένη και καθοριστική περίοδο· κατ’ ουσίαν πρόκειται για έναν εντυπωσιακό όγκο σφραγίδων, ιδιωτικών αλλά και επίσημων επιστολών, απ’ όπου μπορούν να αντληθούν πολύτιμες πληροφορίες, ενίοτε μοναδικές.

  • 7 Bλ. T. Hackens κ.ά., « Die Fundmünzen von Gitani, Thesprotien. Münzumlauf in Thesprotien am Ende de (...)

3Είναι γνωστό ότι για σχεδόν μια δεκαπενταετία σταθερός και στενός συνεργάτης της ανασκαφέως υπήρξε ο αείμνηστος T. Hackens. Πέρα από την αγαστή συνεργασία που είχε συμπηχθεί με αντικείμενο ανασκαφικές έρευνες από κοινού στην Κέρκυρα, όπως, για παράδειγμα, στην περιοχή της Παλαιόπολης, καθοριστική ήταν επίσης η συμβολή του T. Hackens στην οργάνωση της μελέτης του υλικού των ανασκαφών από τη Θεσπρωτία· δική του ιδέα ήταν η ξεχωριστή καταγραφή των ανασκαφικών νομισμάτων, η οποία και άρχισε να οργανώνεται υπό την καθοδήγησή του. Ένας από τους απώτερους στόχους της επιστημονικής συνεργασίας ήταν και η προσπάθεια συνδυαστικής ανάλυσης ανασκαφικών-στρωματογραφικών δεδομένων για μια πρόταση αναχρονολόγησης, όσον αφορά κυρίως στα ηπειρωτικά νομίσματα, εγχείρημα που δεν προχώρησε λόγω της αδόκητης απώλειας του εκλιπόντος το 19977.

  • 8 Για μια πρώτη επισκόπηση των νομισματικών δεδομένων βλ. Preka-Alexandri, Stoyas 2011, σ. 670-677.

4Στο πλαίσιο μιας απόπειρας επισκόπησης της κυκλοφορίας αρχαίων νομισμάτων στον ευρύτερο ΒΔ ελλαδικό χώρο, για ένα μεγάλο διάστημα τα δεδομένα, και δη τα ανασκαφικά, ήταν πενιχρά. Οι εξαιρέσεις που εντοπίζονται από τις λίγες υπάρχουσες μελέτες ανά περιοχή ή θέση μάλλον επιβεβαιώνουν τον κανόνα· στον χώρο της Θεσπρωτίας η αίσθηση αυτή φαινόταν μέχρι πρότινος να επιτείνεται. Ευλόγως, τα νομίσματα που περι-συλλέχθησαν στα Γίτανα κατά τις ανασκαφές των ετών 1986-1997 (σε πρώτη φάση) συνιστούν ένα ικανό δείγμα, του οποίου η ενδελεχής μελέτη μπορεί να προσπορίσει εξόχως ενδιαφέροντα στοιχεία. Υπάρχουν, βεβαίως, ορισμένες δυσκολίες όσον αφορά στην πρόσβαση, συντήρηση και πλήρη καταγραφή του συγκεκριμένου υλικού, καθώς και αυτού που έχει προκύψει κατά τα πιο πρόσφατα έτη· η μεθόδευση ιδίως της συντήρησης και φωτογράφησης πολλών ανασκαφικών νομισμάτων, η διατήρηση των οποίων δυσχεραίνει την όλη μελέτη, θα μπορούσε να εμπλουτίσει αποφασιστικά την εικόνα που προκύπτει από τα έως τώρα σκιαγραφούμενα δεδομένα. Επί του παρόντος, το διαθέσιμο δείγμα απαρτίζεται από 1346 νομίσματα· δεν θα γίνει εκτενής θεώρηση εντός των ορίων της παρούσας ανακοίνωσης, καθώς εξάλλου έχει προηγηθεί αναφορά στο υλικό αυτό8. Σε αδρές γραμμές θα μπορούσε να τονιστεί η εμφανής κυριαρχία των νομισμάτων του Κοινού των Ηπειρωτών (σε ποσοστό σχεδόν 40 %), η καλή παρουσία των χαλκών κοπών της Αμβρακίας (περ. 10 %) και η αξιόλογη αντιπροσώπευση των μακεδονικών εκδόσεων εν γένει (περ. 8,4 %). Συμποσούμενα τα νομίσματα εκδοτριών αρχών από την Ήπειρο – Κοινόν Ηπειρωτών, η λεγόμενη « Ηπειρωτική Συμμαχία », Αμβρακία, Κασσώπη και Ελέα– αποτελούν κατά προσέγγιση το 52 % του συνόλου. Αφήνοντας κατά μέρος τις πληθωρικές παρουσίες, καθώς και τα αβέβαια και εφθαρμένα, οι υπόλοιπες εκδότριες αρχές που έχουν ταυτιστεί αθροιστικά μόλις συνιστούν περίπου το 5 % του νομισματικού « μωσαϊκού ».

  • 9 Βλ. M. Puglisi, « Monetazione corinzia: le frazioni argentee », στο B. Kluge, B. Weisser (επιμ.), X (...)
  • 10 Για τη χρονολόγηση των δραχμών της περιόδου V του Ravel βλ. L. L. Brice, « The “Colts” of Corinth R (...)

5Με μια πρώτη ματιά, καθίσταται καταφανής η σπάνις των πελοποννησιακών νομισμάτων στα Γίτανα, καθώς μόνον ένας πολύ μικρός αριθμός έχει συγκεντρωθεί και αναγνωριστεί. Εκ προοιμίου, πρέπει να σημειωθούν ορισμένες αδυναμίες που είναι διαπιστωμένες σε σχέση με την ακριβέστερη χρονολόγηση των αργυρών υποδιαιρέσεων9 (κυρίως των δραχμών10) της Κορίνθου, καθώς και δυσχέρειες που ανακύπτουν ενίοτε στη διάκριση της νομισματικής παραγωγής της μητροπόλεως προς κορινθιακές αποικίες και αβέβαια νομισματοκοπεία.

6Πιο συγκεκριμένα, από τα Γίτανα προέρχονται κατά εκδούσα αρχή:

  • 11 BMC Corinth, σ. 143, αρ. 16 var. (χωρίς κόππα· ως αβέβαιο νομισματοκοπείο), πίν. XXXIX, 11· BCD Kor (...)

7• Αργυρή δραχμή Κορίνθου, δεύτερο μισό 4ου αι. π.Χ.11 (εικ. 2). Κτήριο Ε, επάνω σε δάπεδο.

  • 12 BMC Corinth, σ. 50, αρ. 410 var. (κεφαλή « Αφροδίτης », αρ. περ. 300-243 π.Χ.), πίν. XIII, 11.

8• Αργυρή δραχμή Κορίνθου, μάλλον στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.12 (εικ. 3). Κτήριο Ε, επάνω σε δάπεδο.

  • 13 Μόλις διακρίνεται πίσω από τον λαιμό της γυναικείας κεφαλής ίχνος έκκεντρου γράμματος (Υ;).

9• Αργυρή δραχμή Κορίνθου, μάλλον στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.13 (εικ. 4). Κτήριο Γ.

  • 14 Οπίσθια όψη « tréflée »· βλ. BCD Korinth, αρ. 156· BMC Corinth, σ. 18, αρ. 184 (περ. 400-338 π.Χ.), (...)

10• Αργυρή δραχμή Κορίνθου, μάλλον στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.14 (εικ. 5). Κτήριο Ε.

  • 15 BMC Corinth, σ. 23, αρ. 230, πίν. IX, 10.

11• Αργυρή δραχμή Κορίνθου, μάλλον στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.15 (εικ. 6). Δρόμος στο νότιο τμήμα της Αγοράς.

  • 16 Εφθαρμένο νόμισμα.

12• Αργυρή δραχμή Κορίνθου ή κορινθιακής αποικίας, δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ. (;)16 (εικ. 7). Κτήριο Α.

  • 17 BMC Corinth, σ. 144, αρ. 21-22 (ως αβέβαιο νομισματοκοπείο), πίν. XXXIX, 13.

13• Αργυρή δραχμή (μειωμένου βάρους) Κορίνθου ή κορινθιακής αποικίας, μετά το 338 π.Χ. (;)17 (εικ. 8). Κτήριο Α.

Eικ. 2-15. Πελοποννησιακά νομίσματα από τις ανασκαφές στα Γίτανα (2-10: Kόρινθος. 11: Πελλήνη. 12-14: Σικυών. 15: Eπίδαυρος).

  • 18 BMC Corinth, σ. 144, αρ. 17-18 (ως αβέβαιο νομισματοκοπείο), πίν. XXXIX, 12.

14• Αργυρή δραχμή (μειωμένου βάρους) Κορίνθου ή κορινθιακής αποικίας, μετά το 338 π.Χ. (;)18 (εικ. 9). Κτήριο Γ.

  • 19 Εφθαρμένο· πρβλ. BCD Korinth, αρ. 295· M. J. Price, Greek Bronze Coinage c. 450-150 B.C. Its Introd (...)

15• Χαλκό νόμισμα Κορίνθου, πιθανώς των ετών περ. 287-252 π.Χ.19 (εικ. 10). Κτήριο Ε.

  • 20 SNG Copenhagen, 213· BCD Peloponnesos, αρ. 596.1 (εμπροσθ.), αρ. 597.1 (οπ.).

16• Τετράχαλκον Πελλήνης, περ. 350-300 π.Χ.20 (εικ. 11). Κτήριο Γ.

  • 21 SNG Copenhagen, 93· J. A. W. Warren, « The Autonomous Bronze Coinage of Sicyon. Part 1 », NC 143 (1 (...)

17• Εξάχαλκον Σικυώνος, περ. 345-325 π.Χ. (;)21 (εικ. 12). Κτήριο Β.

  • 22 BCD Peloponnesos, αρ. 304.5· J. A. W. Warren (σημ. 21), σ. 36-37 και πίν. 6, Group 4A, 5.

18• Χαλκούς Σικυώνος, περ. 330-270 π.Χ.22 (εικ. 13). Κτήριο Β.

  • 23 J. A. W. Warren, « The Autonomous Bronze Coinage of Sicyon. Part 2 », NC 144 (1984), σ. 2 και πίν. (...)

19 • Ένα μάλλον σπάνιο τεταρτημόριον (;) μειωμένου βάρους Σικυώνος, ίσως του πρώιμου 3ου αι. π.Χ. (;)23 (εικ. 14). Κτήριο Ε.

  • 24 BCD Peloponnesos, αρ. 1225.2.
  • 25 Preka-Alexandri, Stoyas 2011, σ. 670, 672.
  • 26 Αυτόθι, σ. 672, Chart 1 (8).

20• Επίσης, ένας χαλκούς Επιδαύρου, ύστερος 4ος αι. / πρώιμος 3ος αι. π.Χ.· πρόκειται για σπάνια κοπή24 (εικ. 15). Το νόμισμα ανήκει σε « θησαυρό » 177 χαλκών νομισμάτων που είχε εντοπιστεί το 1986 μέσα σε αγγείο, επάνω σε μωσαϊκό δάπεδο του κτηρίου Α, εντός στρώματος καταστροφής. Για το κάπως ιδιότυπο αυτό « εύρημα » έχει γίνει μια πρώτη, περισσότερο διεξοδική, αναφορά25. Το εν λόγω νόμισμα είχε αρχικά αποδοθεί λανθασμένα στις Κλεωνές26· η διόρθωση της ταύτισης δεν αλλάζει ουσιαστικά τη σύσταση του « ευρήματος » και δεν επηρεάζει τη χρονολογία απόκρυψης (πιθανότατα το 167 π.Χ.).

  • 27 To νόμισμα δεν εντάσσεται στο προαναφερθέν δείγμα των 1346 νομισμάτων, καθώς αποτελεί μεταγενέστερο (...)
  • 28 BCD Peloponnesos, αρ. 1522-1523· BMC Peloponnesus, σ. 174, αρ. 52-53 (περ. 363-280 π.Χ.), πίν. XXXI (...)

21• Επιπροσθέτως, ένα αργυρό τριώβολο του Αρκαδικού Κοινού27, Μεγαλόπολις (δεκαετία 320 - περ. 275 π.Χ.)28.

22Υπό το πρίσμα της εξέτασης της νομισματικής κυκλοφορίας, αξίζει να γίνει σύντομη μνεία, εν είδει μιας πρώτης αντιπαραβολής των δεδομένων, και σε ορισμένα άλλα μεμονωμένα νομίσματα που έχουν εντοπιστεί ανασκαφικά σε κάποιες θέσεις στη Θεσπρωτία. Στο χάρτη, εκτός από τα ευρήματα των Γιτάνων, σημειώνονται επίσης τα σημεία όπου ανευ-ρέθησαν πελοποννησιακά νομίσματα κατά τη διάρκεια των ετών 1986-1997 (εικ. 16). Οι θέσεις ανεύρεσης αργυρών νομισμάτων συμβατικά δηλώνονται με γκρίζο χρώμα, ενώ οι θέσεις ανεύρεσης χαλκίνων με μαύρο.

23Μπορούν να αναφερθούν συνοπτικά τα εξής νομίσματα κατά χώρο προέλευσης:

  • 29 Εφθαρμένο· BCD Korinth, αρ. 195.

24• Δρέπανο-Νησάκι (Λυγιά), τάφος 3: αργυρό διώβολον Κορίνθου (πρώιμος 4ος αι. π.Χ. ή και αργότερα)29 (εικ. 17).

  • 30 Εφθαρμένο νόμισμα.

25• Πύργος Λυγιάς ή Ραγίου: αργυρή δραχμή Κορίνθου (μάλλον δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.)30.

  • 31 Εφθαρμένο νόμισμα.

26• Κομμάτι Σμέρτου: αργυρή δραχμή Κορίνθου (μάλλον δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.)31.

  • 32 A. Kanta-Kitsou, V. Lambrou, Ντόλιανη Θεσπρωτίας: Αρχαιολογικός οδηγός (2008), σ. 36· για την ταύτι (...)
  • 33 Αυτόθι, σ. 36· για την ταύτιση, βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 259 ή 261.

27• Ντόλιανη: δύο αργυρές δραχμές Κορίνθου (μάλλον δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.)32 και ένας αργυρός οβολός Σικυώνος (δεκαετία 340 / δεκαετία 330 – δεκαετία 320 π.Χ.)33.

  • 34 Εφθαρμένο νόμισμα: Πήγασος αρ. / κεφαλή νύμφης αρ., στα δ. Α (;)· βλ. BMC Corinth, σ. 23, αρ. 233.

28• Θέση κοντά στο Νεοχώρι, κατά την κατασκευή της νέας Εγνατίας οδού: αργυρή δραχμή Κορίνθου34.

Εικ. 16. Χάρτης Θεσπρωτίας με σημεία ανεύρεσης πελοποννησιακών νομισμάτων.

  • 35 Ένας στατήρ από τη Βόρεια στοά Αγοράς· βλ. G. Riginos, K. Lazari, Ελέα Θεσπρωτίας: Αρχαιολογικός οδ (...)
  • 36 1: Δραχμή με εφθαρμένο μονόγραμμα (κτήριο Α). 2: BCD Korinth, αρ. 169 (κτήριο Α). 3: BMC Corinth, σ (...)
  • 37 Από το κτήριο Ε.

29• Βέλιανη (σημ. Χρυσαυγή): τρεις αργυροί στατήρες Κορίνθου35, επτά αργυρές δραχμές Κορίνθου (μάλλον δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ., βλ. εικ. 18-19)36 και ένα εφθαρμένο χαλκό Σικυώνος37.

Eικ. 17-20. Νομίσματα Κορίνθου από άλλες θέσεις στη Θεσπρωτία.

  • 38 BCD Korinth, αρ. 166· BMC Corinth, σ. 19, αρ. 189-190, πίν. V, 11.

30• Προδρόμι: αργυρή δραχμή Κορίνθου (μάλλον δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.)38.

  • 39 BCD Korinth, αρ. 171· BMC Corinth, σ. 50, αρ. 411 (περ. 300-243 π.Χ.), πίν. XIII, 12.

31• Κυρά Παναγιά, πιθανώς από ένα αγροτικό ιερό: αργυρή δραχμή Κορίνθου, μάλλον στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.39 (εικ. 20).

32• Αυλότοπος: εφθαρμένο χαλκό νόμισμα Κορίνθου.

  • 40 Βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 509-512, 518-523, 537-538· BMC Peloponnesus, σ. 23, αρ. 7-13, πίν. V, 8.

33• Καρτέρι, νεκροταφείο: εφθαρμένο χαλκό νόμισμα Πατρών, περ. 42-25 π.Χ.40.

  • 41 Βλ. K. Lazari κ.ά., Δυμόκαστρο Θεσπρωτίας: Αρχαιολογικός οδηγός (2008), σ. 55 και 74· για την πρώτη (...)

34• Δυμόκαστρο: εφθαρμένο χαλκό κορινθιακό νόμισμα (Πήγασος αρ. / τρίαινα)· επιπλέον, πέντε αργυρές δραχμές Κορίνθου (μάλλον δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.)41.

  • 42 Μάλλον του τύπου BCD Korinth, αρ. 156· BMC Corinth, 18, αρ. 184 (περ. 400-338 π.Χ.), πίν. V, 9.

35• Τέλος, μια εφθαρμένη αργυρή δραχμή Κορίνθου (μάλλον δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.)42 από κατάσχεση στη Θεσπρωτία, χωρίς ακριβή θέση προέλευσης.

  • 43 Α’ « εγκάρσια » διαδρομή: Δρέπανο – Πύργος Ραγίου – Γίτανα – Ντόλιανη (από την Κερκυραϊκή περαία στ (...)

36Αυτό το μάλλον πενιχρό αλλά όχι ευκαταφρόνητο δείγμα 29 νομισμάτων από άλλες θεσπρωτικές θέσεις, που έρχεται να προστεθεί στον αριθμό των 15 νομισμάτων των Γιτάνων, φαίνεται να προσδιορίζει αδρά δύο επιμέρους περιοχές κυκλοφορίας πελοποννησιακών νομισμάτων, καθώς και με κάθε σχετικότητα και ένα περίγραμμα (pattern) περί των ενδεικτικών διαδρομών διακίνησης και κυκλοφορίας43 (βλ. εικ. 16). Σε κάθε περίπτωση, χωρίς διάθεση υπερτίμησης ή υποτίμησης, ακόμη και με τα παρόντα ελλιπή δεδομένα, αναφαίνεται μάλλον εύγλωττα ο απόηχος του κορινθιακού παράγοντα που είχε έναν σημαντικό λόγο στις συναλλαγές της ευρύτερης ΒΔ Ελλάδας. Επίσης, μέχρι στιγμής, η αντιπροσωπευτική εμφάνιση πελοποννησιακών εκδόσεων στη Θεσπρωτία φαίνεται να προέρχεται κατεξοχήν από λίγα νομισματοκοπεία της Β-ΒΑ Πελοποννήσου, γεγονός που μάλλον δεν ξενίζει. Άξιο λόγου είναι ότι η παρουσία των κορινθιακών και των άλλων πελοποννησιακών νομισμάτων περιορίζεται κατεξοχήν στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ. και λιγότερο στον πρώιμο 3ο αι. π.Χ.

  • 44 K. Preka-Alexandri, « A Group of Inscribed Seal Impressions of Thesprotia, Greece », στο M.-F. Bous (...)
  • 45 Preka-Alexandri, Stoyas 2011, σ. 678, εικ. 20 c.
  • 46 Bλ. σχετικά, αυτόθι, σ. 678, εικ. 20 a-b.

37Επικουρικά, στην αναζήτηση των διαφαινόμενων επαφών μεταξύ Θεσπρωτίας και Πελοποννήσου μπορεί να έλθει η μαρτυρία των σφραγισμάτων των Γιτάνων. Είναι γνωστή πλέον η καίρια συμβολή των σφραγισμάτων, εκτός των άλλων, και στη διασάφηση του γένους του ονόματος της πόλεως44. Με μια πρόχειρη ματιά, ο κορινθιακός δάκτυλος διαγράφεται και πάλι, επάνω στην επιφάνεια των σφραγισμάτων. Ωστόσο, εγγενείς δυσκολίες, λόγω της φύσης του υλικού και η έλλειψη επιμέρους στοιχείων (όπως επιγράφια ή άλλα σύμβολα), εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις, δημιουργούν μια αβεβαιότητα για την απόδοση εκδίδουσας αρχής, καθώς, τόσο η κορινθιακή μητρόπολη, όσο και αποικίες της θα μπορούσαν να είναι υποψήφιες για σφράγιση εγγράφων με πώλους. Ενδιαφέρον παρουσιάζει, για να σταθούμε σε ένα παράδειγμα, το διπλό σφράγισμα με πήγασο και ανδρική κεφαλή που συνοδεύεται από επιγράφιο « ΑΓΟΡΑΝΟ » (εικ. 21)45. Σε κάθε περίπτωση, ο περαιτέρω σχολιασμός του εν λόγω σφραγίσματος με το αξίωμα του ή των Αγορανόμων46, καθώς επίσης και η πραγμάτευση σφραγισμάτων με πηγάσους (βλ. για παράδειγμα εικ. 22), που θα μπορούσαν βάσει εικονογραφικών/τεχνοτροπικών αναλύσεων να παραπέμπουν στην Κόρινθο (ή σε αποικία της), λόγω περιορισμένου χώρου εκφεύγει των ορίων της παρούσας μελέτης.

  • 47 Στέφανος Βυζάντιος, Ἐθνικά, s.v. « Δύμη » (Meineke, 240-242). Bλ. ακόμη, Κ. Ν. Triantafyllou, « Περ (...)
  • 48 BCD Peloponnesos, αρ. 486 (τετράχαλκον· βλ. επίσης, SNG Copenhagen, 148) και αρ. 487 (χαλκούς).
  • 49 BCD Peloponnesos, αρ. 477 (δίχαλκον· βλ. επίσης, SNG Copenhagen, 147).

38Ένα άλλο σφράγισμα, όμως, από το αρχείο των Γιτάνων έρχεται να προσθέσει μια νέα ψηφίδα του παρελθόντος, καθώς είναι ενεπίγραφο. Η μορφή της Αθηνάς επάνω στον συγκεκριμένο « ῥύπον » πηλού συνοδεύεται από το εθνικόν « ΔΥΜΑΙΩ » (το Ν δεν διακρίνεται εικ. 23). Πρόκειται πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας για το αποτύπωμα της δημόσιας σφραγίδος της Δύμης στην Αχαΐα47. Όπως είναι εύλογο, μια προσπάθεια συσχετισμού με τη νομισματική παραγωγή της αχαϊκής πόλεως είναι επιβλητέα. Ωστόσο, η γνωστότερη νομισματική σειρά της Δύμης με κεφαλή Αθηνάς ανήκει στον 1ο αι. π.Χ.48, και παρουσιάζει για τεχνοτροπικούς λόγους πρόδηλη απόσταση προς το σφράγισμα. Υπάρχει, όμως, μια σπάνια χαλκή κοπή της Δύμης (εικ. 24), που χρονολογείται μάλλον στον ύστερο 3ο αι. π.Χ. ή και αργότερα49. Η διαφορά στη χάραξη είναι πάντως εμφανής, καθώς, παρά τις όποιες φθορές και στα δύο αντικείμενα, η μορφή του σφραγίσματος είναι πιο προσεγμένη.

Εικ. 21. Πήλινο σφράγισμα από τα Γίτανα με ανδρική κεφαλή, πήγασο και επιγραφή « ΑΓΟΡΑΝΟ ».

Εικ. 22. Πήλινο σφράγισμα από τα Γίτανα με πήγασο.

Εικ. 23. Πήλινο σφράγισμα από τα Γίτανα με Αθηνά και επιγραφή « ΔΥΜΑΙΩ [N] ».

Εικ. 24. Χάλκινο νόμισμα Δύμης· BCD Peloponnesos, αρ. 477.

  • 50 Babelon 1914, στ. 545-548, πίν. CCXXII, 19.
  • 51 Η J. Α.W. Warren πιστεύει ότι πρόκειται για την Αφροδίτη· J.A.W. Warren, The Bronze Coinage of the (...)
  • 52 Babelon 1914, στ. 547-548, πίν. CCXXII, 20.
  • 53 A. Baldwin Brett, Museum of Fine Arts, Boston: Catalogue of Greek Coins (1974), αρ. 1183, πίν. 61.
  • 54 R. Jameson, Collection R. Jameson (1913-1932), t. III, αρ. 2093, πίν. CXII.
  • 55 Babelon 1914, στ. 547-548, πίν. CCXXII, 21.
  • 56 SNG Copenhagen, 226 (εικ. 25).
  • 57 BMC Thessaly, σ. 48, αρ. 1 (ως Αχαΐα Φθιώτις), πίν. X, 17.
  • 58 Ο E. Babelon εικάζει ότι πρόκειται για παράσταση της Αθηνάς Αμαρίας ή Παναχαΐδος· Babelon 1914, στ. (...)
  • 59 Kάπως μικρότερη είναι πάντως η απόσταση της ασπίδας από τον κορμό στο ημίδραχμον της Κοπεγχάγης (ει (...)
  • 60 Βλ. π.χ. J. A. W. Warren (σημ. 51), σ. 109 (στο πλαίσιο του αντικτύπου της μάχης των Λεύκτρων το 37 (...)
  • 61 N. K. Rutter κ.ά. (επιμ.), Historia Numorum: Italy (2001), αρ. 1987.
  • 62 BCD Lokris-Phokis, αρ. 429-431 (πρώιμος 2ος αι. π.Χ.· βλ. αρ. 427).
  • 63 Ως νομισματικά παράλληλα θα μπορούσαν να θεωρηθούν κοπές που εξέδωσαν οι Φθιώτιδες Θήβες με τη σύστ (...)

39Η νομισματική μαρτυρία μπορεί επιπροσθέτως να σταθεί αρωγός για την καλύτερη χρονολογική ένταξη του επίμαχου σφραγίσματος μέσω της αναζήτησης άλλων παραλλήλων. Εν προκειμένω, πρέπει να γίνει αναφορά στη σπάνια πρώιμη νομισματική σειρά του Αχαϊκού Κοινού, χωρίς εκτενέστερο σχολιασμό για το unicum της σειράς, τον στατήρα του Βρετανικού Μουσείου50 και για το ζήτημα της θεότητας της εμπρόσθιας πλευράς51. Υπάρχουν τρία σωζόμενα δείγματα δραχμών (Βερολίνο52, Βοστώνη53, Συλλογή Jameson54) και τρία ημιδράχμων (Παρίσι55, Κοπεγχάγη56, Λονδίνο57)· ως οπισθότυπος χρησιμοποιείται μια παρόμοια μορφή Αθηνάς που κινείται προς τα δ. κρατώντας δόρυ και ασπίδα58. Στα αχαϊκά νομίσματα η θεά φαίνεται πιο κινημένη, προτάσσοντας πιο δυναμικά την ασπίδα της59. Πέρα από τον προβληματισμό για μια ακριβέστερη χρονολόγηση της σειράς, που συνήθως τοποθετείται στο διάστημα περ. 370-360 π.Χ.60, η κοπή θα πρέπει να θεωρηθεί προφανώς ως terminus post quem σε σχέση με το σφράγισμα. Επιμένοντας στην αναζήτηση παραλλήλων, μπορούμε να δούμε εικονογραφικές παραλλαγές του κύριου τύπου κατά τη διάρκεια μιας ευρύτερης περιόδου. Mutatis mutandis, ως προς ανάλογες μορφές Αθηνάς, χαλκά δίδραχμα των Βρεττίων έχουν κοπεί γύρω στα 211-208 π.Χ.61, ενώ χάλκινα νομίσματα της Ελατείας της Φωκίδος χρονολογούνται στον (πρώιμο;) 2ο αι. π.Χ.62. Παρά τις επιμέρους εικονογραφικές διαφορές, βασική είναι η απόκλιση στην τεχνοτροπία. Το σφράγισμα φαίνεται να έχει παραχθεί κατά τον πρώιμο 3ο αι. π.Χ.63 και μάλλον πριν από τα τέλη του (terminus ante quem).

Εικ. 25. Αργυρό ημίδραχμον Αχαϊκού Κοινού· SNG Copenhagen, αρ. 226.

Εικ. 26. Η επιγραφή του πήλινου σφραγίσματος των Δυμαίων (λεπτομέρεια σε μεγέθυνση της εικ. 23).

  • 64 J. A. Papapostolou, Achaean Grave Stelai (1993), σ. 116.
  • 65 Ενδεικτικά μπορούν να αναφερθούν σε αντιπαραβολή επιγραφές με μεγαλύτερο « ωμέγα »: ιερός νόμος της (...)
  • 66 J. A. Papapostolou (σημ. 64), σ. 94, αρ. 17· σ. 117.
  • 67 Βλ. σχετικά αυτόθι, σ. 115.
  • 68 G. Shipley, « Approaching the Macedonian Peloponnese », στο C. Grandjean (επιμ.), Le Péloponnèse d’ (...)
  • 69 A. D. Rizakis, Achaïe III (σημ. 51), σ. 27.
  • 70 A. D. Rizakis, « Το λατρευτικόν πάνθεον » (σημ. 51), σ. 124.

40Ένα ακόμη στοιχείο αξίζει προσοχής και έχει να κάνει με τη μορφή των γραμμάτων του εθνικού. Ο τύπος του « ωμέγα » είναι βραχύς και έχει κάπως πλατιές κεραίες (εικ. 26). Το συγκεκριμένο γράμμα παρουσιάζει μια σχετική εξέλιξη64 που μπορεί να παρατηρηθεί αναλογικά σε αχαϊκές επιγραφές από τα τέλη του 4ου αι. έως και τον 2ο αι. π.Χ.65 Εγγύτερη φαίνεται παρόμοια μορφή του « ωμέγα » σε επιτύμβια στήλη από την Πάτρα, που χρονολογείται στα τέλη 4ου αι. - αρχές 3ου αι. π.Χ. (εικ. 27)66. Σε συνδυασμό με την απουσία του Α με την « τεθλασμένη » κεραία (παρά βεβαίως τη σχετικότητα του στοιχείου αυτού)67, κατά τα φαινόμενα για το σφράγισμα θα μπορούσε να προκριθεί το πρώτο μισό του 3ου αι. π.Χ., εποχή οικιστικής ανάπτυξης της πόλεως68. Ίσως θα μπορούσε μάλιστα η σφραγίς της πόλεως να ανήκει στην περίοδο πριν από το 281/280 π.Χ.· το έτος αυτό η Δύμη και οι πόλεις των Πατρών, των Φαρών και της Τριταίας προχώρησαν στην επανασύσταση του Αχαϊκού Κοινού, το οποίο είχε προηγουμένως διαλυθεί από τους Μακεδόνες69. Ως γνωστόν, η Αθηνά ήταν η πολιούχος θεότητα της Δύμης και λατρευόταν στην ακρόπολη ως Λαρισαία και στο άστυ χωρίς κάποια γνωστή επωνυμία70.

Εικ. 27. Επιτύμβια επιγραφή από την Πάτρα (J. A. Papapostolou, Achaean Grave Stelai [1993], πίν. 17). Θεσπρωτία.

Bibliographie

Βιβλιογραφικεσ συντομογραφιεσ

Babelon 1914 = E. Babelon, Traité des monnaies grecques et romaines ΙΙ/3 (1914).

Preka-Alexandri, Stoyas 2011 = K. Preka-Alexandri, Y. Stoyas, « Economic and Socio-Political Glimpses from Gitana in Thesprotia: The Testimony of Stamped Amphora Handles, Coins and Clay Sealing », στο J.-L. Lamboley, M. P. Castiglioni (επιμ.), L’Illyrie méridionale et l’Épire dans l’Antiquité V. Actes du Ve colloque international de Grenoble (8-11 octobre 2008) ΙΙ (2011), σ. 663-683.

Notes

1 Τίτος Λίβιος, XLII, 38, 1.

2 Για την ευρύτερη σημασία του γεγονότος, βλ. P. Funke, « Concilio Epirotarum habitato – Überlegungen zum Problem von Polyzentrismus und Zentralorten im antike Epirus », στο B. Forsén (επιμ.), Thesprotia Expedition I. Towards a Regional History (2009), σ. 97-112, ιδίως σ. 106-108 (παρά ορισμένες αντιρρήσεις για την προσέγγιση).

3 Πολύβιος, XXVII, 16, 5.

4 Στέφανος Βυζάντιος, Ἐθνικά, s.v. « Καμμανία » (A. Meineke, 351-352).

5 K. Preka-Alexandris, « Seal Impressions from Titani, a Hellenistic Metropolis of Thesprotia », στο T. Hackens, G. Moucharte (επιμ.), Technology and Analysis of Ancient Gemstones, Ravello, November 13-16, 1987 (1989), σ. 164. S. Dakaris, Θεσπρωτία (1972), σ. 115, πίν. 3 και σ. 165, πίν. 4.

6 Για τις ανασκαφές στα Γίτανα, βλ. Preka-Alexandri, Stoyas 2011, σ. 663, σημ. 7.

7 Bλ. T. Hackens κ.ά., « Die Fundmünzen von Gitani, Thesprotien. Münzumlauf in Thesprotien am Ende des Dritten Makedonisches Krieges », στο XII. Internationaler numismatischer Kongreß. Vortragszusammenfassungen (1997), σ. 77-78.

8 Για μια πρώτη επισκόπηση των νομισματικών δεδομένων βλ. Preka-Alexandri, Stoyas 2011, σ. 670-677.

9 Βλ. M. Puglisi, « Monetazione corinzia: le frazioni argentee », στο B. Kluge, B. Weisser (επιμ.), XII. Internationaler Numismatischer Kongress, Berlin 1997. Akten I (2000), σ. 203-211, για τις αργυρές υποδιαιρέσεις της Κορίνθου εν γένει· για την υστερότερη περίοδο V (μετά τα μέσα του 4ου αι. – τέλη 4ου αι. π.Χ.), βλ. ιδίως σ. 207-208, 209, 211, αρ. 19 κ.ε.

10 Για τη χρονολόγηση των δραχμών της περιόδου V του Ravel βλ. L. L. Brice, « The “Colts” of Corinth Revisited: A Note on Corinthian Drachms from Ravel’s Period V », στο N. Holmes (επιμ.), Proceedings of the XIVth International Numismatic Congress, Glasgow 2009 I (2011), σ. 67-72, ιδίως σ. 68 (περ. 344-307 π.X.).

11 BMC Corinth, σ. 143, αρ. 16 var. (χωρίς κόππα· ως αβέβαιο νομισματοκοπείο), πίν. XXXIX, 11· BCD Korinth, αρ. 167 var. (χωρίς κόππα).

12 BMC Corinth, σ. 50, αρ. 410 var. (κεφαλή « Αφροδίτης », αρ. περ. 300-243 π.Χ.), πίν. XIII, 11.

13 Μόλις διακρίνεται πίσω από τον λαιμό της γυναικείας κεφαλής ίχνος έκκεντρου γράμματος (Υ;).

14 Οπίσθια όψη « tréflée »· βλ. BCD Korinth, αρ. 156· BMC Corinth, σ. 18, αρ. 184 (περ. 400-338 π.Χ.), πίν. V, 9.

15 BMC Corinth, σ. 23, αρ. 230, πίν. IX, 10.

16 Εφθαρμένο νόμισμα.

17 BMC Corinth, σ. 144, αρ. 21-22 (ως αβέβαιο νομισματοκοπείο), πίν. XXXIX, 13.

18 BMC Corinth, σ. 144, αρ. 17-18 (ως αβέβαιο νομισματοκοπείο), πίν. XXXIX, 12.

19 Εφθαρμένο· πρβλ. BCD Korinth, αρ. 295· M. J. Price, Greek Bronze Coinage c. 450-150 B.C. Its Introduction, Circulation, and Value, with Particular Reference to the Series of Corinth, αδημοσίευτη διδ. διατριβή (1967), Class A, Group VIII, αρ. 102, πίν. X.

20 SNG Copenhagen, 213· BCD Peloponnesos, αρ. 596.1 (εμπροσθ.), αρ. 597.1 (οπ.).

21 SNG Copenhagen, 93· J. A. W. Warren, « The Autonomous Bronze Coinage of Sicyon. Part 1 », NC 143 (1983), σ. 34 και πίν. 6, Group 3A, 4.

22 BCD Peloponnesos, αρ. 304.5· J. A. W. Warren (σημ. 21), σ. 36-37 και πίν. 6, Group 4A, 5.

23 J. A. W. Warren, « The Autonomous Bronze Coinage of Sicyon. Part 2 », NC 144 (1984), σ. 2 και πίν. 1, Group 7B.

24 BCD Peloponnesos, αρ. 1225.2.

25 Preka-Alexandri, Stoyas 2011, σ. 670, 672.

26 Αυτόθι, σ. 672, Chart 1 (8).

27 To νόμισμα δεν εντάσσεται στο προαναφερθέν δείγμα των 1346 νομισμάτων, καθώς αποτελεί μεταγενέστερο εύρημα· απεικόνιση του νομίσματος, βλ. A. Kanta-Kitsou, Γίτανα Θεσπρωτίας: Αρχαιολογικός οδηγός (2008), σ. 69.

28 BCD Peloponnesos, αρ. 1522-1523· BMC Peloponnesus, σ. 174, αρ. 52-53 (περ. 363-280 π.Χ.), πίν. XXXII, 11.

29 Εφθαρμένο· BCD Korinth, αρ. 195.

30 Εφθαρμένο νόμισμα.

31 Εφθαρμένο νόμισμα.

32 A. Kanta-Kitsou, V. Lambrou, Ντόλιανη Θεσπρωτίας: Αρχαιολογικός οδηγός (2008), σ. 36· για την ταύτιση της δραχμής στα δεξιά, βλ. BCD Korinth, αρ. 158.

33 Αυτόθι, σ. 36· για την ταύτιση, βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 259 ή 261.

34 Εφθαρμένο νόμισμα: Πήγασος αρ. / κεφαλή νύμφης αρ., στα δ. Α (;)· βλ. BMC Corinth, σ. 23, αρ. 233.

35 Ένας στατήρ από τη Βόρεια στοά Αγοράς· βλ. G. Riginos, K. Lazari, Ελέα Θεσπρωτίας: Αρχαιολογικός οδηγός του χώρου & της ευρύτερης περιοχής (2007), σ. 62 (δυσδιάκριτο σύμβολο εν μέρει έκκεντρο). Από την Κατοικία (19) στη συνοικία Νότια της Αγοράς αναφέρονται δύο κορινθιακές δραχμές (recte στατήρες) και ένα τετράδραχμον Πτολεμαίου Γ’ (recte Πτολεμαίου Β’) που συναποτελούσαν θησαυρό· βλ. αυτόθι, σ. 27, απεικόνιση στη σ. 24. Οι κορινθιακοί στατήρες φαίνονται ύστεροι, όμως η απεικόνιση δυσχεραίνει την ταύτιση. Για το τετράδραχμον του Πτολεμαίου Β’, βλ. I.N. Svoronos, Τα νομίσματα του κράτους των Πτολεμαίων (1904), σ. 137 (Πτολεμαίος Β’ ή Γ’), αρ. 911, πίν. XXVII, 17· A. Davesne, « La deuxième guerre de Syrie (ca. 261-255 avant J.-C.) et les témoignages numismatiques », στο M. Amandry κ.ά. (επιμ.), Travaux de numismatique grecque offerts à Georges Le Rider (1999), σ. 129-131, πίν. 11, 5-6 (Πτολεμαίος Β’, Ταρσός, περ. 261-259 π.Χ.).

36 1: Δραχμή με εφθαρμένο μονόγραμμα (κτήριο Α). 2: BCD Korinth, αρ. 169 (κτήριο Α). 3: BMC Corinth, σ. 52, αρ. 419-420, πίν. ΧΙΙΙ, 19 (κτήριο Α, εικ. 18). Για την ανασκαφή στο κτήριο Α (= Ανατολική στοά Αγοράς), βλ. K. Preka-Alexandri (σημ. 5), σ. 346, 348-349, σχ. 7. 4: BCDKorinth, αρ. 171· BMCCorinth, σ. 50, αρ. 411 (περ. 300-243 π.Χ.), πίν. XIII, 12 (Βόρεια στοά Αγοράς, για τη δραχμή αυτή, βλ. G. Riginos, K. Lazari [παραπάνω], σ. 62). 5: SNG Lockett, αρ. 2127 (κτήριο Ε, εικ. 19). 6: Eφθαρμένη δραχμή (κτήριο Ε). 7: Aκόμη μία δραχμή, βλ. G. Riginos, K. Lazari (παραπάνω), σ. 79· για την ταύτιση, βλ. Numismatik Lanz, Auktion 146 (25/05/2009), αρ. 150· πρβλ. BCD Korinth, αρ. 172 (λίγο διαφορετικό μονόγραμμα).

37 Από το κτήριο Ε.

38 BCD Korinth, αρ. 166· BMC Corinth, σ. 19, αρ. 189-190, πίν. V, 11.

39 BCD Korinth, αρ. 171· BMC Corinth, σ. 50, αρ. 411 (περ. 300-243 π.Χ.), πίν. XIII, 12.

40 Βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 509-512, 518-523, 537-538· BMC Peloponnesus, σ. 23, αρ. 7-13, πίν. V, 8.

41 Βλ. K. Lazari κ.ά., Δυμόκαστρο Θεσπρωτίας: Αρχαιολογικός οδηγός (2008), σ. 55 και 74· για την πρώτη από τις τρεις δραχμές της σ. 55 –βλ. επίσης A. Kanta-Kitsou κ.ά., Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας (2008), σ. 47, αρ. 1– η ταύτιση έχει ως εξής: BMC Corinth, σ. 50, αρ. 410 (περ. 300–243 π.Χ.), πίν. XIII, 11. Για μια επιπλέον δραχμή, βλ. K. Lazari κ.ά., Ο αρχαιολογικός χώρος του Δυμοκάστρου και οι εργασίες ανάδειξής του. Πρακτικά ημερίδας « Εργασίες ανάδειξης στους αρχαιολογικούς χώρους της Θεσπρωτίας. Ελέα, Ντόλιανη, Δυμόκαστρο », Ηγουμενίτσα, 14 Δεκεμβρίου 2007 (2008), σ. 37, εικ. 14β (Πήγασος αρ. / κεφαλή νύμφης αρ., δυσδιάκριτο γράμμα).

42 Μάλλον του τύπου BCD Korinth, αρ. 156· BMC Corinth, 18, αρ. 184 (περ. 400-338 π.Χ.), πίν. V, 9.

43 Α’ « εγκάρσια » διαδρομή: Δρέπανο – Πύργος Ραγίου – Γίτανα – Ντόλιανη (από την Κερκυραϊκή περαία στην κοιλάδα του Θυάμιδος). Β’ « εγκάρσια » διαδρομή: Δυμόκαστρο – Καρτέρι – Κυρά Παναγιά – Προδρόμι – Βέλιανη. Υπήρχε μάλλον και μια γ’ διαδρομή που διέσχιζε διαγωνίως τη Θεσπρωτία: Σμέρτος – Γίτανα – Ντόλιανη – Νεοχώρι – Άγ. Δονάτος – Βέλιανη – Αυλότοπος.

44 K. Preka-Alexandri, « A Group of Inscribed Seal Impressions of Thesprotia, Greece », στο M.-F. Boussac, A. Invernizzi (επιμ.), Archives et sceaux du monde hellénistique, Torino, 13-16 gennaio 1993 (1996), σ. 195-198.

45 Preka-Alexandri, Stoyas 2011, σ. 678, εικ. 20 c.

46 Bλ. σχετικά, αυτόθι, σ. 678, εικ. 20 a-b.

47 Στέφανος Βυζάντιος, Ἐθνικά, s.v. « Δύμη » (Meineke, 240-242). Bλ. ακόμη, Κ. Ν. Triantafyllou, « Περί την ονοματολογίαν της Δύμης », στο A.Δ. Ριζακησ (επιμ.), Αχαϊκό τοπίο ΙΙ. Δύμη και Δυμαία χώρα (2000), σ. 103.

48 BCD Peloponnesos, αρ. 486 (τετράχαλκον· βλ. επίσης, SNG Copenhagen, 148) και αρ. 487 (χαλκούς).

49 BCD Peloponnesos, αρ. 477 (δίχαλκον· βλ. επίσης, SNG Copenhagen, 147).

50 Babelon 1914, στ. 545-548, πίν. CCXXII, 19.

51 Η J. Α.W. Warren πιστεύει ότι πρόκειται για την Αφροδίτη· J.A.W. Warren, The Bronze Coinage of the Achaian Koinon: The Currency of a Federal Ideal (2007), σ. 112, σημ. 28· επίσης, σ. 109, σημ. 4, πίν. 1, 1-3. Σε κάθε περίπτωση, η γυναικεία κεφαλή δεν φέρει στάχυα στην κόμη της για να συνδεθεί με τη θεά Δήμητρα και είναι πιθανότερο να αποδίδει την Άρτεμι· βλ. επίσης, Babelon 1914, στ. 549. Επιπλέον, βλ. σχετικά το άρθρο της Μαίρης Γκικάκη στον παρόντα τόμο. Παρεμπιπτόντως, στο Τείχος των Δυμαίων υπάρχει graffito που μαρτυρεί λατρεία της Αρτέμιδος· βλ. A.D. Rizakis, « Το λατρευτικόν πάνθεον της αρχαίας Δύμης: θεοί και ήρωες », στο Α.Δ. Ριζακησ (σημ. 47), σ. 125-126, 127· του ιδιου, Achaïe III. Les cités achéenes: épigraphie et histoire (2008), σ. 63-64, αρ. 7, πίν. II, 7b.

52 Babelon 1914, στ. 547-548, πίν. CCXXII, 20.

53 A. Baldwin Brett, Museum of Fine Arts, Boston: Catalogue of Greek Coins (1974), αρ. 1183, πίν. 61.

54 R. Jameson, Collection R. Jameson (1913-1932), t. III, αρ. 2093, πίν. CXII.

55 Babelon 1914, στ. 547-548, πίν. CCXXII, 21.

56 SNG Copenhagen, 226 (εικ. 25).

57 BMC Thessaly, σ. 48, αρ. 1 (ως Αχαΐα Φθιώτις), πίν. X, 17.

58 Ο E. Babelon εικάζει ότι πρόκειται για παράσταση της Αθηνάς Αμαρίας ή Παναχαΐδος· Babelon 1914, στ. 549-550.

59 Kάπως μικρότερη είναι πάντως η απόσταση της ασπίδας από τον κορμό στο ημίδραχμον της Κοπεγχάγης (εικ. 25). Η λεπτομέρεια μπορεί να μην έχει μεγάλη σημασία τελικά· σε πολύ υστερότερα εξάχαλκα των Πατρών –BCD Peloponnesos, αρ. 509-512 (περ. 42-40 π.Χ.), 518-523 (περ. 39-35 π.Χ.), 537-538 (περ. 25 π.Χ.)– ανάλογη Αθηνά κρατά την ασπίδα πιο κοντά στο σώμα της· θα μπορούσε να είναι περισσότερο θέμα γωνίας θέασης και τρόπου απόδοσης από τον ενίοτε χαράκτη πιθανώς ενός γνωστού αγαλματικού τύπου.

60 Βλ. π.χ. J. A. W. Warren (σημ. 51), σ. 109 (στο πλαίσιο του αντικτύπου της μάχης των Λεύκτρων το 371 π.Χ.). Η έκδοση θα μπορούσε να συνδέεται, ύστερα από την καταστροφή της Ελίκης, το 373 π.Χ., με τον ορισμό του ιερού του Διός Ομαγυρίου και της Δήμητρος Παναχαιάς στο Αίγιον ως νέου τόπου συνάθροισης του Κοινού· BCD Peloponnesos, σ. 107. Για τη χρονολόγηση της κοπής, βλ. επίσης το άρθρο της Μ. Γκικάκη στον παρόντα τόμο.

61 N. K. Rutter κ.ά. (επιμ.), Historia Numorum: Italy (2001), αρ. 1987.

62 BCD Lokris-Phokis, αρ. 429-431 (πρώιμος 2ος αι. π.Χ.· βλ. αρ. 427).

63 Ως νομισματικά παράλληλα θα μπορούσαν να θεωρηθούν κοπές που εξέδωσαν οι Φθιώτιδες Θήβες με τη σύστοιχη ένοπλη μορφή του Πρωτεσιλάου (περ. 302-286 π.Χ.)· βλ. E. Rogers, The Copper Coinage of Thessaly (1932), αρ. 550, εικ. 306 (τρίχαλκον ή τετράχαλκον), αρ. 551, εικ. 308 (χαλκούς)· SNG Copenhagen, 259 (αργυρό ημίδραχμον)· SNG Delepierre, 1153 (αργυρή δραχμή ή τετρώβολον). Βλ. επίσης, BCD Thessaly I, αρ. 1346-1348, και BCD Thessaly II, αρ. 758-761. Ας σημειωθεί ότι, διαφωνώντας με τον A. S. Walker (συντάκτη του καταλόγου BCD Thessaly I), ο BCD θεωρεί ότι η χρονολόγηση των δραχμών των Θηβών, όπως, π.χ., του αρ. 1346 θα έπρεπε να είναι μάλλον χαμηλότερη (τέλη δεκαετίας 220 π.Χ.) σε σχέση με τις υπόλοιπες εκδόσεις. Επιπλέον, για το BCD Thessaly II, αρ. 761 σημειώνεται ως χρονολόγηση ο 3ος αι. π.Χ. εν γένει.

64 J. A. Papapostolou, Achaean Grave Stelai (1993), σ. 116.

65 Ενδεικτικά μπορούν να αναφερθούν σε αντιπαραβολή επιγραφές με μεγαλύτερο « ωμέγα »: ιερός νόμος της Δήμητρος από τη θέση « Κουπούλια », περ. 8 χλμ. Ν. της Κάτω Αχαΐας (3ος αι. π.Χ.), A. D. Rizakis, Achaïe III (σημ. 51), σ. 61-63, αρ. 6, πίν. II· τμήμα επιτύμβιας στήλης από την Kάτω Αχαΐα (3ος-2ος αι. π.Χ.), J. A. Papapostolou (σημ. 64), σ. 108, αρ. 74· θραύσμα επιτύμβιας στήλης από την Kάτω Αχαΐα (2ος αι. π.Χ.), A. D. Rizakis, Achaïe III (σημ. 51), σ. 90-91, αρ. 37, πίν. VI.

66 J. A. Papapostolou (σημ. 64), σ. 94, αρ. 17· σ. 117.

67 Βλ. σχετικά αυτόθι, σ. 115.

68 G. Shipley, « Approaching the Macedonian Peloponnese », στο C. Grandjean (επιμ.), Le Péloponnèse d’Épaminondas à Hadrien. Actes du Colloque de Tours, 5-7 octobre 2005 (2008), σ. 65 και σημ. 47· J. Andreau « Conclusion: Le Péloponnèse dans le temps et l’espace, et l’identité civique », αυτόθι, σ. 364.

69 A. D. Rizakis, Achaïe III (σημ. 51), σ. 27.

70 A. D. Rizakis, « Το λατρευτικόν πάνθεον » (σημ. 51), σ. 124.

Table des illustrations

Légende Εικ. 1. Τοπογραφικό σχέδιο των Γιτάνων.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 67k
Légende Eικ. 2-15. Πελοποννησιακά νομίσματα από τις ανασκαφές στα Γίτανα (2-10: Kόρινθος. 11: Πελλήνη. 12-14: Σικυών. 15: Eπίδαυρος).
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 54k
Légende Εικ. 16. Χάρτης Θεσπρωτίας με σημεία ανεύρεσης πελοποννησιακών νομισμάτων.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 119k
Légende Eικ. 17-20. Νομίσματα Κορίνθου από άλλες θέσεις στη Θεσπρωτία.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 15k
Légende Εικ. 21. Πήλινο σφράγισμα από τα Γίτανα με ανδρική κεφαλή, πήγασο και επιγραφή « ΑΓΟΡΑΝΟ ».
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 6,3k
Légende Εικ. 22. Πήλινο σφράγισμα από τα Γίτανα με πήγασο.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-6.jpg
Fichier image/jpeg, 5,3k
Légende Εικ. 23. Πήλινο σφράγισμα από τα Γίτανα με Αθηνά και επιγραφή « ΔΥΜΑΙΩ [N] ».
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-7.jpg
Fichier image/jpeg, 3,1k
Légende Εικ. 24. Χάλκινο νόμισμα Δύμης· BCD Peloponnesos, αρ. 477.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-8.jpg
Fichier image/jpeg, 6,3k
Légende Εικ. 25. Αργυρό ημίδραχμον Αχαϊκού Κοινού· SNG Copenhagen, αρ. 226.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-9.jpg
Fichier image/jpeg, 4,7k
Légende Εικ. 26. Η επιγραφή του πήλινου σφραγίσματος των Δυμαίων (λεπτομέρεια σε μεγέθυνση της εικ. 23).
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-10.jpg
Fichier image/jpeg, 8,6k
Légende Εικ. 27. Επιτύμβια επιγραφή από την Πάτρα (J. A. Papapostolou, Achaean Grave Stelai [1993], πίν. 17). Θεσπρωτία.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7977/img-11.jpg
Fichier image/jpeg, 44k

Auteurs

Επίτιμη Διευθύντρια Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, Αθήνα.

Αρχαιολόγος-νομισματολόγος, Νομισματική Συλλογή ΚΙΚΠΕ, Aθήνα.

© École française d’Athènes, 2018

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search