Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books École française d’Athènes Suppléments du BCH La monnaie dans le Péloponnèse «Τὸ Πελοποννησίων νόμισμα» : Παρα...

La monnaie dans le Péloponnèse

 | 
Charles Doyen
, 
Eva Apostolou

«Τὸ Πελοποννησίων νόμισμα» : Παρατηρήσεις στη νομισματική παραγωγή της Πελοποννήσου κατά την αρχαϊκή και κλασική περίοδο

“The Peloponnesian’s coinage”. Remarks on the monetary production in the Peloponnese during the Archaic and Classical periods

« La monnaie des Péloponnésiens ». Remarques sur la production monétaire du Péloponnèse aux époques archaïque et classique

Résumé

La présente étude propose un panorama des principales émissions péloponnésiennes aux époques archaïque et classique. L’importance des trouvailles réalisées à Argos (obeloi et documents épigraphiques) est soulignée, avant que ne soient analysés les apports à la circulation monétaire et les principales caractéristiques des « tortues » d’Égine, des « poulains » de Corinthe, des frappes de Sicyone, des émissions à la légende ΑΡΚΑΔΙΚΟΝ, ainsi que des statères d’Élis. L’attention est également focalisée sur l’intérêt qu’il y aurait à consacrer des travaux adéquats aux trouvailles monétaires des grands sanctuaires, aux problèmes posés par la qualité artistique de la très riche iconographie monétaire et l’introduction de la monnaie de bronze au début du ive s.

Texte intégral

  • 1 Ανάμεσα στην πλούσια γενική βιβλιογραφία αναφορικά με την Πελοπόννησο, ως πιο πρόσφατο έργο που εντ (...)
  • 2 Γενικά έργα για τη νομισματική παραγωγή της Πελοποννήσου, βλ. μεταξύ άλλων: BMC Peloponnesus· C. M. (...)
  • 3 Για τις δημοσιεύσεις του τιμώμενου που αφορούν στην αργειακή νομισματοκοπία, βλ.: T. Hackens, «À pr (...)
  • 4 Πρόσφατα, δημοσιεύθηκε μονογραφία σχετικά με τα ρωμαϊκά νομίσματα του Άργους, από τους Chr. Flament(...)
  • 5 Η C. Grandjean ετοιμάζει τη δημοσίευση των ελληνικών νομισμάτων που προέρχονται από τις γαλλικές αν (...)
  • 6 Για μια πρώτη αναφορά στο εύρημα πρβλ. Χ. Κριτζασ, «Οι χαλκοί ενεπίγραφοι πίνακες του Άργους», Αργε (...)

1 Η Πελοπόννησος1, η νομισματική παραγωγή και κυκλοφορία της οποίας2 κατά τα αρχαϊκά και κλασικά χρόνια είναι το ζητούμενο της σύντομης αυτής εισαγωγής, αποτελεί μια γεωγραφική ενότητα ιδιαίτερα εκτεταμένη και ως εκ τούτου σύνθετη, τόσο όσον αφορά στη γεωμορφολογία της, όσο και την άμεσα με αυτή συνδεόμενη ιστορική της εξέλιξη. Σημειωτέον ότι στo γεωγραφικό αυτό χώρο τοποθετούνται, όπως είναι γνωστό, όχι μόνο το επίκεντρο του Μυκηναϊκού πολιτισμού, αλλά και ορισμένες από τις πιο σημαντικές πόλεις της αρχαϊκής και κλασικής Ελλάδας. Άλλωστε, σε πελοποννησιακό έδαφος ιδρύθηκαν επίσης τα τρία από τα τέσσερα πανελλήνια ιερά, εκείνα του Διός στην Ολυμπία και τη Νεμέα καθώς και το ιερό του Ποσειδώνα στα Ίσθμια, όπως και άλλα, επίσης πολύ σημαντικά ιερά της αρχαιότητας. Η σύνθετη γεωμορφολογική εικόνα που παρουσιάζει η γη της Πελοποννήσου σε συνδυασμό με τα ποικίλα ιστορικά δεδομένα δυσχεραίνει σε μεγάλο βαθμό την προσπάθεια σύνοψης των κύριων αξόνων που χαρακτηρίζουν την αρχαϊκή και κλασική εποχή στα περιορισμένα όρια αυτού του εισαγωγικού σημειώματος. Παρόλα αυτά και κρίνοντας από το γεγονός ότι η πρώιμη αυτή περίοδος δεν καλύπτεται σε ικανοποιητικό βαθμό από τις προγραμματισθείσες ομιλίες του Συνεδρίου, που ασχολούνται κατά κύριο λόγο με την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή περίοδο, θα επιχειρηθεί στη συνέχεια η προσέγγιση αυτής της περιόδου μέσα από τη νομισματική της παραγωγή. Το Συνέδριο αυτό είναι αφιερωμένο στη μνήμη του ερευνητή της αργειακής νομισματοκοπίας, T. Hackens3, το έργο του οποίου, ολοκληρωμένο από Βέλγους4 και Γάλλους5 συναδέλφους, πρόκειται να γίνει σύντομα προσβάσιμο στην επιστημονική κοινότητα. Συγχρόνως αποτίει φόρο τιμής κατά κύριο λόγο στην πόλη του Άργους, την πόλη, η οποία συνδέθηκε από τις πηγές αφενός μεν με τον Φείδωνα –μορφή που τοποθετείται ανάμεσα στο μύθο και την ιστορία– και αφετέρου με την ανεύρεση στο Ηραίο του πολυσήμαντου ανταλλακτικού μέσου της προκερματικής περιόδου, των οβελών. Τύχη αγαθή οδήγησε, άλλωστε, τα τελευταία χρόνια στην ανεύρεση, επίσης στην πόλη του Άργους, μεγάλου μέρους του οικονομικού αρχείου του ιερού της Παλλάδος, πολιούχου θεάς της πόλης, το οποίο περιέχει σημαντικότατα στοιχεία, μέρος των οποίων έχει ήδη αρχίσει να κοινοποιεί ο συνάδελφος Χ. Κριτζάς6. Η οριστική δημοσίευση του αρχείου αυτού θα διευρύνει τις γνώσεις μας σχετικά με την οικονομική οργάνωση της πόλης του Άργους, που αναδεικνύεται και μέσω αυτού του νέου ευρήματος ως το επίκεντρο για τη γνώση μας των διεργασιών στον τομέα της οικονομικής και νομισματικής πολιτικής με τη στενή έννοια, αλλά και κατ’ επέκταση, των αντίστοιχων λειτουργιών στις αρχαίες ελληνικές πόλεις γενικότερα.

  • 7 Πολυδεύκης, Ονομαστικόν, ΙΧ 74.
  • 8 M. Oeconomides-Caramessini, «À propos du trésor de Lappa IGCH 35», στο G. Le Rider κ.ά. (επιμ.), Kr (...)
  • 9 H. Nicolet-Pierre, «Remarques sur le monnayage d’Égine au vie et au ve siècle d’après la trouvaille (...)
  • 10 Για αρκετούς θησαυρούς δεν είναι δυστυχώς γνωστή η ακριβής θέση ανεύρεσης παρά μόνο η γενική πληροφ (...)

2Όμως, οι αρχαίες πηγές και συγκεκριμένα ο Πολυδεύκης στο Ονομαστικόν7, αναφερόμενος στο «Πελοποννησίων νόμισμα» δεν εννοεί παρά το νόμισμα που έκοψε η γειτονική Αίγινα, τη χελώνη, η οποία έτυχε ευρείας αποδοχής και επικράτησε για μεγάλο χρονικό διάστημα, ως το πρώτο και ίσως μοναδικό νόμισμα στην Πελοπόννησο, όπως συνάγεται από τη μαρτυρία των θησαυρών. Παρά το γεγονός ότι πολλοί από τους θησαυρούς έχουν τύχει μεμονωμένης μελέτης, όπως ο θησαυρός του Λάππα Πατρών και άλλοι που δημοσιεύθηκαν κυρίως από τις κ.κ. Μ. Οικονομίδου8 και H. Nicolet-Pierre9 (μεμονωμένα ή σε συνεργασία), η συνολική εικόνα της κυκλοφορίας των αιγινήτικων νομισμάτων10 μένει ακόμα να καταγραφεί πιο αναλυτικά. Όπως είναι γενικά αποδεκτό, οι χελώνες θαλάσσης προηγήθηκαν των πρώτων πελοποννησιακών κοπών και για τον λόγο αυτό, σε συνδυασμό με τη μεγάλη τους διάδοση, τα περισσότερα πελοποννησιακά νομισματοκοπεία, ανάμεσα σ’ αυτά και το ίδιο το Άργος, ακολούθησαν τον αιγινητικό σταθμητικό κανόνα.

  • 11 Διάφοροι ερευνητές έχουν κατά καιρούς ασχοληθεί με τα ζητήματα των ορίων ανάμεσα στις γεωγραφικές ε (...)
  • 12 Πρόσφατα αναφέρθηκε στο θέμα του σιδηρού πελάνορος ο Ι. Τουρατσογλου, «The Coinage of Sparta», στο (...)
  • 13 Για την ιστορία της Μεσσηνίας βλ. C. Grandjean, Les Messéniens de 370/369 au ier siècle de notre èr (...)

3Η Πελοπόννησος ήταν και λόγω του μεγέθους της και των ορεινών της όγκων, που αποτελούν σαφή γεωγραφικά όρια ανάμεσα στις επιμέρους περιοχές, ένας χώρος κατακερματισμένος, πράγμα που αντανακλάται και στην ιστορική της πορεία, η οποία κάθε άλλο παρά ενιαία θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί. Παρόλα αυτά, οι ποταμοί που τη διασχίζουν αποτελούσαν σίγουρα τις φυσικές οδούς που επέτρεπαν τη σύνδεση ορισμένων περιοχών μεταξύ τους, ενώ τα oρεινά περάσματα που χρησίμευσαν ως οδικές αρτηρίες είναι περισσότερα απ’ ό,τι γνωρίζαμε παλαιότερα, χάρη στις έρευνες που διεξήχθησαν τις τελευταίες δεκαετίες11. Όμως, τουλάχιστον για τα αρχαϊκά και πρώιμα κλασικά χρόνια, δεν μπορεί να διακρίνει κανείς μια ενιαία πελοποννησιακή εθνική συνείδηση, κυρίως αν συνυπολογίσει την αντίθεση μεταξύ του βορείου και κεντρικού από τη μία και του νοτίου τμήματός της από την άλλη πλευρά, όπου οι εσωστρεφείς σπαρτιατικές πολιτικές και κοινωνικές δομές δεν επέτρεψαν (πέραν του γνωστού από τις πηγές σιδηρού πελάνορος12), την κοπή νομισμάτων πριν από τον 3ο αι. π.Χ., επηρεάζοντας άμεσα και τη γειτονική Μεσσηνία13, οι τύχες της οποίας για μεγάλα χρονικά διαστήματα ορίζονταν από την απειλητική υπερδύναμη. Άλλωστε, τα όρια μεταξύ των επιμέρους περιοχών παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό ρευστά. Από την άλλη πλευρά, οι φυσικοί λιμένες, κυρίως στη βορειοανατολική πλευρά, την Κορινθία και την Αργολίδα απετέλεσαν σίγουρα την αφετηρία για εκτεταμένες εμπορικές συναλλαγές και επέτρεψαν μια εντελώς διαφορετική εξέλιξη.

  • 14 Για την αρχαϊκή Κόρινθο βλ. μεταξύ άλλων την ακόμα έγκυρη πραγματεία του E. Will, Korinthiaka. Rech (...)
  • 15 O. E. Ravel, Les «poulains» de Corinthe. Monographie des statères corinthiens I-II (1936-1948). Επί (...)
  • 16 Για τη Σικυώνα βλ. A. Griffin, Sikyon (1982). Για την πρόσφατη επιφανειακή έρευνα στην ευρύτερη περ (...)
  • 17 J. A. W. Warren, «Sikyon: A Case-Study in the Adoption of Coinage by a Polis in the Fifth Century B (...)
  • 18 Τησ ιδιασ, «Financing the Peloponnesian War: The Peloponnesian Perspective», στο XIII Congreso Inte (...)
  • 19 BCD Peloponnesos, σ. 251-252, αρ. 1003-1009.

4Δεν υπάρχει αμφιβολία, πως το κυριότερο εμπορικό κέντρο κατά την αρχαϊκή εποχή ήταν η Κόρινθος14, η γεωγραφική θέση της οποίας, κοντά στον Ισθμό, ευνοούσε ιδιαίτερα τη δυναμική ανάπτυξη της ναυτικής δραστηριότητας και η οποία υπήρξε, ήδη από τα τέλη της γεωμετρικής περιόδου, ο συνδετικός κρίκος με τις υπόλοιπες περιοχές του ελληνικού κόσμου, κυρίως με τη Δύση. Ιδιαίτερα κατά την αρχαϊκή περίοδο, η πόλη παρουσίασε μια σημαντικότατη οικονομική άνθηση. Οι πρώιμοι κορινθιακοί στατήρες, οι πώλοι15, κομμένοι σε εντυπωσιακά, για την εποχή αυτή, πλατιά και λεπτά πέταλα, αποτελούν πιθανότατα τα παλαιότερα νομίσματα επί πελοποννησιακού εδάφους και δεν ακολουθούν ούτε το αιγινήτικο ούτε το αττικό μετρικό σύστημα. Οι Κορίνθιοι εισήγαγαν το νόμισμά τους με βάση το δικό τους σύστημα. Είναι πάντως ενδεικτικό της εξωστρεφούς και κυρίως στραμμένης προς τη Δύση αποικιακής και οικονομικής πολιτικής της Κορίνθου το γεγονός ότι η κυκλοφορία των πώλων στην Πελοπόννησο θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί μάλλον υποτονική σε αντίθεση με άλλες περιοχές κατά μήκος του Ιονίου, τη Μεγάλη Ελλάδα και τη Σικελία. Είναι εξάλλου εντυπωσιακό πως η κοντινή στην Κόρινθο, Σικυώνα16, η οποία αναπτύχθηκε επίσης κατά την πρώιμη αρχαϊκή περίοδο κάτω από το ολιγαρχικό πολίτευμα των Ορθαγοριδών και ιδιαίτερα του Κλεισθένη, δεν φαίνεται να βρισκόταν σε ιδιαίτερα ανταγωνιστική σχέση μαζί της. Έκοψε δικό της νόμισμα, ήδη στις αρχές του 5ου αι. π.Χ.17, το οποίο, ενστερνιζόμενο τα αιγινήτικα μέτρα και σταθμά, κατακλύζει μάλιστα σταδιακά τις αγορές της Πελοποννήσου, σε βαθμό τέτοιο ώστε, σύμφωνα με τη μελετήτρια της Σικυώνιας νομισματοκοπίας, J. Warren, να αποτελέσει πιθανότατα το νόμισμα πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η χρηματοδότηση του Πελοποννησιακού πολέμου18 ενάντια στην Αθήνα. Στην Αργολίδα είναι βέβαια το Άργος19 η πόλη εκείνη, που επίσης ξεκινά να κόβει νομίσματα στα τέλη του 6ου αι. π.Χ.

  • 20 T. H. Nielsen, J. Roy (επιμ.), Defining Αncient Arkadia. Symposium, April 1-4 1998 (2000)· T. H Nie (...)
  • 21 BCD Peloponnesos, σ. 324-325, αρ. 1350-1352.
  • 22 R. T. Williams, The Confederate Coinage of the Arcadians in the Fifth Century B.C. (1965).
  • 23 Πρβλ. Th. Nielsen, J. Roy (σημ. 1).
  • 24 Σ.Η. Ψωμα, «Αρκαδικόν», Ηόρος 13 (1999), σ. 81-96.
  • 25 Για το ιερό της Δέσποινας στη Λυκόσουρα βλ. τις ποικίλες συμμετοχές στο Κtèma 33 (2008), σ. 91-214, (...)
  • 26 S. Hornblower, «When was Megalopolis Founded?», ABSA 85 (1990), σ. 71-77. Έμμεσα με το ερώτημα του (...)

5Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο πλαίσιο της μελέτης σχετικά με την εισαγωγή του νομίσματος στην Πελοπόννησο παρουσιάζει όμως το γεγονός ότι, ήδη στις πρώτες δεκαετίες του 5ου αι., ίσως περί το 470 π.Χ., διαπιστώνεται μια σημαντική νομισματική δραστηριότητα στην, κατά τα άλλα φαινομενικά πιο δυσπρόσιτη, από την άποψη του εδαφικού της αναγλύφου, περιοχή της, την Αρκαδία20. Αρχαιότερο νόμισμα, ίσως εκδοθέν ακόμη και μέσα στον 6ο αι. π.Χ. είναι αναμφίβολα η κοπή της Ηραίας21, με το εντυπωσιακό γυναικείο κεφάλι ως εμπροσθότυπο και τα αρχικά του εθνικού στην πίσω πλευρά του νομίσματος. Ακολουθεί μια πλούσια σειρά μικρών υποδιαιρέσεων αιγινήτικου βάρους (τριωβόλων, οβολών και ημιοβολίων), οι οποίες φέρουν στην εμπρόσθια όψη την παράσταση του ένθρονου Διός Λυκαίου και στην οπίσθια γυναικείο κεφάλι, ίσως της Αρτέμιδας. Σύμφωνα με τον R. Williams22, οι κοπές αυτές με την επιγραφή ΑΡΚΑΔΙΚΟΝ οφείλονται σ’ έναν άγνωστο από τις γραπτές πηγές πολιτικό συνασπισμό των αρκαδικών πόλεων του Κλείτορα, της Τεγέας και της Μαντίνειας, που ίσως συναποτελούσαν το Αρκαδικό Κοινό. Ως γνωστό, η ύπαρξη αυτής της ένωσης έχει αμφισβητηθεί, αρχικά, από τους J. Roy και T. Nielsen23, καθώς και για άλλους λόγους από τη Σ. Ψωμά24, ενώ διίστανται οι απόψεις σχετικά με το εάν πρόκειται για κοπές θρησκευτικού περιεχομένου, που προορίζονταν να καλύψουν τις ανάγκες του κεντρικού, μεγάλου ιερού, όχι μόνον των Αρκάδων αλλά και ολοκλήρου της Πελοποννήσου, του ιερού του Διός Λυκαίου ή αν ήταν στρατιωτικού χαρακτήρα, προορίζονταν δηλαδή για την πληρωμή μισθοφορικών στρατευμάτων. Όποια και να είναι η απάντηση, η νομισματοκοπία αυτή δεν παύει να αποτελεί την σημαντικότερη απόδειξη για την κοινή και ενιαία εθνική συνείδηση των Αρκάδων. Στο πλαίσιο αυτό, τίθεται και το ζήτημα για την έδρα του νομισματοκοπείου. Η διατυπωθείσα πρόταση, πως ίσως να βρισκόταν στο ιερό της Δέσποινας στη Λυκόσουρα25, δημιουργεί εύλογα ερωτήματα. Από την άλλη πλευρά, στα τέλη του 5ου αι. π.Χ., δημιουργείται στα νότια όρια της Αρκαδίας, της μετά από συνοικισμό μικρότερων πολισμάτων, η Μεγάλη Πόλις26, που συγκεντρώνει αρκετές πιθανότητες να απετέλεσε το νέο κέντρο των Αρκάδων και για την παραγωγή του κοινού νομίσματος.

  • 27 C. T. Seltman, Τhe Temple Coins of Olympia (1921).
  • 28 H. Kyrieleis, Olympia. Archäologie eines Heiligtums (2011), σ. 36-38.
  • 29 Πρβλ. BCD Olympia.
  • 30 IGCH 35, σ. 8.

6Το ερώτημα για την ενδεχόμενη θρησκευτική σημασία ορισμένων νομισματικών εκδόσεων μας μεταφέρει και στη Δυτική Πελοπόννησο και συγκεκριμένα στο πανελλήνιο ιερό του Διός στην Ολυμπία, όπου ήδη στο πρώτο τέταρτο του 5ου αι. π.Χ. άρχισαν να κόβονται, υπό τη σκέπη της Ήλιδας, ως εκδότριας αρχής, οι περίφημοι στατήρες με θέματα που σχετίζονται με τη λατρεία του Διός κατ’ αρχάς (κεραυνό, αετό, Νίκη, αλλά και τη μορφή του θεού) και στη συνέχεια, από το 420 π.Χ. περίπου, παράλληλα με αυτά και νομίσματα που παραπέμπουν στη λατρεία της Ήρας (κεφαλή της θεάς με στεφάνη και την επιγραφή ΗΡΑ). Η θεωρία του C.T. Seltman27, με βάση την οποία οι κοπές αυτές συνδέονται αντίστοιχα με τους ναούς του Διός και της Ήρας, παρόλα τα δυσεπίλυτα ερωτήματα που θέτει, εξακολουθεί να μην έχει αμφισβητηθεί οριστικά, μάλλον ελλείψει ικανοποιητικής εναλλακτικής πρότασης. Σύμφωνα, πάντως, με την υπόθεση εργασίας, που πρόσφατα διατύπωσε με πειστικά επιχειρήματα ο H. Kyrieleis28, τα νομίσματα αυτά κόπηκαν με στόχο την ανεύρεση πόρων για την επίτευξη του φιλόδοξου εγχειρήματος, της κατασκευής του ναού του Διός από τους Ηλείους, ένα αρχιτεκτονικό έργο που με τα ακριβά υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή της στέγης και κυρίως για τον αρχιτεκτονικό του διάκοσμο, που ήταν από μάρμαρο, το οποίο μεταφέρθηκε από τη μακρινή Πάρο, σίγουρα απαιτούσε τεράστια έξοδα. Η ύπαρξη μικρότερων υποδιαιρέσεων29 καθώς και ο αποθησαυρισμός τους, εν μέρει μαζί με αιγινήτικες χελώνες, όπως στην περίπτωση του θησαυρού του Λάππα30, αποδεικνύουν χωρίς άλλο και την εμπορική σημασία των νομισμάτων αυτών.

  • 31 Συνοπτική παρουσίαση της ιστορίας της Αχαΐας βλ. Α.Δ. Ριζακησ, «Αχαϊκή ιστοριογραφία: απολογισμός κ (...)
  • 32 Μια σύνοψη σχετικά με τις νεώτερες έρευνες στην περιοχή της Αιγιαλείας οφείλεται στους A. Γ. Βορδοσ(...)
  • 33 Ενδεικτικά για την ορεινή Αχαΐα θα αναφέρω τον εντυπωσιακό ναό των γεωμετρικών χρόνων που ανέσκαψε (...)

7Το βορειοδυτικό τμήμα της Πελοποννήσου, η Αχαΐα31 και η Αιγιαλεία32, η εικόνα των οποίων κατά την αρχαϊκή και πρώιμη κλασική εποχή μας ήταν έως πρόσφατα σχεδόν άγνωστη, αλλάζει τα τελευταία χρόνια σε εντυπωσιακό βαθμό χάρη στα ενδιαφέροντα νέα ευρήματα που έρχονται στο φως33. Παρόλα αυτά και όσο και να μας ξενίζει το γεγονός, από την περιοχή αυτή νομισματική δραστηριότητα δεν φαίνεται να υπήρξε πριν από τη σύσταση της Αχαϊκής Συμπολιτείας, η οποία, βεβαίως, δεν εμπίπτει στα χρονικά όρια του εισαγωγικού αυτού σημειώματος.

  • 34 R. C. Knapp, J. D. Macisaac, Excavations at Nemea III. The Coins (2005).
  • 35 Α. Moustaka, «Die Fundmünzen der Südostgrabung», στο XI Bericht über die Ausgrabungen in Olympia (1 (...)

8Ένα ενδιαφέρον ζήτημα αποτελεί η νομισματική κυκλοφορία στα μεγάλα ιερά, θέμα που δεν έχει εξετασθεί επαρκώς. Μετρημένα είναι τα παραδείγματα ιερών όπου η κυκλοφορία των νομισμάτων έχει γίνει αντικείμενο μελέτης, εν μέρει με ενδιαφέροντα αποτελέσματα, όπως στην περίπτωση των νομισματικών ευρημάτων στο Στάδιο της Νεμέας34. Όσον αφορά στο ιερό του Διός στην Ολυμπία, ένα μόνο σχετικά μικρό αλλά χαρακτηριστικό δείγμα που προέρχεται από τις ανασκαφές στον νοτιοανατολικό τομέα του ιερού35 κατέδειξε την απόλυτη κυριαρχία των πελοποννησιακών νομισματοκοπείων, κυρίως εκείνων της Ήλιδας, της Ηραίας και της Σικυώνας καθώς και την παρουσία χάλκινων νομισμάτων στις οχυρωματικές τάφρους των Αρκάδων που χρονολογούνται αμέσως μετά το 364 π.Χ.

  • 36 IGCH 11. Ο. Broneer, «Excavations at Isthmia, 1954», Hesperia 24 (1955), σ. 135-136, pl. 53.
  • 37 Η. Nicolet-Pierre (σημ. 9), σ. 5-12, pl. I-II.

9Οι πελοποννησιακοί θησαυροί, που απεκρύβησαν το πρώτο μισό του 5ου αι. π.Χ., τεκμηριώνουν, άλλωστε, κι από αυτή την πλευρά την κατά κύριο λόγο τοπική κυκλοφορία των πελοποννησιακών εκδόσεων, ενώ ολιγάριθμα είναι τα νομίσματα από άλλες περιοχές. Σημειωτέον ότι και στα μεγάλα ιερά, όπου η προσέλευση πιστών από διάφορες περιοχές του ελληνικού κόσμου είναι δεδομένη, τα μη πελοποννησιακά νομίσματα είναι ολιγάριθμα. Στα παλαιότερα κλειστά νομισματικά ευρήματα επί πελοποννησιακού εδάφους, με χρονολογία απόκρυψης το 480 π.Χ. περίπου, εξακολουθούν να συγκαταλέγονται τα 128 νομίσματα που βρέθηκαν κάτω από το δάπεδο του κλασικού ναού του Ποσειδώνα στο πανελλήνιο ιερό του στα Ίσθμια36. Παρά το γεγονός ότι το σύνολο των νομισμάτων παραμένει ελλιπώς δημοσιευμένο, με βάση τη δημοσίευση του O. Broneer, γνωρίζουμε ότι περιείχε κατά κύριο λόγο χελώνες θαλάσσης (61), οι οποίες μελετήθηκαν από την H. Nicolet37, και πώλους Κορίνθου (56), καθώς και λίγες ακόμη κοπές, ανάμεσα στις οποίες θα επισημάνουμε και μια κοπή της μακρινής Μιλήτου.

  • 38 Βλ. π.χ. τον θησ. IGCH 15, ο οποίος βρέθηκε στην περιοχή της Ήλιδας την περίοδο 1958 με 1960 και απ (...)
  • 39 IGCH 43. K. Regling, «Der griechische Goldschatz von Prinkipo», ZfN 41 (1931), σ. 25, αρ. 4.

10Συγκέντρωση θησαυρών παρατηρείται κατά τον 5ο και 4ο αι., κυρίως στη βορειοανατολική αλλά και τη δυτική Πελοπόννησο, ιδίως στην ευρύτερη περιοχή της Ολυμπίας38, με χρονικό σημείο απόκρυψης το 470 π.Χ., καθώς επίσης και την Αρκαδία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα πανελλήνια και τα άλλα μεγάλα ιερά καθώς και οι πόλεις, οι οποίες είχαν την ευθύνη της λειτουργίας τους, υπήρξαν και οι κύριοι τόποι συσσώρευσης και διακίνησης χρήματος. Έτσι δικαιολογείται ενδεχομένως η ιδιαίτερη παρουσία θησαυρών στην ευρύτερη περιοχή του ιερού του Δία στην Ολυμπία. Ανάμεσα σε άλλους, άξιος ειδικής μνείας είναι ο θησαυρός της Ήλιδας του 191839 με χρονολογία απόκρυψης περίπου το 370 π.Χ., που αποτελείται αποκλειστικά από έντεκα χρυσούς δαρεικούς και ένα στατήρα Κυζίκου από ήλεκτρο. Δυστυχώς, δεν διαθέτουμε ικανοποιητικά στοιχεία σχετικά με τις συνθήκες ανεύρεσης του θησαυρού αυτού.

  • 40 C. M. Kraay (σημ. 2), σ. 103.
  • 41 C. Grandjean, «Guerre et crise de la monnaie en Grèce ancienne à la fin du ve siècle av. J.C.», στο (...)
  • 42 Για το θέμα αυτό βλ. την αδημοσίευτη διατριβή του M.J. Price, Greek Bronze Coinage. ca. 450-150 B.C (...)
  • 43 Για παράδειγμα, η πόλη της Ερμιόνης, η οποία δεν κόβει νομίσματα πριν το 364 π.Χ., ενώ παράλληλα πρ (...)

11Η εισαγωγική μορφή αυτού του σημειώματος δεν επιτρέπει να επεκταθούμε σε βάθος στις αλλαγές που διαδραματίζονται κατά τη διάρκεια των σημαντικών ιστορικών εξελίξεων στα τέλη του 5ου αι. και του πρώτου μισού του 4ου αι. π.Χ. Παρόλα αυτά, θα πρέπει οπωσδήποτε να σταθούμε σε ένα φαινόμενο που αφορά μεν τον κλασικό κόσμο γενικότερα αλλά συνδέεται στενά και με την Πελοπόννησο40 : την εισαγωγή του χάλκινου νομίσματος, φαινόμενο που αλλάζει ριζικά τα δεδομένα των συναλλαγών. Mε την σημασία και αξία του χάλκινου νομίσματος στις περιόδους κρίσης, αρχής γενομένης με τον Πελοποννησιακό πόλεμο, ασχολήθηκε πρόσφατα διεξοδικά η C. Grandjean41. Οι πόλεις που κατά τα φαινόμενα έκοψαν πρώτες χάλκινα νομίσματα σε πελοποννησιακό έδαφος ίσως μάλιστα το τελευταίο τέταρτο του 5ου αι. π.Χ. είναι η Kόρινθος και η Σικυώνα42 ενώ κατά τον 4ο αι. π.Χ., τόσο τα μεγάλα αλλά και πολλά μικρά νομισματοκοπεία προχωρούν βεβαίως παράλληλα με την εισαγωγή αργυρών κοπών και στην κοπή χάλκινων43.

  • 44 Σημαντικά νέα στοιχεία για την περίοδο που ξεκινά μετά τη μάχη των Λεύκτρων μας παρέχει το συνέδριο (...)
  • 45 M. Price, The Coinage in the Name of Alexander the Great and Philip Arrhidaeus (1991), σ. 155-166, (...)
  • 46 Mάγειρα Ηλείας 1950 (IGCH 74). Βλ. επίσης τον Κατάλογο της Έκθεσης «Εκ των... υπό την ρίζαν δένδρου (...)
  • 47 J. A. W. Warren, «The 1980 Kato Klitoria Hoard», στο G. Le Rider κ.ά. (σημ. 8), σ. 291-300.

12Ένα επίσης σημαντικό φαινόμενο, που αντικατοπτρίζει τα τεκταινόμενα στον πελοποννησιακό χώρο, αποτελεί, μετά τη μάχη των Λεύκτρων το 371 π.Χ.44, η σταδιακή εμφάνιση σε θησαυρούς βοιωτικών νομισμάτων κατ’ αρχάς και κοπών Φιλίππου Β´ και Αλεξάνδρου Γ´ στη συνέχεια, γεγονός που σηματοδοτεί πλέον μια νέα περίοδο στα δεδομένα της Πελοποννήσου. Όπως έχει ήδη επισημανθεί45, οι στατήρες του Αλεξάνδρου κυκλοφορούσαν ήδη στην Πελοπόννησο ενόσω μάλιστα ο Αλέξανδρος ήταν ακόμα εν ζωή. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα θησαυρού με βοιωτικές αλλά και μακεδονικές κοπές αποτελεί εκείνος των Μαγείρων Ηλείας46, που χρονολογείται περί το 330 με 325 π.Χ. και περιλαμβάνει, ανάμεσα σε άλλα, τετράδραχμα Φιλίππου, στατήρες και δραχμές Θηβών, ένα στατήρα Τανάγρας, τριώβολα Κοινού Βοιωτών. Στους μεγάλους θησαυρούς ανήκει σίγουρα και ο, δυστυχώς όχι πλήρως διατηρημένος, θησαυρός της Κάτω Κλειτορίας47, με χρονολογία απόκρυψης το 350 με 325 π.Χ., ο οποίος περιλαμβάνει πολλές μικρές υποδιαιρέσεις τόσο Θηβών, Τανάγρας, Φωκίδας και Λοκρίδας πλάι σε κοπές της Αίγινας αλλά και ποικίλες πελοποννησιακές κοπές, όπως της Σικυώνας, της Ήλιδας, της Παλλήνης, του Άργους, του Φενεού κ.ά.

  • 48 Κ. Schefold, «Herakles in Stymphalos», SM 14 (1964), σ. 112-113. Βλ. επίσης και Ritter 2002, σ. 96- (...)
  • 49 S. Schultz, «Die Staterprägung von Pheneos», SNR 71 (1992), s. 47-74· Ritter 2002, σ. 95-96.
  • 50 K. O. Müller, «Médailles de l’Arcadie», AICA 7 (1835), σ. 167-172· D. Gérin, «Les statères de la li (...)
  • 51 C. M. Kraay (σημ. 2), σ. 101-102.
  • 52 Βλ. Ritter 2002, σ. 83.

13Λίγο πριν από τα μέσα του 4ου αι. π.Χ. παρατηρείται επίσης και το φαινόμενο της κοπής ωραιότατων στατήρων υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας από διάφορα νομισματοκοπεία, όπως εκείνα της Στυμφάλου48, του Φενεού49 και του Αρκαδικού Κοινού50. Σύμφωνα με την ενδιαφέρουσα ερμηνεία που διατύπωσε πρώτος ο C.M. Kraay51 δεν θα πρέπει να περάσει απαρατήρητο ότι οι κοπές αυτές χρονολογούνται από την εποχή της σταδιακής εξασθένησης της σπαρτιατικής κυριαρχίας και ύστερα και συνδέονται πιθανότατα με την απελευθέρωση52 από τον σπαρτιατικό ζυγό.

  • 53 Chr. Flament, Contribution à l’étude des ateliers monétaires grecs. Étude comparée des conditions d (...)

14Με την καλλιτεχνική ποιότητα των κοπών αυτών ασχολήθηκε πρόσφατα και ο Chr. Flament53 επισημαίνοντας, με βάση τη διαφαινόμενη διασπορά ορισμένων μητρών, πιθανούς συσχετισμούς των νομισματοκοπείων της Πελοποννήσου με κοπές της Αθήνας και του Μακεδονικού βασιλείου αυτήν την περίοδο.

15Εκτός από την καλλιτεχνική τους ποιότητα, οι κύριοι εικονογραφικοί τύποι των κοπών αυτών διακρίνονται για τον αφηγηματικό τους χαρακτήρα, που έρχεται σε αντίθεση με τους καθαρά εμβληματικού χαρακτήρα νομισματικούς τύπους που κυριαρχούν τις προγενέστερες περιόδους. Τη σημασία και σημειολογία των νομισματικών τύπων του 4ου αι. π.Χ. και τις σχέσεις αλληλεπίδρασης ορισμένων θεματικών ενοτήτων μελέτησε πριν από λίγα χρόνια ο S. Ritter ρίχνοντας το βάρος κατά κύριο λόγο στις πελοποννησιακές κοπές. Εξετάζοντας, για παράδειγμα, τον πολιτικό συμβολισμό και την αντιπαράθεση Αθήνας– Κορίνθου στην επιλογή και τον τρόπο απόδοσης της κεφαλής της Αθηνάς, καθώς και άλλων σημαντικών θεών, όπως του Διός, της Δήμητρας και της Ήρας αλλά και ηρώων όπως κατά κύριο λόγο την πολυσήμαντη μορφή του Ηρακλή, εκφραστών της συλλογικής συνείδησης των πολιτών της εκάστοτε εκδότριας αρχής, έδωσε νέα ερεθίσματα στην προσπάθεια προσέγγισης των αλλαγών που συντελούνται αυτή την περίοδο.

16Οι σημαντικές ιστορικές εξελίξεις κατά το τελευταίο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ., με τη μακεδονική πολιτική και στρατιωτική δύναμη να κάνει ολοένα και πιο αισθητή την παρουσία της στη νότια Ελλάδα, δημιουργούν ένα εντελώς διαφορετικό σκηνικό, όπως άλλωστε αποτυπώνεται γλαφυρά στη νομισματική παραγωγή και κυκλοφορία και στην ίδια την Πελοπόννησο. Το θέμα αυτό, όμως, αποτελεί αντικείμενο της εισήγησης που ακολουθεί.

Bibliographie

Βιβλιογραφικη συντομογραφια

Ritter 2002 = S. Ritter, Bildkontakte. Götter und Heroen in der Bildsprache griechischer Münzen des 4. Jhs. v. Chr. (2002).

Notes

1 Ανάμεσα στην πλούσια γενική βιβλιογραφία αναφορικά με την Πελοπόννησο, ως πιο πρόσφατο έργο που εντάσσεται στα χρονικά όρια της παρούσας μελέτης θα πρέπει να μνημονευθεί το εισαγωγικό κείμενο που αναφέρεται αποκλειστικά στα τεκταινόμενα της, λιγότερο γνωστής, αρχαϊκής περιόδου. Πρόκειται για το έργο των T.H. Nielsen, J. Roy, «The Peloponnese», στο K. A. Raaflaub, H. van Wees (επιμ.), A Companion to Archaic Greece (2009), σ. 255 κ.ε. Βλ. επίσης ένα άρθρο του G. Shipley, που αποτελεί, νομίζω, προπομπό μιας ευρύτερης δημοσίευσης: G. Shipley, «Landscapes of the Ancient Peloponnese. A Human-Geographical Approach», Leidschrift 21 (April 2006), σ. 27-43.

2 Γενικά έργα για τη νομισματική παραγωγή της Πελοποννήσου, βλ. μεταξύ άλλων: BMC Peloponnesus· C. M. Kraay, Archaic and Classical Greek Coins (1976), σ. 95-108· H. Nicolet-Pierre, Numismatique grecque (2002), σ. 178-182· O.D. Hoover, Handbook of Coins of the Peloponnesos (2011)· BCD Peloponnesos· BCD Peloponnesos II.

3 Για τις δημοσιεύσεις του τιμώμενου που αφορούν στην αργειακή νομισματοκοπία, βλ.: T. Hackens, «À propos du monnayage d’Argos, vie-iiie s. av. J.C.», στο H.A. Cahn, G. Le Rider (επιμ.), Proceedings of the 8th International Congress of Numismatics, New York – Washington, September 1973 (1976), σ. 83-85· του ιδιου, «Le monnayage en argent de la ville d’Argos», στο Société royale de numismatique de Belgique 1841-1966. Catalogue d’exposition. Bruxelles, Bibliothèque Albert Ier, 30 avril-29 mai 1966 (1966), σ. 19-21· H. Consolaki, T. Hackens, «Un atelier monétaire dans un temple argien ?», στο Études argiennes (1980), σ. 279-294.

4 Πρόσφατα, δημοσιεύθηκε μονογραφία σχετικά με τα ρωμαϊκά νομίσματα του Άργους, από τους Chr. Flament, P. Marchetti, Le monnayage argien d’époque romaine (d’Hadrien à Gallien) (2011).

5 Η C. Grandjean ετοιμάζει τη δημοσίευση των ελληνικών νομισμάτων που προέρχονται από τις γαλλικές ανασκαφές στο Άργος, πρβλ. C. Grandjean, «La circulation monétaire à Argos d’après les monnaies de fouille de l’EFA», στο N. Holmes (επιμ.), Proceedings of the XIVth International Numismatic Congress, Glasgow 2009 (2011), σ. 199-202.

6 Για μια πρώτη αναφορά στο εύρημα πρβλ. Χ. Κριτζασ, «Οι χαλκοί ενεπίγραφοι πίνακες του Άργους», Αργειακή Γη 3 (Δεκέμβριος 2005), σ. 13-26. Για περαιτέρω δημοσιεύσεις, βλ. του ιδιου, «Οβολοί αργολικοί», στο Κερμάτια φιλίας. Τιμητικός τόμος για τον Ι. Τουράτσογλου (2009), σ. 9-23, και κυρίως 10, σημ. 2· του ιδιου, «Οι νέοι χάλκινοι ενεπίγραφοι πίνακες από το Άργος ΙΙ. Πρόδρομη ανακοίνωση», στο D. Mulliez (επιμ.), Sur les pas de Wilhelm Vollgraff. Actes du Colloque international, 25-28 septembre 2003 (2013), σ. 275-301.

7 Πολυδεύκης, Ονομαστικόν, ΙΧ 74.

8 M. Oeconomides-Caramessini, «À propos du trésor de Lappa IGCH 35», στο G. Le Rider κ.ά. (επιμ.), Kraay-Mørkholm Essays. Numismatic Studies in Memory of C.M. Kraay and O. Mørkholm (1989), σ. 217-223· τησ ιδιασ, «The IGCH 101 Hoard and the Circulation of the Tortoises in the Peloponnesus», στο Florilegium numismaticum. Studia in honorem U. Westermark edita (1992), σ. 307-312.

9 H. Nicolet-Pierre, «Remarques sur le monnayage d’Égine au vie et au ve siècle d’après la trouvaille de Mégalopolis de 1936», στο Frappe et ateliers monétaires dans l’Antiquité et au Moyen Âge. Actes du Symposium réuni du 30 janvier au 1er février 1975 dans le Musée national de Belgrade (1976), σ. 5-12, pl. I-II· M. Oeconomides, H. Nicolet-Pierre, «La circulation monétaire dans le Péloponnèse et le trésor de Zakynthos (Zante) de 1904 (IGCH 245)», NAC 20 (1991), σ. 161-191.

10 Για αρκετούς θησαυρούς δεν είναι δυστυχώς γνωστή η ακριβής θέση ανεύρεσης παρά μόνο η γενική πληροφορία ότι βρέθηκαν στην Πελοπόννησο. Πάντως, συνολικά 19 θησαυροί με θαλάσσιες χελώνες αναφέρονται στο IGCH και μόνο.

11 Διάφοροι ερευνητές έχουν κατά καιρούς ασχοληθεί με τα ζητήματα των ορίων ανάμεσα στις γεωγραφικές ενότητες της Πελοποννήσου, πρβλ. J. Roy, «The Frontier between Arkadia and Elis in Classical Antiquity», στο P. Flensted-Jensen κ.ά. (επιμ.), Polis and Politics. Studies in Ancient Greek History Presented to Morgens Herman Hansen on his Sixtieth Birthday, August 20, 2000 (2000), σ. 133-156. Τις τελευταίες δεκαετίες πολυάριθμες επιτόπιες έρευνες διεξήχθησαν κυρίως από τον Γ.Α. Πίκουλα, ορισμένες από τις οποίες θα αναφερθούν ενδεικτικά στη συνέχεια: Γ.Α. Πικουλασ, «Το φυλακείον στο Βασιλικό και η σημασία του για την ιστορική τοπογραφία της περιοχής», στο Πρακτικά του Β´ Τοπικού Συνεδρίου Μεσσηνιακών σπουδών, Κυπαρισσία, 27-29.11.1982 (1984), σ. 177-184· του ιδιου, «Το οδικό δίκτυο της κεντρικής Αρκαδίας», στο Πρακτικά του Δ´ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, Κόρινθος, 9-16.9.1990 (1992-1993), σ. 201-206· του ιδιου, «To oδικó δίκτυo της Λακωνίας. Χρoνoλóγηση, απαρχές και εξέλιξη», στο V. Mitsopoulos-Leon (επιμ.), Forschungen in der Peloponnes. Akten des Symposions anläßlich der Feier «100 Jahre Österreichisches Archäologisches Institut Athen», Athen 5.3.-7.3.1998 (2001), σ. 325-330· του ιδιου, «Κλειτορία: διαβάσεις και άμυνα», Hόρος 13 (1999), σ. 137-154.

12 Πρόσφατα αναφέρθηκε στο θέμα του σιδηρού πελάνορος ο Ι. Τουρατσογλου, «The Coinage of Sparta», στο Athens-Sparta (2006), σ. 256-259.

13 Για την ιστορία της Μεσσηνίας βλ. C. Grandjean, Les Messéniens de 370/369 au ier siècle de notre ère. Monnayages et histoire (2003). Για μια αρχαϊκή οικία στα σύνορα Μεσσηνίας-Ηλείας, βλ. Ν. Καλτσασ, «Η αρχαϊκή οικία στο Κοπανάκι Μεσσηνίας», ΑΕ 122 (1983), σ. 207-237.

14 Για την αρχαϊκή Κόρινθο βλ. μεταξύ άλλων την ακόμα έγκυρη πραγματεία του E. Will, Korinthiaka. Recherches sur l’histoire et la civilisation de Corinthe des origines aux guerres médiques (1955).

15 O. E. Ravel, Les «poulains» de Corinthe. Monographie des statères corinthiens I-II (1936-1948). Επίσης T. S. Dunbabin, «The Early History of Corinth», JHS 68 (1948), σ. 59 κ.ε.

16 Για τη Σικυώνα βλ. A. Griffin, Sikyon (1982). Για την πρόσφατη επιφανειακή έρευνα στην ευρύτερη περιοχή της Σικυώνας βλ. Y.A. Lolos, Land of Sikyon: Archaeology and History of a Greek City-State (2011).

17 J. A. W. Warren, «Sikyon: A Case-Study in the Adoption of Coinage by a Polis in the Fifth Century B.C.», NC 169 (2009), σ. 1-13. Για τις χάλκινες κοπές βλ. επίσης τησ ιδιασ, «The Αutonomous Bronze Coinage of Sicyon», NC 143 (1983), σ. 23-56· 144 (1984), σ. 1-24· 145 (1985), σ. 45-66.

18 Τησ ιδιασ, «Financing the Peloponnesian War: The Peloponnesian Perspective», στο XIII Congreso Internacional de Numismática Madrid, 2003 (2005), σ. 317-320.

19 BCD Peloponnesos, σ. 251-252, αρ. 1003-1009.

20 T. H. Nielsen, J. Roy (επιμ.), Defining Αncient Arkadia. Symposium, April 1-4 1998 (2000)· T. H Nielsen, Arkadia and its Poleis in the Archaic and Classical Period (2002)· Γ.Α. Πικουλασ (επιμ.), Ιστορίες για την αρχαία Αρκαδία. Proceedings of the International Symposium in Ηonour of J. Roy (2008)· R. Weil, «Arkadische Münzen», ZfN 9 (1882), σ. 18 κ.ε., καθώς και ZfN 29 (1912), σ. 139 κ.ε.

21 BCD Peloponnesos, σ. 324-325, αρ. 1350-1352.

22 R. T. Williams, The Confederate Coinage of the Arcadians in the Fifth Century B.C. (1965).

23 Πρβλ. Th. Nielsen, J. Roy (σημ. 1).

24 Σ.Η. Ψωμα, «Αρκαδικόν», Ηόρος 13 (1999), σ. 81-96.

25 Για το ιερό της Δέσποινας στη Λυκόσουρα βλ. τις ποικίλες συμμετοχές στο Κtèma 33 (2008), σ. 91-214, ειδικότερα δε, όσον αφορά τη νομισματική κυκλοφορία, βεβαίως κατά τα ελληνιστικά χρόνια, βλ. C. Grandjean, H. Nicolet-Pierre, «Le décret de Lykosoura en l’honneur de Damophon et la circulation monétaire dans le Péloponnèse aux iiie-iie siècles avant notre ère», Ktèma 33 (2008), σ. 129-134.

26 S. Hornblower, «When was Megalopolis Founded?», ABSA 85 (1990), σ. 71-77. Έμμεσα με το ερώτημα του πρόδρομου οικισμού της Μεγάλης Πόλεως ασχολήθηκε πρόσφατα και ο Γ. Πικουλασ, «Ένα νόμισμα και κάποιες ιστορίες», στο Κερμάτια φιλίας (σημ. 6), σ. 45-53.

27 C. T. Seltman, Τhe Temple Coins of Olympia (1921).

28 H. Kyrieleis, Olympia. Archäologie eines Heiligtums (2011), σ. 36-38.

29 Πρβλ. BCD Olympia.

30 IGCH 35, σ. 8.

31 Συνοπτική παρουσίαση της ιστορίας της Αχαΐας βλ. Α.Δ. Ριζακησ, «Αχαϊκή ιστοριογραφία: απολογισμός και προοπτικές της έρευνας», στο A.Δ. Ριζακησ (επιμ.), Αρχαία Αχαΐα και Ηλεία. Ανακοινώσεις κατά το πρώτο διεθνές συμπόσιο. Αθήνα, 19-21 Μαΐου 1989 (1991), σ. 51-60. Επίσης: R. Dalongeville κ.ά., Paysages d’Achaϊe I. Le bassin du Peiros et la plaine occidentale (1992)· A.Δ. Ριζακησ (επιμ.), Αχαϊκό τοπίο ΙΙ. Δύμη και Δυμαία χώρα. Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου «Δυμαία-Βουπρασία», Κάτω Αχαΐα, 6-8 Οκτωβρίου 1995 (2000).

32 Μια σύνοψη σχετικά με τις νεώτερες έρευνες στην περιοχή της Αιγιαλείας οφείλεται στους A. Γ. Βορδοσ, Ε. Ι. Κολια, Αιγιαλεία. Αρχαίες πόλεις και μνημεία (2008).

33 Ενδεικτικά για την ορεινή Αχαΐα θα αναφέρω τον εντυπωσιακό ναό των γεωμετρικών χρόνων που ανέσκαψε ο Μ. Πετροπουλοσ, «Γεωμετρικóς ναóς Ρακίτας. Λατρευóμενη θεóτητα», στο V. Mitsopoulos-Leon (σημ. 11), σ. 39-45. Όμως και άλλες ανασκαφές, που βρίσκονται τα τελευταία χρόνια εν εξελίξει αλλάζουν σταδιακά την ελλιπή εικόνα που είχαμε ως τώρα για την περιοχή αυτή από την γεωμετρική μέχρι και την κλασική περίοδο.

34 R. C. Knapp, J. D. Macisaac, Excavations at Nemea III. The Coins (2005).

35 Α. Moustaka, «Die Fundmünzen der Südostgrabung», στο XI Bericht über die Ausgrabungen in Olympia (1999), σ. 152-180.

36 IGCH 11. Ο. Broneer, «Excavations at Isthmia, 1954», Hesperia 24 (1955), σ. 135-136, pl. 53.

37 Η. Nicolet-Pierre (σημ. 9), σ. 5-12, pl. I-II.

38 Βλ. π.χ. τον θησ. IGCH 15, ο οποίος βρέθηκε στην περιοχή της Ήλιδας την περίοδο 1958 με 1960 και αποτελείται από 25 αιγινήτικους στατήρες.

39 IGCH 43. K. Regling, «Der griechische Goldschatz von Prinkipo», ZfN 41 (1931), σ. 25, αρ. 4.

40 C. M. Kraay (σημ. 2), σ. 103.

41 C. Grandjean, «Guerre et crise de la monnaie en Grèce ancienne à la fin du ve siècle av. J.C.», στο B. Théret (επιμ.), La monnaie dévoilée par ses crises I. Crises monétaires d’hier et d’aujourd’hui (2007), σ. 85-102.

42 Για το θέμα αυτό βλ. την αδημοσίευτη διατριβή του M.J. Price, Greek Bronze Coinage. ca. 450-150 B.C. Its Introduction, Circulation, and Value, with Particuliar Reference to the Series of Corinth (1967), καθώς και εδώ τις σημ. 17 και 18.

43 Για παράδειγμα, η πόλη της Ερμιόνης, η οποία δεν κόβει νομίσματα πριν το 364 π.Χ., ενώ παράλληλα προβαίνει, βεβαίως, και στην κοπή χάλκινων, πρβλ. C. Grandjean, «Le monnayage d’argent et de bronze d’Hermione, Argolide», RN s. 6, 32 (1990), σ. 28-51.

44 Σημαντικά νέα στοιχεία για την περίοδο που ξεκινά μετά τη μάχη των Λεύκτρων μας παρέχει το συνέδριο που πραγματοποιήθηκε πριν από λίγα χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Tours : C. Grandjean (επιμ.), Le Péloponnèse d’Épaminondas à Hadrien, Colloque de Tours, 6-7 octobre 2005 (2008).

45 M. Price, The Coinage in the Name of Alexander the Great and Philip Arrhidaeus (1991), σ. 155-166, pl. 37-39.

46 Mάγειρα Ηλείας 1950 (IGCH 74). Βλ. επίσης τον Κατάλογο της Έκθεσης «Εκ των... υπό την ρίζαν δένδρου ευρεθέντων». Αρχαίοι Ελληνικοί Θησαυροί στο Νομισματικό Μουσείο (2010), σ. 32-33.

47 J. A. W. Warren, «The 1980 Kato Klitoria Hoard», στο G. Le Rider κ.ά. (σημ. 8), σ. 291-300.

48 Κ. Schefold, «Herakles in Stymphalos», SM 14 (1964), σ. 112-113. Βλ. επίσης και Ritter 2002, σ. 96-99.

49 S. Schultz, «Die Staterprägung von Pheneos», SNR 71 (1992), s. 47-74· Ritter 2002, σ. 95-96.

50 K. O. Müller, «Médailles de l’Arcadie», AICA 7 (1835), σ. 167-172· D. Gérin, «Les statères de la ligue arcadienne», SNR 65 (1986), σ. 13-31.

51 C. M. Kraay (σημ. 2), σ. 101-102.

52 Βλ. Ritter 2002, σ. 83.

53 Chr. Flament, Contribution à l’étude des ateliers monétaires grecs. Étude comparée des conditions de fabrication de la monnaie à Athènes, dans le Péloponnèse et dans le royaume de Macédoine à l’époque classique (2010).

© École française d’Athènes, 2018

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search