Version classiqueVersion mobile

La monnaie dans le Péloponnèse

 | 
Charles Doyen
, 
Eva Apostolou

Η νομισματική κυκλοφορία στην Κεφαλονιά κατά την κλασική και ελληνιστική περίοδο

The coin circulation in Kephalonia during the Classical and Hellenistic times

La circulation monétaire à Képhalonie aux époques classique et hellénistique

Έλενα Μπονελου et Ανδρέας Σωτηριου

Résumé

Les quatre cités-États de Képhalonie (Palé, Krané, Samé et Pronoi) étaient, aux époques classique et hellénistique, d’importantes escales pour le commerce de transit et des puissances navales considérables. Nous traitons ici, pour la première fois, fût-ce rapidement, de la circulation monétaire dans l’île, en tirant parti de travaux récents et sur la base des données archéologiques. Rien de neuf n’apparaît au sujet de la production monétaire de la tétrapole de Képhalonie. Les monnaies étrangères retrouvées dans l’île témoignent des liens commerciaux avec les cités d’Italie du Sud (Métaponte et Naples), de la côte grecque occidentale (Ambracie et Leucade) et du Golfe de Corinthe (Corinthe et Sicyone). Leur présence confirme ce que les témoignages historiques nous apprennent sur les conflits militaires (Confédération achéenne, Élide, Argos, Rome) et les alliances politico-militaires (Confédération étolienne et Zacynthos).

Texte intégral

  • 1 Σχετικά με τη γεωγραφία του νησιού, βλ. Α. Μηλιαρακησ, Γεωγραφία πολιτική νέα και αρχαία του Νομού (...)
  • 2 Λ. Κολωνασ, «Αρχαίες εγκαταστάσεις νοτιοανατολικής Κεφαλονιάς, θέσεις στρατηγικού ελέγχου του χερσα (...)
  • 3 A. Sotiriou, «Classical and Hellenistic Kephalonia: The Evolution of Four Major City-States», στο C (...)

1 Η Κεφαλονιά, λόγω της νευραλγικής γεωπολιτικής θέσης της, υπήρξε από την αρχαιότητα σημαντικός στρατιωτικός και εμπορικός σταθμός. Η σύμπτωση αυτή σε συνδυασμό με το φυσικό ανάγλυφο τοπίο και τον καταμερισμό του φυσικού πλούτου, ευνόησαν ή και ακόμα επέβαλαν τη διαίρεση του νησιού σε τέσσερις πόλεις-κράτη, την Πάλη, την Κράνη, τη Σάμη και τους Πρόννους1. Η περίοδος συγκρότησης και οργάνωσής τους ανάγεται στους γεωμετρικούς και αρχαϊκούς χρόνους2, αλλά η μεγάλη ακμή τους επήλθε κατά τους ελληνιστικούς3. Η πρώτη αναφορά ως «τετράπολις» εντοπίζεται στο Θουκυδίδη (2.30.2).

  • 4 Ο αρχαιολογικός έλεγχος του νησιού υπαγόταν στη δικαιοδοσία της ΣΤ΄ ΕΠΚΑ έως το 2006, οπόταν και ιδ (...)
  • 5 Κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους, η Σάμη αλλά και η νεοϊδρυθείσα πόλη Πάνορμος (σημερινό Φισκάρδο) (...)
  • 6 Α. Ποστολακασ, Κατάλογος των αρχαίων νομισμάτων των νήσων Κερκύρας, Λευκάδος, Ιθάκης, Κεφαλληνίας, (...)
  • 7 Εξαίρεση αποτελούν ο «θησαυρός» της Κεφαλονιάς (IGCH 140), ο οποίος εντοπίστηκε το 1935 στο νησί κα (...)

2Από τις ανασκαφικές αλλά και τις επιφανειακές έρευνες που πραγματοποιούνται στην Κεφαλονιά4 έχει συγκεντρωθεί ικανοποιητικός αριθμός νομισμάτων, κυρίως, των ρωμαϊκών αυτοκρατορικών χρόνων, ενώ μόνο ένας μικρός αριθμός χρονολογείται στους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους (συμβατικά 5ο-1ο αι. π.Χ.), που αποτελεί το αντικείμενο της συζήτησής μας5. Αν και το υπό μελέτη υλικό είναι περιορισμένο, μόλις 113 νομίσματα, θεωρήθηκε σκόπιμη η παρουσίασή του, καθώς οι τέσσερις πόλεις, ενώ έχουν να επιδείξουν αξιόλογη νομισματική δραστηριότητα6, εντούτοις, παραμένουν νομισματικά πλημμελώς μελετημένες. Η νομισματική, δε, κυκλοφορία στο νησί, αλλά και η διασπορά των νομισμάτων της τετράπολης είναι έως σήμερα παντελώς άγνωστη7. Η πλήρης απουσία τους σε καταχωρισμένους «θησαυρούς» στο Inventory of Greek Coin Hoards και στη σειρά των Coin Hoards Ι-Χ, αποτελεί πεδίο μελλοντικής έρευνας.

Γράφ. 1. Η κατανομή του νομισματικού υλικού ανά πόλη (1-15).

3Ο κύριος όγκος των νομισμάτων προέρχεται από τη Σάμη (γράφ. 1). Το γεγονός αυτό είναι τυχαίο και οφείλεται στο ότι ο σημερινός οικισμός είναι θεμελιωμένος κατεξοχήν επάνω στον πυρήνα της ρωμαϊκής και εν μέρει της κλασικής και ελληνιστικής πόλης, με αποτέλεσμα να προκύπτουν συχνά σωστικές έρευνες. Αντίθετα, οι θέσεις των τριών άλλων μεγάλων αστικών κέντρων εγκαταλείφθηκαν, αποφεύγοντας αφενός τη σημερινή οικοδομική λαίλαπα, στερώντας αφετέρου τη σύγχρονη έρευνα από νέα αρχαιολογικά τεκμήρια. Οι ελάχιστες πληροφορίες για τις θέσεις αυτές είναι αποτέλεσμα, κυρίως, των επιφανειακών ερευνών και των εργασιών ανάδειξής τους.

  • 8 Για την ιστορία της Κεφαλονιάς, βλ. Γ. Ν. Μοσχοπουλοσ, Ιστορία της Κεφαλονίας. Από τα αρχαία χρόνια (...)

4Στον πίν. 1 αποτυπώνεται η νομισματική κυκλοφορία ανά πόλη, σύμφωνα με τα έως τώρα διαθέσιμα στοιχεία, αλλά λόγω της άνισης εκπροσώπησής τους στο δείγμα, κρίθηκε σκόπιμο η αξιολόγηση του νομισματικού υλικού να γίνει συνολικά. Τα νομίσματα χρονολογούνται κυρίως στον 4ο αι. και 3ο αι. π.Χ., περιόδους κατά τις οποίες οι πόλεις της Κεφαλονιάς φαίνεται να συμπορεύονται ιστορικά8.

Εικ. 1-15. Νομίσματα από τις ανασκαφές στην κεφαλληνιακή τετράπολη.

  • 9 Στη νεκρόπολη (θέση Περδικόβρυση) των αρχαίων Πρόννων πραγματοποιείται από τη ΛΕ΄ ΕΠΚΑ και τον Α. Σ (...)
  • 10 C. M. Kraay, Archaic and Classical Greek Coins (1976), σ. 96.
  • 11 Αν και η συμμετοχή οπλιτών από την Πάλη κατά τη μάχη των Πλαταιών το 479 π.Χ. (Ηρόδοτος, 9.28) (Σχε (...)
  • 12 C. M. Kraay (σημ. 10), σ. 103.
  • 13 Για τους τύπους των αργυρών και των χαλκών, βλ. BMC Peloponnesus, σ. 77-93· O. D. Hoover, Handbook (...)

5Στα τοπικά νομισματοκοπεία αποδίδονται 26 νομίσματα, εκ των οποίων μόνον ένα αργυρό. Δεν εντοπίστηκαν νομίσματα των Πρόννων, γεγονός καθαρά περιπτωσιακό, καθώς στην επικράτεια της πόλης έχουν πραγματοποιηθεί μόνον επιφανειακές έρευνες9, ενώ οι εργασίες πεδίου στον αρχαϊκό ναό στη Σκάλα δεν απέδωσαν νομισματικά ευρήματα. Ήδη από τις αρχές του 5ου αι. π.Χ., πρώτη η Κράνη προχώρησε στην έκδοση αργυρού νομίσματος10 και ακολούθησαν η Πάλη11 και η Σάμη μέσα στον ίδιο αιώνα, με τελευταίους τους Πρόννους, οι οποίοι δραστηριοποιήθηκαν στις αρχές του 4ου αι. π.Χ.12. Τα αργυρά νομίσματα που εκδίδουν ακολουθούν τον κερκυραϊκό σταθμητικό κανόνα (στατήρας 11,6 γρ.), ο οποίος φαίνεται να επισκιάζει εκείνο της Κορίνθου ή της Αίγινας στην περιοχή, καθώς υιοθετήθηκε και από το νησί της Ζακύνθου. Πριν από τα μέσα του 4ου αι. π.Χ. οι πόλεις προχώρησαν στην έκδοση και χαλκού νομίσματος, με σκοπό να αντικαταστήσουν τις μικρές δύσχρηστες αργυρές υποδιαιρέσεις που χρησιμοποιούνταν για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών τους13. Η νομισματική τους δραστηριότητα σταμάτησε οριστικά στις αρχές του 2ου αι. π.Χ., μετά την κατάληψη του νησιού από τον ρωμαίο Μ. Fulvior Nobilior το 188 π.Χ.

  • 14 O. Kern, Die Inschriften von Magnesia am Meander (1900), αρ. 35.

6Τα θέματα που απεικονίζονται σχετίζονται με τις βασικές παραγωγικές τους δραστηριότητες (ο κριός, το βόδι, ο ταύρος, το κριθάρι και το σιτάρι με τη κτηνοτροφία και τη γεωργία, το δελφίνι, η ελάτη και η πρώρα πλοίου με τη θάλασσα και το εμπόριο), τη λατρεία (Ζευς, Ποσειδών, Αθηνά, Απόλλων, Ερμής, Δήμητρα, Περσεφόνη) και τη μυθική οίκηση του νησιού (Κέφαλος, Πρόκρις, Λαίλαψ). Η κάθε πόλη αναγράφει το όνομά της ή συμπίλημα των αρχικών της, ενώ δεν είναι γνωστή η έκδοση κοινού νομίσματος, αν και επιγραφικά μαρτυρείται το συλλογικό εθνικό Κεφαλλάνας14.

  • 15 BMC Peloponnesus, σ. 68, αρ. 37-39.
  • 16 Ibid., σ. 87, αρ. 25-31· SNG Copenhagen, αρ. 462.
  • 17 BMC Peloponnesus, σ. 86, αρ. 21-23.

7Η πλειονότητα των νομισμάτων των τοπικών νομισματοκοπείων προέρχεται από την Πάλη. Πρόκειται για 13 χαλκές εκδόσεις, οι οποίες ανήκουν κυρίως στον τύπο με τον κόκκο κριθαριού εντός Π ως εμπροσθότυπο και δελφίνι ως οπισθότυπο (εικ. 1)15. Απαντούν, επίσης, μεμονωμένες εκδόσεις με την κεφαλή της Περσεφόνης ή της Πρόκριδος και συμπίλημα των αρχικών της πόλης (ΠΑ)16 ή τον ήρωα Κέφαλο καθισμένο σε βράχο17. Οι παραπάνω χαλκές εκδόσεις χρονολογούνται από το 370 έως το 189 π.Χ.

  • 18 Ibid., σ. 90, αρ. 8.
  • 19 Ibid., σ. 91, αρ. 9-14, 19-20.
  • 20 Ibid., σ. 91, αρ. 30-31.

8Ακολουθεί η Σάμη με έξι νομίσματα. Πρόκειται για έναν αργυρό οβολό με την κεφαλή του Απόλλωνος ως εμπροσθότυπο και τη λαίλαπα ως οπισθότυπο, ο οποίος χρονολογείται μεταξύ του 375 και 330 π.Χ. (εικ. 2)18, ενώ τα χαλκά νομίσματα ανήκουν κυρίως σε εκδόσεις με την κεφαλή της Αθηνάς και τον κριό19, όπως και με τον ήρωα Κέφαλο και τη λαίλαπα (εικ. 3)20.

  • 21 Ibid., σ. 78-79, αρ. 18-21.
  • 22 Ibid., σ. 80, αρ. 42-43.
  • 23 Ibid., σ. 81, αρ. 48-49.

9Τέλος, η Κράνη εκπροσωπείται με πέντε χαλκά νομίσματα, τα οποία κατατάσσονται στους ακόλουθους τύπους : κριός / τόξο21, ιστάμενος Ποσειδώνας / συμπίπλημα αρχικών πόλης ΚΡΑ (εικ. 4)22 και βουκράνιο / Κ23.

10Τα νομίσματα των ξένων εκδοτριών αρχών που συγκεντρώθηκαν είναι 58. Πρόκειται για 18 αργυρά και 40 χαλκά, τα οποία κατανέμονται ως εξής (βλ. πίν. 1) :

Σάμη Πάλη Κράνη Πρόννοι
Σάμη ×
Πάλη × × × ×
Κράνη × ×
Πρόννοι
Μεταπόντιο ×
Νεάπολη ×
Κασσώπη ×
Αμβρακία ×
Ανακτόριο ×
Λευκάδα ×
Ακαρνανικό Κοινό ×
Αιτωλικό Κοινό × × ×
Ερέτρια ×
Θήβα ×
Κόρινθος × × ×
Αχαϊκή Συμπολιτεία ×
Σικυών × ×
Άργος ×
Ήλιδα ×
Ζάκυνθος ×
Ρωμαϊκές εκδόσεις × ×

Πίν. 1. Η νομισματική κυκλοφορία στην κεφαλληνιακή τετράπολη.

  • 24 Εμ.: Κεφαλή Αθηνάς / Οπ.: Στάχυ: βλ. SNG Lockett, 438.
  • 25 Εμ.: Κεφαλή Απόλλωνος / Οπ.: Ανθρωπόμορφος ταύρος: βλ. N.K. Rutter, Historia Numorum (Italy) (2001) (...)
  • 26 Εμ.: Δρυοστεφανωμένη κεφαλή Διός / Οπ.: Γρύπας. Δε διακρίνεται το όνομα του επώνυμου άρχοντα (;) στ (...)
  • 27 Εμ.: Κεφαλή Αφροδίτης / Οπ.: Περιστέρι σε πτήση. Βλ. BMC Thessaly–Aetolia, σ. 98, αρ. 3-5· P. R. Fr (...)
  • 28 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Πήγασος. Βλ. BCD Akarnanien–Aetolien, αρ. 190.1.
  • 29 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Πήγασος. Βλ. BCD Akarnanien–Aetolien, αρ. 117-118.
  • 30 Εμ.: Κεφαλή Ηρακλέους / Οπ.: Κεφαλή Αχελώου. Βλ. BCD Akarnanien–Aetolien, αρ. 34-40.

11Στις δυτικές αποικίες αποδίδονται δύο νομίσματα, μία αργυρή δραχμή του Μεταποντίου (πρώτο μισό 3ου αι. π.Χ., εικ. 5)24 και ένα χαλκό της Νεάπολης25, ενώ από την περιοχή της Ηπείρου εντοπίστηκαν δύο χαλκά νομίσματα, της Αμβρακίας26 και της Κασσώπης27 (342-330/325 αι. π.Χ.). Από την περιοχή της Ακαρνανίας προέρχεται μικρός αριθμός νομισμάτων : ένα διώβολο Λευκάδας (400-375 π.Χ., εικ. 6)28, ένα διώβολο Ανακτορίου (300-270 π.Χ.)29 και δύο χαλκές εκδόσεις του Ακαρκανικού Κοινού (3ος αι. π.Χ.)30.

  • 31 Κυρίως απαντά ο τύπος χωρίς ονόματα νομισματοκόπων, ο οποίος χρονολογείται το 239-229 π.Χ. (D. J. T(...)
  • 32 Βλ. ibid., αρ. 1400 ποικ.

12Συγκριτικά μεγάλος είναι ο αριθμός των εκδόσεων από το νομισματοκοπείο του Αιτωλικού Κοινού, καθώς αναγνωρίστηκαν 19 χαλκά νομίσματα. Η πλειονότητά τους ανήκει σε παραλλαγές του τύπου κεφαλή Απόλλωνος / επιδορατίς και γνάθος κάπρου με το εθνικό, του δευτέρου μισού του 3ου αι. π.Χ. (εικ. 7)31. Επίσης, απαντούν τέσσερα νομίσματα του τύπου κεφαλή Αθηνάς / Ηρακλής ιστάμενος με ρόπαλο, τα οποία χρονολογούνται στην τελευταία περίοδο της νομισματικής δραστηριότητας του Κοινού, το 205-150 π.Χ.32.

  • 33 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Κεφαλή Αφροδίτης (δεύτερο μισό 4ου αι. π.Χ.). Βλ. BCD Korinth, αρ. 167.
  • 34 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Πήγασος. Βλ. BCD Korinth, αρ. 192-193 ποικ.
  • 35 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Τρίαινα. Βλ. BCD Korinth, αρ. 207 ποικ.
  • 36 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Τρίαινα. Βλ. BCD Korinth, αρ. 217 ποικ.

13Λόγω της εγγύτητας του νησιού με τις πελοποννησιακές ακτές, αλλά κυρίως λόγω της θέσης του στην έξοδο του Κορινθιακού κόλπου, βρέθηκαν 27 νομίσματα, εκ των οποίων τα 15 αργυρά, από νομισματοκοπεία πόλεων της Πελοποννήσου. Τα νομίσματα της Κορίνθου υπερτερούν όλων των υπολοίπων. Κατεγράφησαν συνολικά μία δραχμή33, έξι διώβολα (εικ. 8)34, ένας οβολός35 και επτά χαλκά, που χρονολογούνται κυρίως στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ.36.

  • 37 Ο τύπος περιστέρι σε πτήση και στις δύο όψεις χρονολογείται στο 360-340/330 π.Χ. (βλ. BCD Peloponne (...)
  • 38 Τα χαλκά της Σικυώνας με την κεφαλή Απόλλωνος και περιστέρι σε πτήση χρονολογούνται περ. 90-60 π.Χ. (...)

14Αισθητή είναι και η παρουσία της Σικυώνας, η οποία δηλώνεται με τέσσερις οβολούς (περιστέρι ή δαφνοστεφής κεφαλή Απόλλωνος ως εμπροσθότυπος και περιστέρι σε πτήση ως οπισθότυπος, δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ., εικ. 9)37 και δύο χαλκά με αντίστοιχους τύπους του 1ου αι. π.Χ.38. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι τα περισσότερα αργυρά νομίσματα της Κορίνθου και της Σικυώνας χρησιμοποιήθηκαν ως «χαρώνειο νόμισμα» σε τάφους της Σάμης.

  • 39 Εμ.: Κεφαλή Διός / Οπ.: μονογράφημα ΑΧ. Βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 430-432. Πρόκειται για μία από τι (...)
  • 40 Βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 382 ποικ.
  • 41 Βλ. Ibid., αρ. 650.
  • 42 Βλ. Ibid., αρ. 1056.4.
  • 43 Εμ.: Κεφαλή Αφροδίτης /Οπ.: Ημίτομο πηγάσου (Βλ. BMC Peloponnesus, σ. 99, αρ. 57-58)· Εμ.: Κεφαλή Α (...)

15To Αχαϊκό Κοινό εκπροσωπείται με δύο ημίδραχμα (37-31 π.Χ., εικ. 10)39 και μία χαλκή έκδοση (μέσα 3ου αι π.Χ.)40 Αιγίου. Από την Ήλιδα προέρχεται ένα ημιωβόλιο των μέσων του 4ου αι. π.Χ., με την κεφαλή της Νύμφης Ολυμπίας ως εμπροσθότυπο και κεραυνό ως οπισθότυπο με τα αρχικά της πόλης F-A (εικ. 11)41, ενώ ένα χαλκό νόμισμα του 4ου αι. π.Χ. αποδίδεται στην πόλη του Άργους με κεφαλή λύκου και το αρχικό της πόλης (εικ. 12)42. Από το γειτονικό νησί της Ζακύνθου ταυτίστηκαν δύο χαλκά νομίσματα του 2ου αι. π.Χ. (εικ. 13)43.

  • 44 Eμ.: Kεφαλή Περσεφόνης με στάχυα / Oπ.: Ποσειδών με τρίαινα και το εθνικό ΒΟΙΩΤΩΝ. Βλ. BMC Central (...)
  • 45 Eμ.: Tαύρος / Οπ.: Βότρυς (Βλ. SNG Copenhagen, αρ. 488-490).

16Από την περιοχή της κεντρικής Ελλάδας καταγράφηκαν ένα ομοσπονδιακό χαλκό νόμισμα της Θήβας, το οποίο εκδόθηκε μέσα στους κόλπους του Κοινού των Βοιωτών (225-200 π.Χ.)44 και ένα της Ερέτριας, το οποίο χρονολογείται το 369-313 π.Χ. ή και αργότερα (εικ. 14)45.

  • 46 Όπως ήδη αναφέρθηκε, μεγάλο μέρος του νομισματικού υλικού παραμένει ακαθάριστο, λόγω των περιορισμέ (...)
  • 47 Εμ.: Κεφαλή Ρώμης / Οπ.: Ζευς οδηγεί τέθριππο. Βλ. RRC, αρ. 273/1.
  • 48 Εμ.: Κεφαλή Απόλλωνος / Οπ.: Ρόπαλο με λεοντή και τόξο. Βλ. RRC, αρ. 444/1b.
  • 49 RIC Ι2, αρ. 201.

17Η παρουσία ρωμαϊκών νομισμάτων στην Κεφαλονιά έως τις αρχές του 2ου αι. π.Χ. είναι ανύπαρκτη. Μετά την κατάληψη του νησιού από τα στρατεύματα του M. Fulvius Nobilior το 188 π.Χ. εμφανίζονται ρωμαϊκές εκδόσεις και ταυτίζονται με ασφάλεια τρεις46. Πρόκειται για ένα δηνάριο του Q. Fabi Labeo (124 π.Χ., εικ. 15)47, ένα δηνάριο της εποχής του Καίσαρα, το οποίο εκδόθηκε το 49 π.Χ. κατά την εκστρατεία του Πομπηίου εναντίον του48 και μία quadrans του Αυγούστου το 9 π.Χ.49.

  • 50 Για την προστασία των πόλεων από εξωτερικούς κινδύνους, δημιουργήθηκαν ισχυρές οχυρώσεις, οι οποίες (...)
  • 51 Η ενδημική ελάτη του Αίνου ήταν κατάλληλη για τη ναυπήγηση πλοίων. Δεν είναι ξεκάθαρο κατά πόσο η Π (...)

18Αξιολογώντας τα παραπάνω στοιχεία, προκύπτουν ορισμένες διαπιστώσεις σχετικά με τη νομισματική δραστηριότητα της κεφαλληνιακής τετράπολης. Οι περιορισμένες νομισματικές μαρτυρίες επιτρέπουν τη σκιαγράφηση των σχέσεων μεταξύ των τεσσάρων πόλεων του νησιού, οι οποίες, αν και πολιτικά ανεξάρτητες50, διατηρούσαν οικονομικές και εμπορικές επαφές μεταξύ τους, κυρίως όσον αφορά στη διαχείριση της ξυλείας ελάτης του Αίνου, η οποία αποτελούσε σημαντική πηγή εσόδων για τις πόλεις51.

19Οι ξένες εκδότριες αρχές που εκπροσωπούνται με νομίσματα είναι οι αναμενόμενες και σχετίζονται είτε με εμπορικές δραστηριότητες, είτε με πολεμικά/πολιτικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην ευρύτερη περιοχή. Η παρουσία τους συμπορεύεται με την ιστορία του νησιού, όπως αυτή παραδίδεται από τους αρχαίους συγγραφείς και επιβεβαιώνεται από τα αρχαιολογικά δεδομένα.

  • 52 Το πόσο σημαντικός ήταν ο διόρυκτος για την ασφαλή κίνηση των πλοίων, εμπορικών και στρατιωτικών, υ (...)
  • 53 Σχετικά με το θέμα, βλ. E. Wirbelauer, «Landesgeschichte als Meeresgeschichte. Antike Seerouten und (...)
  • 54 Για την ανάπτυξη θέσεων στη νοτιοανατολική Κεφαλονιά ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους έως τη ρωμα (...)

20Η προνομιακή γεωγραφική θέση της Κεφαλονιάς της επέτρεπε τον έλεγχο των εμπορικών οδών προς και από τη Δύση. Υπήρχαν δύο βασικές θαλάσσιες διαδρομές προς τη Σικελία και την Κάτω Ιταλία. Η ασφαλέστερη οδός που ακολουθούσαν τα καράβια ήταν η πλεύση κατά μήκος των Ακαρνανικών και Ηπειρωτικών ακτών μέσα από το διόρυκτο της Λευκάδας52, εκμεταλλευόμενα τους ανέμους και αποφεύγοντας ταυτόχρονα τους πειρατές και το επικίνδυνο ανοικτό πέλαγος53. Η θέση των ανατολικών πόλεων, της Σάμης και των Πρόννων, τους έδινε τη δυνατότητα να ελέγχουν το συγκεκριμένο πέρασμα και να λειτουργούν ως ενδιάμεσοι σταθμοί ανεφοδιασμού και εμπορικών συναλλαγών54.

  • 55 Κατά την άποψη του E. Wirbelauer (σημ. 53), σ. 402-404, τα πλοία μπορεί να ακολουθούσαν κατά την αρ (...)

21Η δεύτερη, πιο σύντομη αλλά και ταυτόχρονα η πιο επικίνδυνη διαδρομή για τη Δύση διερχόταν ανάμεσα από τη Ζάκυνθο και την Κεφαλονιά55. Σε αυτόν τον διάπλου η Κράνη προσέφερε ένα προστατευμένο λιμάνι στον κόλπο του Κούταβου, ενώ η Πάλη, ως το δυτικότερο λιμάνι, αποτελούσε τον τελευταίο σταθμό για τα πλοία πριν το ανοιχτό πέλαγος.

  • 56 K. Jenkins, «A Note on Corinthian Coins in the West», στο Centennial Publication of the American Nu (...)
  • 57 Ξενοφώντος, Ελληνικά. 5.4.62-66. Εξαίρεση αποτελεί η Πάλη στα γεγονότα που προηγήθηκαν του Πελοπονν (...)
  • 58 B. D’Agostino, A. Soteriou, «Campania in the Framework at the Earliest Greek Colonization in the We (...)
  • 59 J. A. W. Warren (σημ. 38), σ. 45-46.
  • 60 E. Bonelou, «The Numismatic Circulation from the Private and Public Buildings of the Capital and th (...)

22Στην πρώιμη εποχή, η Κόρινθος ως μητρόπολη ανέπτυξε έντονες αποικιακές δραστηριότητες και ίδρυσε σταθμούς στη δυτική ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα (Κέρκυρα, Λευκάδα, Αμβρακία, Ανακτόριο, Επίδαμνο, Απολλωνία, Σόλλιον, Χαλκίς, Μολύκρειο, Αετός). Το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου, που βρήκε την Αθήνα εξαντλημένη, προσέφερε στην Κόρινθο την ευκαιρία να επανακάμψει στο Ιόνιο ενεργοποιώντας τους εμπορικούς σταθμούς της56. Αν και οι πόλεις της Κεφαλονιάς ήταν παραδοσιακά σύμμαχοι της Αθήνας57, η Κόρινθος διατηρούσε εμπορικές επαφές με το νησί λόγω του κομβικού σημείου του58. Από την άλλη, η πόλη της Σικυώνας59 εκμεταλλευόμενη το θαλάσσιο αλλά και το χερσαίο χώρο δραστηριοποιήθηκε όχι μόνον στην Πελοπόννησο αλλά και στη δυτική Ελλάδα, καθώς εκδόσεις της εντοπίζονται, εκτός των άλλων, στην Κεφαλονιά, τη Λευκάδα60, την Αμβρακία και την Κέρκυρα.

  • 61 Α. Σωτηριου (σημ. 51), σ. 213.
  • 62 Πολύβιος 4.6.8· 5.3.7.
  • 63 Πολύβιος 5.3.5.

23Η παρουσία των εκδόσεων του Αιτωλικού Κοινού είναι, επίσης, αναμενόμενη, καθώς οι δύο περιοχές δημιούργησαν πολιτικούς δεσμούς κατά το δεύτερο μισό του 3ου αι. π.Χ. Η Κεφαλονιά το 226 π.Χ. γίνεται μέλος του Αιτωλικού Κοινού και το 220 π.Χ. αποκτά πιθανόν Ισοπολιτεία61. Κατά την περίοδο του Συμμαχικού πολέμου (220-217 π.Χ.), ο ισχυρός στόλος των κεφαλληνιακών πόλεων τίθεται στη διάθεση των Αιτωλών για τις εκστρατείες τους στην Πελοπόννησο κατά των πόλεων της Αχαϊκής Συμπολιτείας62. Ο Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας προσπαθεί να αποκόψει τους Αιτωλούς από την πολύτιμη βοήθεια των Κεφαλλήνων, αντιλαμβανόμενος τα γεωπολιτικά πλεονεκτήματα του χώρου τους. Το 218 π.Χ. εκστρατεύει εναντίον του νησιού, χωρίς όμως επιτυχία. Αρχικά, κατευθύνεται στους Πρόννους αλλά αποθαρρύνεται να επιχειρήσει την κατάληψή τους, λόγω του δυσπρόσιτου της περιοχής τους και στη συνέχεια στρέφεται κατά της Πάλης63, την οποία, αν και πολιορκεί, αναγκάζεται τελικά να λύσει την πολιορκία και να αποχωρήσει.

24Οι πόλεις της Κεφαλονιάς χάραξαν σχεδόν κοινή πορεία με τη Ζάκυνθο και μοιράζονταν τους ίδιους συμμάχους, κατά τους κλασικούς, κυρίως, χρόνους. Είναι, λοιπόν, δικαιολογημένη η παρουσία νομισματικών εκδόσεων της Ζακύνθου, η οποία κατελάμβανε μια εξίσου σημαντική γεωγραφική θέση στην έξοδο του Κορινθιακού κόλπου.

  • 64 Για την εκστρατεία του Τιμολέοντα στη Σικελία, βλ. R. J. A. Talbert, Timoleon and the Revival of Gr (...)
  • 65 Διόδωρος 14, 83, 1.
  • 66 Ε. Μπονελου, «Η κυκλοφορία των Ακαρνανικών νομισμάτων σε “θησαυρούς” εντός και εκτός Ακαρνανίας», σ (...)

25 Τα μεμονωμένα, έως τώρα, νομισματικά ευρήματα των υπολοίπων πόλεων και περιοχών (Ήπειρος, Ακαρνανία, Λευκάδα, Θήβα, Ερέτρια, Ήλιδα, δυτικές αποικίες), ναι, μεν, δεν είναι αντιπροσωπευτικά, υποδηλώνουν, όμως, ένα πλέγμα επαφών, εμπορικών και στρατιωτικών, που οπωσδήποτε απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση. Τα ιστορικά γεγονότα που λαμβάνουν χώρα κατά τον 4ο αι. και 3ο αι. π.Χ. ασφαλώς συνδέονται με τις επαφές αυτές. Ένα σημαντικό γεγονός με εμπορικές προεκτάσεις κατά το δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ. ήταν η εκστρατεία του Τιμολέοντα στη Σικελία, ενάντια στον τύραννο των Συρακουσών, Διονύσιο Β΄64. Η νίκη του Τιμολέοντα και η αναδιοργάνωση των Συρακουσών οδήγησαν σε αναγέννηση του εξαγωγικού εμπορίου αγροτικών προϊόντων της Σικελίας προς την Ηπειρωτική Ελλάδα65. Σε αυτές τις ανταλλαγές, οι πόλεις της Κεφαλονιάς θα λειτούργησαν ως ενδιάμεσοι σταθμοί, όπως άλλωστε λειτούργησαν και τα υπόλοιπα νησιά, οι ηπειρωτικές, καθώς και οι ακαρνανικές ακτές66.

  • 67 Η αφορμή δόθηκε το 230 π.Χ. με την επίθεση που δέχθηκαν Ιταλοί έμποροι στην ηπειρωτική Φοινίκη από (...)
  • 68 Βλ. É. Will, Histoire politique du monde hellénistique, 323-30 av. J.-C. II (1967), σ. 216-217.
  • 69 Σχετικά με την πολιορκία της Σάμης, βλ. M. Holleaux, «Le consul M. Fulvius et le siège de Samé (Étu (...)

26Μέσα στο δεύτερο μισό του 3ου αι. π.Χ., στο πολιτικό προσκήνιο εμφανίζεται η Ρώμη, αναπτερωμένη μετά τη νίκη της επί των Καρχηδονίων κατά τον Α΄ Καρχηδονιακό πόλεμο (264-241 π.Χ.), αναζητώντας αφορμή για να επεκταθεί ανατολικά67. Οι Ρωμαίοι, οι οποίοι στο μεταξύ είχαν δεχθεί παρενοχλήσεις από την πειρατική δραστηριότητα του κεφαλληνιακού ναυτικού, αναγνώρισαν έγκαιρα τα πλεονεκτήματα που θα τους προσέφερε η κατάκτηση του νησιού, γι’ αυτό και σκοπίμως δεν το συμπεριέλαβαν στη συνθήκη που υπέγραψαν με τους Αιτωλούς το 189 π.Χ. (Πολύβιος 21.30)68. Το ίδιο έτος, ο ρωμαίος ύπατος, M. Fulvius Nobilior, απαίτησε και πέτυχε την άνευ όρων παράδοσή των κεφαλληνιακών πόλεων, πλην της Σάμης. Η Σάμη πολιορκήθηκε λυσσαλέα από τα ρωμαϊκά στρατεύματα και τελικά υπέκυψε, ύστερα από τετράμηνη πολιορκία, το 188 π.Χ., γνωρίζοντας φοβερές συνέπειες69. Έκτοτε, το νησί αποτέλεσε ναυτική βάση των Ρωμαίων κατά τον Γ’ Μακεδονικό πόλεμο. Από την εποχή αυτή η νομισματική παρουσία τους στο νησί είναι σταθερή ενώ γίνεται εντονότερη κατά τους μεταχριστιανικούς αιώνες με τη νέα ακμή του νησιού.

Notes

1 Σχετικά με τη γεωγραφία του νησιού, βλ. Α. Μηλιαρακησ, Γεωγραφία πολιτική νέα και αρχαία του Νομού Κεφαλληνίας (1890), σ. 217-228· Ι. Παρτσ, Κεφαλληνία και Ιθάκη, Γεωγραφική μονογραφία (1892), σ. 21-68. Γενικά για τις τέσσερις πόλεις, βλ. K. Randsborg κ.ά. (επιμ.), Kephallénia, Archaeology and History: The Ancient Greek Cities (2002), passim. Η επικράτεια της αρχαίας Πάλης κατελάμβανε τη χερσόνησο της Παλικής, της Κράνης, το δυτικό τμήμα του κορμού του νησιού, της Σάμης το βορειοανατολικό και των Πρόννων, το νοτιοανατολικό. Οι πόλεις ιδρύθηκαν, σύμφωνα με το μύθο, από τους Παλέα, Κράνιο, Σάμιο και Πρόννο, υιούς του οικιστή του νησιού Κεφάλου. Ο σχετικός μύθος παραδίδεται από τον Στράβωνα (10.2.14) και τον Παυσανία (1.37.6).

2 Λ. Κολωνασ, «Αρχαίες εγκαταστάσεις νοτιοανατολικής Κεφαλονιάς, θέσεις στρατηγικού ελέγχου του χερσαίου και θαλασσίου χώρου της περιοχής», στο Πρακτικά του Ζ΄ Πανιονίου Συνεδρίου (2004), σ. 44· Α. Σωτηριου, «ΛΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων», στο Το ανασκαφικό έργο των Εφορειών Αρχαιοτήτων (2012) [online], σ. 372.

3 A. Sotiriou, «Classical and Hellenistic Kephalonia: The Evolution of Four Major City-States», στο C. Antonetti (επιμ.), Lo spazio ionico e le comunita della Grecia nord-occidentale (2010), σ. 97-114· G. J. Van Wijngaarden, A. Sotiriou, Κεφαλονιά, Ιθάκη και Ζάκυνθος μέσα από τα τελευταία ανασκαφικά δεδομένα (2013) (υπό έκδ.).

4 Ο αρχαιολογικός έλεγχος του νησιού υπαγόταν στη δικαιοδοσία της ΣΤ΄ ΕΠΚΑ έως το 2006, οπόταν και ιδρύθηκε ΛΕ΄ ΕΠΚΑ με αρμοδιότητα στην Κεφαλονιά, τη Ζάκυνθο και την Ιθάκη.

5 Κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους, η Σάμη αλλά και η νεοϊδρυθείσα πόλη Πάνορμος (σημερινό Φισκάρδο) γνώρισαν μεγάλη ακμή. Στις θέσεις αυτές, οι οποίες παρουσιάζουν έντονο τουριστικό ενδιαφέρον, πραγματοποιείται μεγάλος αριθμός σωστικών ανασκαφών με πλήθος ευρημάτων (βλ. G. J. Van Wijngaarden, A. Sotiriou [σημ. 3]). Μείζον θέμα παραμένει το ακαθάριστο και ασυντήρητο νομισματικό υλικό, καθώς οι πιστώσεις του Υπουργείου Πολιτισμού είναι περιορισμένες.

6 Α. Ποστολακασ, Κατάλογος των αρχαίων νομισμάτων των νήσων Κερκύρας, Λευκάδος, Ιθάκης, Κεφαλληνίας, Ζακύνθου και Κυθήρων (1868), σ. 90-101.

7 Εξαίρεση αποτελούν ο «θησαυρός» της Κεφαλονιάς (IGCH 140), ο οποίος εντοπίστηκε το 1935 στο νησί και περιείχε δύο, τουλάχιστον, χρυσά νομίσματα και άγνωστο αριθμό αργυρών, κυρίως στατήρων με κορινθιακούς τύπους (βλ. την ανακοίνωση της Μ. Οικονομίδου στον παρόντα τόμο) και ο «θησαυρός» IGCH 257 του 1934 με 146 αργυρές εκδόσεις.

8 Για την ιστορία της Κεφαλονιάς, βλ. Γ. Ν. Μοσχοπουλοσ, Ιστορία της Κεφαλονίας. Από τα αρχαία χρόνια έως το 1797, τόμ. Α’ (1985), σ. 19-47· Ε. Κ. Λιβιερατου, Ιστορία της νήσου Κεφαλληνίας (1988), passim.

9 Στη νεκρόπολη (θέση Περδικόβρυση) των αρχαίων Πρόννων πραγματοποιείται από τη ΛΕ΄ ΕΠΚΑ και τον Α. Σωτηρίου σωστική ανασκαφική έρευνα, στην οποία συμμετέχουν εθελοντικά φοιτητές του Παν/μίου Simon Fraser του Καναδά υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Geoffrey Schmalz. Η ανασκαφή βρίσκεται σε εξέλιξη, ενώ τα αποτελέσματα θα δημοσιευθούν αργότερα. Από το νεκροταφείο προήλθε μέχρι σήμερα ένα διώβολο Κορίνθου.

10 C. M. Kraay, Archaic and Classical Greek Coins (1976), σ. 96.

11 Αν και η συμμετοχή οπλιτών από την Πάλη κατά τη μάχη των Πλαταιών το 479 π.Χ. (Ηρόδοτος, 9.28) (Σχετικά με την ορθότητα ή μη της αφήγησης του Ηροδότου, βλ. H.-J. Gehrke, E. Wirbelauer, «Acarnania and Adjacent Areas», στο M. H. Hansen, T. H. Nielsen [επιμ.], An Inventory of Archaic and Classical Poleis [2004], σ. 351-378, λ. Paleis) θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ιδανική η περίπτωση για την έναρξη της νομισματοκοπίας της, ο C. M. Kraay (σημ. 10), σ. 100, την τοποθέτησε γύρω στα χρόνια του Πελοποννησιακού πολέμου.

12 C. M. Kraay (σημ. 10), σ. 103.

13 Για τους τύπους των αργυρών και των χαλκών, βλ. BMC Peloponnesus, σ. 77-93· O. D. Hoover, Handbook of Coins of the Islands: Adriatic, Ionian, Thracian, Aegean, and Carpathian Seas (Excluding Crete and Cyprus), Sixth to First Centuries BC (2010), σ. 29-46.

14 O. Kern, Die Inschriften von Magnesia am Meander (1900), αρ. 35.

15 BMC Peloponnesus, σ. 68, αρ. 37-39.

16 Ibid., σ. 87, αρ. 25-31· SNG Copenhagen, αρ. 462.

17 BMC Peloponnesus, σ. 86, αρ. 21-23.

18 Ibid., σ. 90, αρ. 8.

19 Ibid., σ. 91, αρ. 9-14, 19-20.

20 Ibid., σ. 91, αρ. 30-31.

21 Ibid., σ. 78-79, αρ. 18-21.

22 Ibid., σ. 80, αρ. 42-43.

23 Ibid., σ. 81, αρ. 48-49.

24 Εμ.: Κεφαλή Αθηνάς / Οπ.: Στάχυ: βλ. SNG Lockett, 438.

25 Εμ.: Κεφαλή Απόλλωνος / Οπ.: Ανθρωπόμορφος ταύρος: βλ. N.K. Rutter, Historia Numorum (Italy) (2001), 582 ποικ.

26 Εμ.: Δρυοστεφανωμένη κεφαλή Διός / Οπ.: Γρύπας. Δε διακρίνεται το όνομα του επώνυμου άρχοντα (;) στο έξεργο : βλ. SNG München, 522 ποικ. Οι εκδόσεις αυτές της Αμβρακίας, σύμφωνα με τις νεότερες ανασκαφικές έρευνες, πρέπει να χρονολογηθούν στον 2ο αι. π.Χ. Βλ. σχετικά τον τόμο των Πρακτικών του Α΄ Διεθνούς Συνεδρίου για τη Νομισματική και Οικονομική Ιστορία στην Ήπειρο κατά την Αρχαιότητα (2013).

27 Εμ.: Κεφαλή Αφροδίτης / Οπ.: Περιστέρι σε πτήση. Βλ. BMC Thessaly–Aetolia, σ. 98, αρ. 3-5· P. R. Franke, Die antiken Münzen von Epirus Ι-ΙΙ (1961), σ. 70, αρ. 5-10 (Gruppe II)· M. Oikonomidou-Karamesini, «Die Münzen der Ausgrabungen von Kassope», στο W. Hoepfner, E. L. Schwandner (επιμ.), Haus und Stadt im klassischen Griechenland, Wohnen in der klassischen Polis I (19942), σ. 172-174.

28 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Πήγασος. Βλ. BCD Akarnanien–Aetolien, αρ. 190.1.

29 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Πήγασος. Βλ. BCD Akarnanien–Aetolien, αρ. 117-118.

30 Εμ.: Κεφαλή Ηρακλέους / Οπ.: Κεφαλή Αχελώου. Βλ. BCD Akarnanien–Aetolien, αρ. 34-40.

31 Κυρίως απαντά ο τύπος χωρίς ονόματα νομισματοκόπων, ο οποίος χρονολογείται το 239-229 π.Χ. (D. J. Tsangari, Corpus des monnaies d’or, d’argent et de bronze de la Confédération étolienne [2007], αρ. 521-555), αλλά εντοπίστηκαν και ελάχιστα νομίσματα πρωιμότερων και υστερότερων εκδόσεων με όμοιους τύπους (ibid., αρ. 430-438, 1001-1021).

32 Βλ. ibid., αρ. 1400 ποικ.

33 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Κεφαλή Αφροδίτης (δεύτερο μισό 4ου αι. π.Χ.). Βλ. BCD Korinth, αρ. 167.

34 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Πήγασος. Βλ. BCD Korinth, αρ. 192-193 ποικ.

35 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Τρίαινα. Βλ. BCD Korinth, αρ. 207 ποικ.

36 Εμ.: Πήγασος / Οπ.: Τρίαινα. Βλ. BCD Korinth, αρ. 217 ποικ.

37 Ο τύπος περιστέρι σε πτήση και στις δύο όψεις χρονολογείται στο 360-340/330 π.Χ. (βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 240-256). Ο τύπος με την κεφαλή του Απόλλωνος ως εμπροσθότυπο τοποθετείται λίγο αργότερα, γύρω στο 340-330/320 π.Χ. (βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 262, 264.1).

38 Τα χαλκά της Σικυώνας με την κεφαλή Απόλλωνος και περιστέρι σε πτήση χρονολογούνται περ. 90-60 π.Χ. Βλ. J. A. W. Warren, «The Autonomous Bronze Coinage of Sicyon (part 3)», NC 145 (1985), σ. 45-66, αρ. 12.1-7· BCD Peloponnesos, αρ. 353 ποικ.

39 Εμ.: Κεφαλή Διός / Οπ.: μονογράφημα ΑΧ. Βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 430-432. Πρόκειται για μία από τις τελευταίες εκδόσεις του Αιγίου εξ ονόματος του Αχαϊκού Κοινού.

40 Βλ. BCD Peloponnesos, αρ. 382 ποικ.

41 Βλ. Ibid., αρ. 650.

42 Βλ. Ibid., αρ. 1056.4.

43 Εμ.: Κεφαλή Αφροδίτης /Οπ.: Ημίτομο πηγάσου (Βλ. BMC Peloponnesus, σ. 99, αρ. 57-58)· Εμ.: Κεφαλή Απόλλωνος (;) / Οπ.: Τρίπους (Βλ. BMC Peloponnesus, σ. 100, αρ. 61-63).

44 Eμ.: Kεφαλή Περσεφόνης με στάχυα / Oπ.: Ποσειδών με τρίαινα και το εθνικό ΒΟΙΩΤΩΝ. Βλ. BMC Central Greece, σ. 41, αρ. 81-89. Σχετικά με την πρόταση χρονολόγησης, βλ. T. Hackens, «La circulation monétaire dans la Béotie hellénistique : trésors de Thèbes 1935 et 1965», BCH 93 (1969), σ. 723-725.

45 Eμ.: Tαύρος / Οπ.: Βότρυς (Βλ. SNG Copenhagen, αρ. 488-490).

46 Όπως ήδη αναφέρθηκε, μεγάλο μέρος του νομισματικού υλικού παραμένει ακαθάριστο, λόγω των περιορισμένων πιστώσεων. Ως εκ τούτου, ο αριθμός που αποτυπώνεται στο παρόν είναι σχετικός.

47 Εμ.: Κεφαλή Ρώμης / Οπ.: Ζευς οδηγεί τέθριππο. Βλ. RRC, αρ. 273/1.

48 Εμ.: Κεφαλή Απόλλωνος / Οπ.: Ρόπαλο με λεοντή και τόξο. Βλ. RRC, αρ. 444/1b.

49 RIC Ι2, αρ. 201.

50 Για την προστασία των πόλεων από εξωτερικούς κινδύνους, δημιουργήθηκαν ισχυρές οχυρώσεις, οι οποίες προστάτευαν τις ακροπόλεις και τα λιμάνια τους, ενώ ένα πυκνό δίκτυο οχυρωματικών έργων ήλεγχε και εξασφάλιζε τα εσωτερικά τους σύνορα. Για τα σύνορα μεταξύ των πόλεων Σάμης και Πρόννων, βλ. Α. Σωτηριου, «Νεότερα στοιχεία της αρχαίας μνημειακής τοπογραφίας της Κεφαλονιάς», στο Πρακτικά ΣΤ΄ Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου (2000), σ. 105-123· K. Randsborg κ.ά. (σημ. 1.), passim.

51 Η ενδημική ελάτη του Αίνου ήταν κατάλληλη για τη ναυπήγηση πλοίων. Δεν είναι ξεκάθαρο κατά πόσο η Πάλη, η οποία απλωνόταν στη δυτική χερσόνησο της Κεφαλονιάς, είχε «μερίδιο» σ’ αυτήν ή θα έπρεπε να την αγοράσει από τις άλλες πόλεις (βλ. Α. Σωτηριου, «Ελληνιστική κεραμική από τα Κουλουράτα της Κεφαλονιάς», στο Ελληνιστική κεραμική από την αρχαία Ήπειρο, την Αιτωλοακαρνανία και τα Ιόνια Νησιά [2009], σ. 211-230).

52 Το πόσο σημαντικός ήταν ο διόρυκτος για την ασφαλή κίνηση των πλοίων, εμπορικών και στρατιωτικών, υποδηλώνεται από τις διαρκείς προσπάθειες των Λευκαδίων να τον διατηρούν ανοικτό. Ο W. Murray, The Coastal Sites of Western Acarnanian: A Topographical - Historical Survey, PhD Diss., University of Pennsylvania (1982), σ. 243-248, αναλύει διεξοδικά το θέμα και προσδιορίζει, βάσει των κειμένων των αρχαίων συγγραφέων, τις περιόδους εκείνες κατά τις οποίες ο διάπλους δεν ήταν δυνατός, λόγω της συγκέντρωσης φερτών υλικών, εξαιτίας των θαλασσίων ρευμάτων.

53 Σχετικά με το θέμα, βλ. E. Wirbelauer, «Landesgeschichte als Meeresgeschichte. Antike Seerouten und Seefahrten im Gebiet der mittleren Ionischen Inseln», στο Stuttgarter Kolloquium zur Historischen Geographie des Altertums 7 (2002), σ. 401-402· Λ. Κολωνασ (σημ. 2), σ. 37-38.

54 Για την ανάπτυξη θέσεων στη νοτιοανατολική Κεφαλονιά ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους έως τη ρωμαϊκή εποχή, βλ. Λ. Κολωνασ (σημ. 2), σ. 37-46· Ι. Μοσχοσ, «Η περιοχή των Πρόννων και η ανατολική ακτή της Κεφαλονιάς πριν από την ιστορία. Τοπογραφία της νήσου, κατάλογος των θέσεων και συμπεράσματα», στο Πρακτικά Συνεδρίου για τα γράμματα, την ιστορία και τη λαογραφία της περιοχής Πρόννων (2007), σ. 255-273.

55 Κατά την άποψη του E. Wirbelauer (σημ. 53), σ. 402-404, τα πλοία μπορεί να ακολουθούσαν κατά την αρχαιότητα τη σύγχρονη διαδρομή προς την Ιταλία ανάμεσα από την Κεφαλονιά και τη Λευκάδα.

56 K. Jenkins, «A Note on Corinthian Coins in the West», στο Centennial Publication of the American Numismatic Society (1958), σ. 377.

57 Ξενοφώντος, Ελληνικά. 5.4.62-66. Εξαίρεση αποτελεί η Πάλη στα γεγονότα που προηγήθηκαν του Πελοποννησιακού πολέμου, η οποία συνέδραμε την Κόρινθο ενάντια στην Κέρκυρα (Θουκυδίδης 1.27.2).

58 B. D’Agostino, A. Soteriou, «Campania in the Framework at the Earliest Greek Colonization in the West», στο EUBOICA. L’Eubea e la presenza euboica in Calcidia en in occidente, Napoli 1996 (1998), σ. 355-368.

59 J. A. W. Warren (σημ. 38), σ. 45-46.

60 E. Bonelou, «The Numismatic Circulation from the Private and Public Buildings of the Capital and the Port of Leucas», στο Proceedings of the 4th International Numismatic Congress in Croatia (2005), σ. 52.

61 Α. Σωτηριου (σημ. 51), σ. 213.

62 Πολύβιος 4.6.8· 5.3.7.

63 Πολύβιος 5.3.5.

64 Για την εκστρατεία του Τιμολέοντα στη Σικελία, βλ. R. J. A. Talbert, Timoleon and the Revival of Greek Sicily, 314-317 B.C. (1974), passim.

65 Διόδωρος 14, 83, 1.

66 Ε. Μπονελου, «Η κυκλοφορία των Ακαρνανικών νομισμάτων σε “θησαυρούς” εντός και εκτός Ακαρνανίας», στο Πρακτικά του Β΄ Διεθνούς Ιστορικού και Αρχαιολογικού Συνεδρίου Αιτωλοακαρνανίας (2004), σ. 222.

67 Η αφορμή δόθηκε το 230 π.Χ. με την επίθεση που δέχθηκαν Ιταλοί έμποροι στην ηπειρωτική Φοινίκη από Ιλλυριούς πειρατές, με αποτέλεσμα ρωμαϊκή στρατιωτική δύναμη να καταλάβει την Ίσσα, την Απολλωνία, το Δυρράχιο, αλλά και την Κέρκυρα (Α΄ Ιλλυρικός Πόλεμος). Βλ. Πολύβιος 2.2-2.12· N. G. L. Hammond, «Illyris, Rome and Macedon in 229-205 B.C.», JRS 58 (1968), σ. 4-7.

68 Βλ. É. Will, Histoire politique du monde hellénistique, 323-30 av. J.-C. II (1967), σ. 216-217.

69 Σχετικά με την πολιορκία της Σάμης, βλ. M. Holleaux, «Le consul M. Fulvius et le siège de Samé (Étude de chronologie)», BCH 54 (1930), σ. 1-41.

Table des illustrations

Légende Γράφ. 1. Η κατανομή του νομισματικού υλικού ανά πόλη (1-15).
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7902/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 17k
Légende Εικ. 1-15. Νομίσματα από τις ανασκαφές στην κεφαλληνιακή τετράπολη.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/7902/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 62k

Auteurs

Αρχαιολόγος, Εφορεία Αρχ/των Κερκύρας (τέως Η´ ΕΠΚΑ).

Αρχαιολόγος, Προϊστάμενος Τμήματος Αρχ/κών Έργων & Τεκμηρίωσης, Δημοσίευσης & Αρχείου, Εφορεία Εναλίων Αρχ/των · τέως Προϊστάμενος ΛΕ´ ΕΠΚΑ.

© École française d’Athènes, 2018

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search