Version classiqueVersion mobile

Les hippodromes et les concours hippiques dans la grèce antique

 | 
Jean-Charles Moretti
, 
Panos Valavanis

Hippodromes et concours hippiques grecs : Histoire de la recherche et nouvelles données

Η επιγραφική µαρτυρία για τους
ιπποδρόµους και τους ιππικούς
αγώνες1

Ουρανία Βιζυηνοy

Résumé

Το άρθρο βασίζεται σε συλλογή 350 επιγραφών που χρονολογούνται από τον 6ο αι. π.Χ. έως τον 7ο μ.Χ. Στα κείμενα αυτά έχουν βρεθεί δεκαεπτά αναφορές σε ιπποδρόμους διαφορετικών πόλεων, καθώς και αναφορές σε ιππικούς αγώνες ειδικού σκοπού, παραδείγματος χάριν προς τιμήν του αυτοκράτορα Τιβερίου. Ακολουθεί συνοπτική παρουσίαση των διαφόρων κατηγοριών επιγραφών ώστε να αναδειχθεί η συμβολή τους στις γνώσεις μας για τα ιππικά αγωνίσματα. Μέσω αναφορών σε συγκεκριμένα μνημεία αποκαλύπτεται επίσης ο ρόλος και ο αντίκτυπος των ιπποδρομιών στον κοινωνικό και τον πολιτικό βίο.

Texte intégral

  • 1 Θερµές ευχαριστίες οφείλω στον καθηγητή Πάνο Βαλαβάνη για την πρόταση να συµµετάσχω στο συνέδριο κ (...)
  • 2 Christesen, Kyle 2014, σ. 2-3‧ Pleket 2014.

1Η επιγραφική µαρτυρία έχει αξιοποιηθεί εκτενώς στις µελέτες για τον αρχαίο ελληνικό αθλητισµό προκειµένου να διερευνηθεί ποικιλία θεµάτων, κυρίως ζητήµατα σχετικά µε την διοργάνωση και την διεξαγωγή των αγώνων, τα πρόσωπα των νικητών και τα έπαθλα. Σε µικρότερο βαθµό έχει χρησιµοποιηθεί για την διερεύνηση της κοινωνικής αντίληψης για τον αθλητισµό και τους αθλητές, καθὼς και ευρύτερα της πολιτικής δοµής στις αρχαίες κοινωνίες.2

2Σε αυτό το άρθρο θα παρουσιαστούν οι ρητές αναφορές σε εγκαταστάσεις ιπποδρόµων· στην συνέχεια θα περιγραφεί συνοπτικά το διαθέσιµο επιγραφικό υλικό προκειµένου να προβληθεί ο πολυδιάστατος χαρακτήρας του και οι επακόλουθες δυνατότητες για την κατανόηση του ρόλου των ιππικών αγώνων στην κοινωνική και πολιτική ζωή των πόλεων.

3Οι παρατηρήσεις που θα ακολουθήσουν, βασίζονται σε µια συλλογή 350 επιγραφών, στις οποίες υπάρχει ρητή αναφορά σε ιπποδρόµους και ιππικούς αγώνες. Η συλλογή δεν είναι πλήρης, είναι όµως χαρακτηριστική δεδοµένου ότι σε αυτήν περιλαµβάνονται όλες οι κατηγορίες των επιγραφών που έχουν αποκλειστική σχέση µε αγώνες και αθλητές: ψηφίσµατα για την συµµετοχή πόλεων σε αγώνες, ψηφίσµατα τιµητικά, κατάλογοι νικητών και επάθλων, αναθηµατικά και τιµητικά µνηµεία νικητών, κατάδεσµοι· επιπλέον συµπεριλήφθηκαν επιγραφές, που δεν σχετίζονται αποκλειστικά µε αθλητικούς αγώνες, αλλά περιέχουν παρεπιπτόντως σχετικές πληροφορίες: ιεροί νόµοι, λόγοι δηµοσίων λειτουργών, κατάλογοι ευεργεσιών, χρονικά, επιτύµβια µνηµεία.

  • 3 Ο J. H. Humphrey ερµηνεύει την µείωση του αριθµού των σχετικών επιγραφών κατά τα ρωµαϊκά χρόνια ως (...)

4Οι επιγραφές της συλλογής που έχουν χρονολογηθεί µε σχετική ακρίβεια, εκτείνονται από τον 6ο π.Χ. έως τον 7ο µ.Χ. αἰ. (εικ. 1). Ο αριθµός των µνηµείων του 6ου και του 5ου π.Χ. αι. είναι µονοψήφιος, ενώ παρατηρείται σηµαντική αύξηση κατά τον 4ο και η κορύφωση κατά τον 3ο και τον 2ο αι. π.Χ. Τον 1ο αι. π.Χ. µειώνονται σηµαντικά και ο αριθµός αποκλιµακώνεται ραγδαία κατά τους τρεις πρώτους µ.Χ. αιώνες.3 Από τον 4ο έως τον 7ο αι. µ.Χ. χρονολογoύνται από ένα έως δύο µνηµεία ανά αιώνα.

Εικ. 1 — Η κατανοµή των επιγραφών ανά τους αιώνες.

Εικ. 1 — Η κατανοµή των επιγραφών ανά τους αιώνες.
  • 4 IG I³ 1469· Kyle 1987b, σ. 196 αρ. A 6‧ Fortunato 2008· Canali De Rossi 2011, σ. 30. Στο 550 π.Χ. χ (...)
  • 5 IvO 142‧ IGASMG II², 4‧ Ebert 1972, σ. 44 αρ. 5‧ SEG XXVII 49.
  • 6 Pouilloux, Roesch, Marcillet-Jaubert 1987, αρ. 225· SEG XXXVII 1394.

5Η πρωιµότερη από αυτές τις επιγραφές µε βέβαιη σχετική αναγραφή χρονολογείται περί το 540 π.Χ. Είναι ανάθεση του Αλκµεωνίδου Αλκµέωνος στο ιερό του Απόλλωνος στο Πτώο για νίκη του σε ιππικό αγώνισµα στα Παναθήναια και συνδέεται µε την περίοδο εξορίας των Αλκµεωνιδών κατά την τυραννία στην Αθήνα.4 Την ίδια εποχή χρονολογείται και η αναθηµατική επιγραφή του Παντάρους από την Γέλα στην Ολυµπία, πατέρα των τυράννων Κλεάνδρου και Ιπποκράτους, για νίκη του σε ιππικό αγώνισµα.5 H υστερότερη επιγραφή της συλλογής είναι του 7ου αι. µ.Χ. και έχει βρεθεί στην Σαλαµίνα της Κύπρου.6 Αφορά στην ανέγερση αψίδων από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο και το έργο συσχετίζεται µε ιππόδροµο.

  • 7 Audollent 1904, αρ. 234-242‧ Tremel 2004, αρ. 53-61.
  • 8 Van Rengen 1984‧ SEG XXXIV 1437, 1438.
  • 9 IOSPE I² 34.
  • 10 Merkelbach 1971, σ. 274· Moretti L. 1953, αρ. 41 (235-200 π.Χ.).

6Το τοπικό πλαίσιο διασποράς διαµορφώνεται από την Καρχηδόνα στα δυτικά µε µνηµεία του 2ου-3ου µ.Χ αἰ.7 έως την Απάµεια στα ανατολικά τον 5ο µε 6ο αι. µ.Χ.,8 και από την Ολβία του Ευξείνου Πόντου στα βόρεια τον πρώιµο 1ο αι. π.Χ.9 έως την Σιδώνα προς Νότον τον 3ο αι. π.Χ.10 Στις δύο πρώτες θέσεις πρόκειται για καταδέσµους, στην Ολβία τιµητικό ψήφισµα, από την Σιδώνα τιµητικό µνηµείο.

  • 11 Kritzas 2018, σ. 258-260‧ Gardiner E. N. 1910, σ. 463. Για την πιθανότητα συµµετοχής των ιδιοκτητών (...)

7Αυτή η γενική περιγραφή των κατηγοριών των επίµαχων επιγραφών, καθώς και του χρονικού και τοπικού πλαισίου τους, ισχύει µε µικρές τροποποιήσεις για όλα τα αθλήµατα, όχι µόνο τα ιππικά. Ωστόσο στην περίπτωση των ιππικών αγωνισµάτων η επιγραφική µαρτυρία αποκτά ιδιάζουσα σηµασία εξ αιτίας δύο ιδιαιτεροτήτων: πρώτον, οι ελληνικοί ιππόδροµοι αφήνουν πολύ περιορισµένα ή καθόλου κατασκευαστικά ίχνη, οπότε τα ανασκαφικά ευρήµατα σπανίζουν· δεύτερον, στα ιππικά αγωνίσµατα των ελληνικών αγώνων αυτός που βραβεύεται, δεν είναι ο αθλητής αλλά ο ιδιοκτήτης του ίππου ή των ίππων πλην εξαιρέσεων.11 Εποµένως η µαρτυρία αφορά κατὰ κανόνα σε µια κοινωνική οµάδα διάφορη από εκείνη των υπόλοιπων πρωταθλητών. Τα µέλη αυτής της οµάδας δεν χαρακτηρίζονται από τις φυσικές, σωµατικές τους ικανότητες αλλά από µια σχέση ιδιοκτησίας που παραπέµπει σε συγκεκριµένη κατάσταση οικονοµικής ευρωστίας. Αυτό το δεδοµένο είναι τόσο κυριαρχικό ώστε συνήθως καθίστανται αφανείς οι φυσικοί αυτουργοί της νίκης, οι ηνίοχοι - αναβάτες.

Αναφορες σε ιπποδροµους

  • 12 Αναφορές αρχαίων συγγραφέων σε εγκαταστάσεις ιπποδρόµων: βλ. Schneider K. 1913.
  • 13 Οι περισσότερες της µίας αναφορές σε ιππόδροµο της ίδιας πόλης ή ιερού οµαδοποιούνται υπό την πρωιµ (...)

8Οι ρητές αναφορές ιπποδρόµων ή τµηµάτων τους αφορούν σε 17 θέσεις.12 Απαριθµούνται στην συνέχεια κατά την σχετική χρονολογική σειρά των επιγραφών :13

  • στο Άργος, µνηµονεύεται ιππόδροµος σε επιτύµβιο µνηµείο και σὲ ανάθηµα ιεροµνηµόνων των πρώτων δεκαετιών του 5ου αι. π.Χ., ενώ σε έλασµα του ιερού θησαυρού καταγράφεται τον 4ο αι. π.Χ. δαπάνη για την ιππάφεση14
  • στην Επίδαυρο, έχει βρεθεί όρος του ιπποδρόµου, που χρονολογείται στον 5ο αι. π.Χ.15
  • στην Αθήνα, αναφέρεται ιππόδροµος σε ιερό νόµο του 335-330 π.Χ.16 και στους καταλόγους νικητών των Παναθηναίων του 2ου αι. π.Χ.17
  • στους λόγους δηµόσιων λειτουργών της Δήλου του 4ου-3ου αι. π.Χ.18 καταγράφονται έσοδα από την µίσθωση του ιπποδρόµου, αλλά και έξοδο για την αµοιβή τοῖς ἄρασιν την νεωκόρο του οίκου των Καρυστίων από αυτόν19
  • στους Δελφούς, σε λόγους ιεροµνηµόνων του 4ου αι. π.Χ., απαριθµούνται δαπάνες για την συντήρηση του ιπποδρόµου,20 ορισµένες φορές ειδικά για την ιππάφεση και τους καµπτήρες. Μνηµονεύονται επίσης ο µεν ιππόδροµος σε ιερό νόµο του 2ου αι. π.Χ. ως σηµείο αναφοράς για να οριστεί µια περιοχή της ιεράς χώρας,21 η δε ιππάφεση σε τιµητικό ψήφισµα του 3ου αι. π.Χ.22
    στους Επιζεφυρίους Λοκρούς, στο επίγραµµα του τιµητικού µνηµείου του Δεξάνδρου του ύστερου 4ου - αρχών του 3ου αι. π.Χ.· σε αυτήν την επιγραφή αναφέρεται και ύσπληξ23
    στην Πέργαµο, στο επίγραµµα του Αττάλου, πατέρα του βασιλέως Αττάλου του Ι, του 3ου αι. π.Χ.,24 όπου και πάλι αναγράφεται ὕσπληξ
    στην Βοιωτία, σε λόγο ναοποιών του ύστερου 1ου π.Χ. / πρώιµου 1ου µ.Χ. αι. συµπληρώνεται ο όρος ἱππαφέσεως25
  • στην Μεσσηνία, στον ιερό νόµο της Ανδανίας του 1ου µ.Χ. αι.26 αναγράφεται ιέρεια της Δήµητρος ἐφ’ ἱπποδρόµῳ· διίστανται οι απόψεις για το αν ο ιππόδροµος αυτός βρίσκεται στην Μεσσήνη ή στην ίδια την Ανδανία27
  • στην Άγκυρα, σε κατάλογο ιερέων και δωρεών τον 1ο αι. µ.Χ. απαριθµούνται οι ευεργεσίες του Πυλαιµένους, γιου του τελευταίου βασιλιά των Γαλατών, ιερέα του Αυγούστου το 2/1 π.Χ., και µεταξύ αυτών αναφέρεται ο τόπος, στον οποίο γίνεται ο ιππόδροµος28
  • στην Απολλωνία της Φρυγίας, σε κατάλογο ευεργεσιών αναφέρεται ναός προς τον µεγάλο ιππόδροµο και δεύτερος ιππόδροµος κατά συµπλήρωση, ο λεγόµενος Φλαµίνιος (14-19 µ.Χ.).29 Αν η συµπλήρωση ευσταθεί είναι ίσως η µόνη µέχρι στιγµής γνωστή µαρτυρία για την ύπαρξη δύο ιπποδρόµων στην ίδια πόλη
  • στην Λάρισσα, σε επιτύµβιο νικητή ιππικών αγώνων στα Αδριάνεια και τα Ολύµπια, χρονολογούµενο µετά την περίοδο του Τραϊανού30
  • στην Ρόδο, σε ανάθεση κοινών του νησιού, συνεργασαµένων τὸν ἱππόδροµον·31 το µνηµείο δεν έχει χρονολογηθεί ακριβώς32
  • στην Καρχηδόνα, σε καταδέσµους του 2ου-3ου αι. µ.Χ.33
  • στην Απάµεια, στους καταδέσµους του τέλους του 5ου-6ου αι. µ.Χ.34
  • στην Δάλδι της Μ. Ασίας, σε επιτύµβιο µνηµείο χριστιανικών χρόνων, του οποίου ο ιδιοκτήτης δηλώνεται ως οικοδόµος ιπποδρόµων35
  • και τέλος στην Σαλαµίνα της Κύπρου, στην οικοδοµική επιγραφή που προαναφέρθηκε, του 7ου αι. µ.Χ.36
  • 37 Haspels 1971, σ. 313 αρ. 39· Ramsay 1918, σ. 135-136. Για την εκπαίδευση στα ιππικά αγωνίσµατα σε π (...)

9Επιπλέον, στην Φρυγία (στο Bakşeyiş) βρέθηκε όρος γυµνασίου ἱππικοῦ, του 4ου αι. µ.Χ.37 Η ένδειξη παραπέµπει σε χώρο εκγύµνασης ίππων και αθλητών.

  • 38 Humphrey 1986, σ. 296-306, 534.
  • 39 Χαρακτηριστική διαφορά είναι η µη λειτουργία αθλητικών οµίλων σε αυτές τις περιοχές µέχρι τα πολύ ύ (...)
  • 40 Humphrey 1986, σ. 441, 455-9 (Αντιόχεια), 524 (Γόρτυνα), 527 (Ανάζαρβος, Αιγαί), 579-589 (Κωνσταντι (...)
  • 41 Romano 2005b.
  • 42 Decker 2012d, σ. 143· Ebert 1989· Ebert 1991· Petermandl 2012‧ W. Petermandl στον παρόντα τόµο.

10Πολλές από αυτές τις επιγραφές είναι ρωµαϊκές και εποµένως τίθεται το ερώτηµα αν οι ιππόδροµοι που µαρτυρούνται, είναι ελληνικού ή ρωµαϊκού τύπου. Στην Kαρχηδόνα και την Απάµεια είναι σαφές ότι οι ιππόδροµοι είναι ρωµαϊκού τύπου.38 O ελλαδικός και µικρασιατικός χώρος όµως, είναι περιοχές στις οποίες υπήρχε µακρά παράδοση των ελληνικών αγώνων και διαφοροποιήθηκαν για µεγάλο χρονικό διάστηµα τόσο στον τρόπο διεξαγωγής των αγώνων όσο και στον τύπο των ιπποδρόµων.39 Λίγοι ιππόδροµοι ρωµαϊκού τύπου έχουν διαπιστωθεί σε αυτές τις περιοχές, κυρίως περιµετρικά: στην Θεσσαλονίκη, την Κωνσταντινούπολη, την Νικοµήδεια, την Γόρτυνα, καθώς και νότια στην Κιλικία (Ανάζαρβος, Αντιόχεια και Αιγαί). Όλοι χρονολογούνται από τον 2ο µ.Χ. αι. κε.40 Ωστόσο, πρόσφατα εντοπίστηκε ρωµαϊκός ιππόδροµος στην Κόρινθο και µάλιστα χρονολογείται στην περίοδο του Αυγούστου.41 Αυτό σε συνδυασµό µε την παρατήρηση ότι οι διαστάσεις των δύο τύπων ιπποδρόµων ενδεχοµένως να διέφεραν λιγότερο από ό,τι εθεωρείτο µέχρι τώρα,42 δείχνει ότι απαιτείται ιδιαίτερη εκτίµηση κάθε θέσης.

  • 43 Συµπληρώνεται: CID II 93 στίχ. 52 και CID II 76 στ. ΙΙ στίχ. 63. Η συµπλήρωση της CID II 93 είναι α (...)
  • 44 Kritzas 2006, σ. 414-415, καθώς και σηµ. 18, 21, 24. Στους καταδέσµους της Καρχηδόνας (βλ. σηµ. 6) (...)

11Σε αυτό το πλαίσιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ένδειξη οἰκοδόµου εἰποδρόµον στην επιγραφή από την Δάλδι, η οποία θέτει ζήτηµα ύπαρξης ρωµαϊκού ιπποδρόµου στην καρδιά της Μ. Ασίας, βέβαια σε χριστιανικούς χρόνους, ενδεχοµένως πολύ ύστερους. Συγγενής ειδικότητα υπήρχε και την Κλασική περίοδο στον ελλαδικό χώρο: ο αρχιτέκτων της ιππαφέσεως που αναφέρεται σε επιγραφή στους Δελφούς του 328 π.Χ.43 Άλλωστε οι ιππαφέσεις είναι ίσως το µόνο σηµείο του ελληνικού ιπποδρόµου που µπορεί να αφήσει κατασκευαστικά ίχνη πέραν της διαµόρφωσης του εδάφους, παρά το ότι οι πολύ γνωστές της Ολυµπίας ίσως ήταν µοναδική περίπτωση. Ἱππάφεσις αναφέρεται και σε άλλες επιγραφές, σε µία τουλάχιστον κατηγορία µε διαφοροποιηµένο λεκτικό τύπο.44

ΙπποδροµΙες

  • 45 IG II² 1623 στίχ. 227 (334/3-333/2 π.Χ.).
  • 46 Ενδεικτικά: IG VΙΙ 4135 στίχ. 11.
  • 47 Ενδεικτικά: IG II² 8851 (Ἱππόδροµος Θετταλός· 4ος/3ος αι. π.Χ.)· IG II² 8687 ([Ἱ]ππόδρο[µος]
    [Ἱπ]πο (...)
  • 48 Lalonde, Langdon, Walbank 1991, σ. 175-177 αρ. L 4a στίχ. 91-92 (363/2 π.Χ.)· Lambert 1997, 86-88 σ (...)
  • 49 Βλ. σηµ. 25, 26.

12H απήχηση των ιπποδρόµων και των ιπποδροµιών στην κοινωνική ζωή της πόλης είναι φανερή από την διείσδυση σχετικών όρων σε πεδία τελείως ανεξαρτητα από τον αθλητισµό, όπως η ονοµασία πλοίου Ιπποδροµία στην Αθήνα,45 ο µήνας Ιπποδρόµιος σε περιοχές γύρω από τους Δελφούς,46 το ανδρικό όνοµα Ιππόδροµος,47 οι λατρείες του Ποσειδώνος Ιπποδροµίου στην Αθήνα48 καὶ της Δήµητρος τῆς ἐφ᾽ ἱπποδρόµῳ στην Μεσσηνία.49

13Άλλες πληροφορίες αφορούν την διεξαγωγή ιπποδροµιών ειδικού σκοπού, που ιδρύθηκαν ή διεξήχθησαν υπό συγκεκριµένες συνθήκες και δεν ανήκουν στο καθιερωµένο πρόγραµµα αγώνων των εορτών.

  • 50 IG II² 1672 στίχ. 261· IEleusis, αρ. 177 στίχ. 390 (πρβ. στ. 387-388).
  • 51 Clinton 2008, σ. 227.

14Σε λόγο επιστατών του Ελευσινίου του 330/29 περιλαµβάνεται δαπάνη για την ιπποδροµία τὴν προστεθεῖσαν κατὰ ψήφισµα.50 Η δαπάνη για τα άθλα αυτής της επιπλέον ιπποδροµίας είναι ίση µε την δαπάνη για όλους τους αγώνες της τριετηρίδος των Ελευσινίων.51 Ένας τόσο ακριβός αγώνας πρέπει να έχει και αντίστοιχα ισχυρό συµβολισµό και να αφορά ένα µείζον γεγονός.

  • 52 IG II³ 448· Schweigert 1938, σ. 294-296 αρ. 20· SEG XVI 55.
  • 53 Woodward 1956, σ. 3-5.
  • 54 Roussel 1941, σ. 215-216· Bull. ép. 1959, 180, αρ. 130· Robert J. et L. 1977, σ. 211-216· Faraguna  (...)
  • 55 Bull. ép. 1959, σ. 180, αρ. 130· Robert J. et L. 1977.
  • 56 Όλες οι γνωστές σε εµένα επιγραφικές αναφορές τεθρίππων άπτονται αγώνων.
  • 57 Rhodes, Osborne 2003, αρ. 76.
  • 58 Sosin 2004.

15Σε ψήφισµα ή νόµο που χρονολογείται στο 335-330 π.Χ., αναφέρεται σαφώς αγώνας µουσικός, διασώζεται όµως και η λέξη τέθριππα.52 Οι περισσότεροι µελετητές συµφωνούν ότι το πολύ αποσπασµατικό κείµενο προβλέπει να αναγραφεί στην στήλη περὶ τῆς εἰρήνης η διεξαγωγή (ή και ίδρυση) αγώνων. Έχει επιπλέον προταθεί ότι αυτή η επιγραφή είναι το “ψήφισµα” που αναφέρει ο λόγος των επιστατών του Ελευσινίου· κατά την ίδια πρόταση το ψήφισµα συµπληρώνεται [θεῖναι ἱπποδροµίαν ὑπὲρ ἅρµατα τέ]θριππα.53 Ο συσχετισµός των δύο επιγραφών δεν έγινε αποδεκτός,54 ενώ αντιρρήσεις διατυπώθηκαν και για την συµπλήρωση και προτείνεται ποµπὴ µε τέθριππα αντί ιπποδροµία.55 Ωστόσο, εφόσον το κείµενο αφορά σε αγώνες, είναι παράδοξο η λέξη τέθριππα να µην συνδέεται µε αυτούς.56 Έχουν γίνει διάφορες προτάσεις για την ταύτιση της ειρήνης και φαίνεται να επικρατεί η ειρήνη του 338 π.Χ. µε τον Φίλιππο.57 Επιπλέον διατυπώθηκε η άποψη ότι ο αγώνας (και εποµένως και η ενδεχόµενη αρµατοδροµία) διεξήχθη ή ιδρύθηκε ως επισφράγιση του συµβιβασµού των Αθηναίων µε τον Αλέξανδρο µετά την καταστροφή της Θήβας.58 Γεγονός είναι ότι η βαρύνουσα σηµασία του αγώνα δηλώνεται και µόνο από την πρόβλεψη να χαραχθεί µαζί µε την συνθήκη ειρήνης.

  • 59 Duchesne, Bayet 1876, αρ. 127 στίχ. 39· Syll   ³ 700.

16Σε µια άλλη περίπτωση, στην Λητή το 118 π.Χ., τιµάται ταµίας της Ρώµης µε ετήσιο ιππικό αγώνα.59 Μεταξύ των ευεργεσιών του προς την πόλη είναι και νίκη που πέτυχε κατά επιτιθέµενων Γαλατών. Χαρακτηριστικό είναι ότι ως χρόνος διεξαγωγής του αγώνα ορίζεται ο µήνας κατά τον οποίο λαµβάνουν χώρα όλοι οι αγώνες προς τιµήν ευεργετών της πόλης. Ατυχώς δεν µαθαίνουµε τι είδους αγώνες είναι αυτοί.

  • 60 Themelis 1988, σ. 58 (4 µ.Χ.)· Themelis 1990, σ. 87-91 στίχ. 35.

17Από την Μεσσήνη γνωρίζουµε την τέλεση ιππικού αγώνα νέων (παράλληλα µε γυµνικό αγώνα παίδων και εφήβων) γιά την γενέθλια ηµέρα του αυτοκράτορα Τιβερίου·60 προβλέπονται επίσης και άλλα µέτρα αποβλέποντα στην εύνοιά του.

ΠαραδεΙγµατα επιγραφΩν

18Στην συνέχεια αναφέρονται χαρακτηριστικά παραδείγµατα διαφορετικών κατηγοριών επιγραφών.

  • 61 IG II² 2313-2317· SEG XLI 113-118· Tracy, Habicht 1991.
  • 62 Gardiner E. N. 1910, σ. 232-239· Valavanis 2004, σ. 366, 369· Kyle 2014, σ. 160-165.
  • 63 Ep. Oropou, αρ. 520 (υπό αθηναϊκή κυριαρχία), 521, 525, 527, 529.
  • 64 IG VII 1764, 1772· Roesch, IThespies 2007, αρ. 186, 191, 192.
  • 65 IG ΙΧ 2, 526-528, 531, 532, 534‧ Zachou-Kontogianni 2003, σ. 19-23‧ F. G. Romero στον παρόντα τόµο.
  • 66 IG II² 956 στίχ. 56, 87‧ IG II² 957 στίχ. 32, 64‧ Gardiner E. N. 1910, σ. 239-240.
  • 67 IEleusis, ἀρ. 227 στ. ΙΙ στίχ. 20, ἀρ. 228 A στίχ. 6.
  • 68 IG II² 2326 στίχ. 11· Ebert 1997d, σ. 237-252 (α´ µισό του 5ου αι. π.Χ.).
  • 69 TAM III.1 212.
  • 70 Η διεξαγωγή αυτού του αγωνίσµατος στα Παναθήναια δεν προκύπτει από τους καταλόγους νικητών, αλλά απ (...)
  • 71 Lazaridou 2015 (το κείµενο σ. 3-9 στίχ. 28, η χρονολόγηση σ. 13-14). Η επιγραφή χρονολογείται στο τ (...)

19Στους καταλόγους νικητών το πιο ανεπτυγµένο πρόγραµµα είναι εκείνο των Παναθηναίων τον 2ο αι. π.Χ. µε 27 διαφορετικούς τίτλους αγωνισµάτων, ορισµένα από τα οποία διεξάγονταν περισσότερες από µία φορές σε κάθε διοργάνωση,61 δεδοµένου ότι οι συµµετέχοντες χωρίζονταν σε κατηγορίες (ἐκ πάντων, πολιτῶν, φυλάρχων και ἱππέων) και οι αγώνες διεξάγονταν σε δύο µέρη, στον ιππόδροµο και στην πόλη, σε σχέση µε το Ελευσίνιον.62 Αποσπασµατικές επιγραφές τέτοιου τύπου διασώζονται και από άλλες περιοχές και αγώνες, όπως απὸ διαφορετικὰ σηµεία στην Βοιωτία (π.χ. από τον Ωρωπό63 και τις Θεσπιές64) και από την Θεσσαλία.65 Πλην των ευρέως διαδεδοµένων αγωνισµάτων των κελήτων, των τεθρίππωνκαι των συνωρίδων διαφορετικών ηλικιών ίππων (πώλων και τελείων), κινούν το ενδιαφέρον οι σπανιότερες ενδείξεις, όπως: ἀφιπποδροµῇ, προσδροµῇ ἱππέων, προσδροµῇ συνωρίδι, σκοπῷ ἱππέων και ἀφιππολαµπάδι στις επιγραφές της Θεσσαλίας, ἵππῳ λαµπρῷ καὶ ἱππέων εὐανδρίᾳ σε επιγραφές των Θησείων των µέσων του 2ου αι. π.Χ.,66 ζεύγει ὀρεικῷ στην Ελευσίνα επίσης τον 2ο π.Χ. αι.,67 πώλων ἀβό[λων ἅρµα] στο χρονικό των Ολυµπιακών αγώνων68 και ἵππῳ ἀβόλῳ σε ανάθεση από την Τερµησό,69 ἀφ᾽ ἵππου ἀκοντίζειν στὴν Αθήνα (στα Θησεία και τα Παναθήναια70) και στον εφηβαρχικό νόµο της Αµφίπολης κατά την εκπαίδευση των εφήβων.71

  • 72 IG II² 2311. Κατά την J. L. Shear χρονολογείται στο 380 π.Χ. (Shear J. L. 2003· SEG LIII 192). Μάλλ (...)
  • 73 H επιγραφή της Αφροδισιάδος περιλαµβάνει και άλλες δαπάνες, κατά τον όρο του κειµένου θέµατα· Rouec (...)
  • 74 Αυτό εφόσον η IG I³ 1386 είναι πράγµατι κατάλογος επάθλων των Παναθηναίων (Johnston 2007). Βλ. και (...)

20Οι κατάλογοι επάθλων είναι περιορισµένου αριθµού. Διασώζονται από την Αθήνα72και από την Αφροδισιάδα.73 Τα έπαθλα των Παναθηναίων του 4ου αι. π.Χ. είναι διπλάσιας αξίας από τα έπαθλα καταλόγου του 5ου αι. π.Χ., που πιθανὸν να ανήκει επίσης στα Παναθήναια. Αυτό το δεδοµένο οδήγησε στην πρόταση ότι υπήρξε αλλαγή στην πολιτική της Αθήνας σε σχέση µε την ακτινοβολία της εορτής και κατ᾽ επέκταση της πόλεως, που εκφράζεται στη συγκεκριµένη περίπτωση µε τον διπλασιασµό των επάθλων ώστε να κατασταθούν τα Παναθήναια διεθνής αγώνας.74

  • 75 IG V 1, 213· Gardiner E. N. 1910, σ. 451.
  • 76 Bousquet 1959, σ. 155-166· Ebert 1972, σ. 144, αρ. 45· Rhodes, Osborne 2003, αρ. 92.
  • 77 IG I³ 131 στίχ. 11-15 (440-432 π.Χ.).

21Από το πλήθος των αναθηµατικών και τιµητικών µνηµείων ιδιαίτερο είναι το µνηµείο των Λακεδαιµονίων Δαµόνωνος και του γιου του Ενυµακρατίδα, στο οποίο απαριθµούνται πάνω από 60 νίκες, στην πλειονότητά τους σε ιππικά αγωνίσµατα. Το µνηµείο χρονολογείται στον 5ο αι. π.Χ.75 Εντυπωσιακὲς είναι και οι επιγραφές του µνηµείου προς τιµήν του Άρχωνος Κλείνου, αξιωµατούχου του Αλεξάνδρου και σατράπη της Βαβυλώνας, το οποίο ιδρύθηκε στους Δελφούς µετά το 321 π.Χ. από την γενέτειρά του την Πέλλα,76 αναπαράγοντας όµως προγενέστερο µνηµείο του, που αφορούσε αποκλειστικά τις νίκες του στην συνωρίδα στα Ίσθµια καὶ τὰ Πύθια. Στο νέο µνηµείο αναφέρονται και τα κατορθώµατά του µε τον Αλέξανδρο, και τιµάται τόσο ο ίδιος όσο και η οικογένειά του µε προξενία, προµαντεία, προεδρία, ατέλεια, ασυλία, προδικία, επιτιµία και τἄλλα ὅσα καὶ τοῖς ἄλλοις προ[ξένοις. Άλλη τιµή για νικητές των ιερών αγώνων είναι η σίτηση, η οποία αναφέρεται για τους νικητές του άρµατος τελείου και του κέλητος σε αττικό ψήφισµα του 5ου αι. π.Χ.77

  • 78 Petritaki 2009, σ. 465-467· SEG LVII 270.
  • 79 Το επιτύµβιο µνηµείο του Λύσιδος και του γιού του Τιµοκλείδου βρέθηκε κοντά στον ίδιο ταφικό περίβο (...)
  • 80 Πλάτων, Λύσις 205c (εκδ. W. R. M. Lamb, Loeb, 1961).
  • 81 MAMA IX 79· Αιζανοί, 165 π.Χ. ή λίγο µετά.

22Τα γνωστά επιτύµβια µνηµεία νικητών και αθλητών είναι λιγοστά σε σχέση µε τον σηµαντικό αριθµό ονοµάτων που γνωρίζουµε κυρίως από τους καταλόγους νικητών. Σε ένα σχετικά πρόσφατο εύρηµα επιτυµβίου µνηµείου από το Μοσχάτο, στην Αθήνα, παρατίθενται οι νίκες του νεκρού σε ιππικά αθλήµατα κατά τρόπο που ανακαλεί τιµητικό µνηµείο. Πρόκειται για µαρµάρινη λήκυθο που βρέθηκε µαζί µε το βάθρο της και αναφέρει νίκες σε ιππικά αγωνίσµατα στα Πύθια, τρεις φορές στα Νέµεα, δύο φορές στα Ίσθµια, µία στα Παναθήναια.78 Δεν περιλαµβάνεται το όνοµα του νεκρού αλλά πιθανόν να πρόκειται για µέλος της οικογένειας του Λύσιδος,79 φίλου του Σωκράτη, του οποίου το όνοµα φέρει ο πλατωνικός διάλογος Λύσις,80 όπου αναφέρονται και οι ιππικές νίκες της οικογένειας. Επιπλέον έχουµε το επιτύµβιο του Μηνογένους που κατείχε καλά την ιππευτική (τέχνην δ’ ἵπποι[σιν] ὀχεῖσθαι εὖ εἰδ[ώς]   ), αλλά είχε ατυχή θάνατο από λοιµό·81 ίσως πρόκειται για την επιδηµία που µεταδόθηκε από τα στρατεύµατα του Λεύκιου Βέρου κατά την επιστροφή τους από τους Παρθικούς πολέµους.

  • 82 Zaleski 2014, σ. 599· Aldrete 2014, σ. 440-441.
  • 83 Audollent 1904, αρ. 234-242.
  • 84 Aldrete 2014 σ. 440-441.

23Μια άλλη ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα κατηγορία αποτελούν οι κατάδεσµοι,82 κείµενα ύστερης χρονολόγησης, όπως αναφέρθηκε ήδη. Οι κατάδεσµοι της Καρχηδόνας είναι τόσο ακραία κακόβουλοι που αξίζει να αναφερθούν,83 παρόλο που τα ήθη των ρωµαϊκών αγώνων διαφοροποιούνται ευρέως από εκείνα των κλασσικών αγώνων. Ο καταρώµενος καλεί τον νεκυδαίµονα (του) να δεινοπαθήσουν τα φτωχά άλογα των αντιπάλων του: να τους δέσει τα πάντα (τον δρόµο, τα πόδια, την ορµή, την ψυχή), να τα “κόψει”, να τους κόψει τα νεύρα, να τους εξαρθρώσει τις αρθρώσεις, να τους αφαιρέσει την νίκη, να τους εµποδίσει τα πόδια. Και οι ίδιοι οι αντίπαλοι του δεν έχουν καλύτερη τύχη: ο δαίµων καλείται µεταξύ άλλων να τους δέσει τα χέρια, να τους αφαιρέσει την απόβαση, να τους αφαιρέσει την όραση για να µην βλέπουν τους αντιπάλους τους ενώ θα ηνιοχούν, να τους αρπάξει από τα άρµατα και να τους πετάξει κάτω ώστε να συρθούν σε όλον τον ιππόδροµο! Πολύ συγγενή κείµενα υπάρχουν και στα λατινικά,84 ενώ οι κατάδεσµοι της Απάµειας είναι κείµενα µε τον ίδιο τελικό σκοπό αλλά όχι µε την ίδια οξύτητα.

  • 85 Lhôte 2006, αρ. 113.

24Διαφορετικής ποιότητας ένταση µας επιφυλάσσει η αινιγµατική επιγραφή ενός χρηστηρίου ελάσµατος από την Δωδώνη, το οποίο αφορά σε αγώνα κελήτων:85

ἀγαθᾶι τύχαι. ἐπικοινῆται Σάτυρος τῶι Διὶ τῶι Νάωι
καὶ τᾶι Διώναι – οὐκ ἀνεθέθη ὁ Σατύρου σκύφος – ἐν Ἐλέαι
ἂν τὸν κέλητα τὸν Δωριλάου ὁ κ(έλης) ἀπ’ Ἀκτίου ἀπέτιλε

25Τρεις γραµµές, πολλές πληροφορίες. Τρία στοιχεία σε αυτή την επιγραφή µας αποκαλύπτουν το πάθος και την αγωνία µε τα οποία περιβάλλονταν οι ιππικοί αγώνες στην κλασσική αρχαιότητα. Πρώτον, το ρήµα ἀπέτιλε το οποίο κυριολεκτικά σηµαίνει “µάδησε”. Το ερώτηµα που τίθεται στο µαντείο, δεν εκφράζεται µε ένα σύνηθες ρήµα όπως “νίκησε” ή “επικράτησε”. Αντίθετα η ερώτηση είναι αν “µάδησε” ο ένας κέλης τον άλλο. Δεύτερον, ο Σάτυρος ανέθεσε ή υποσχέθηκε να αναθέσει έναν σκύφο για να εξασφαλίσει τη νίκη του ίππου που υποστηρίζει, και όχι µόνο αυτό, αλλά, τρίτον, προσφεύγει στο µαντείο, ενώ έχει γίνει ο αγώνας και πρέπει να ξέρει ή να µάθει σύντοµα το αποτέλεσµα: δηλαδή ζητάει χρησµό για γεγονός τετελεσµένο όπως δείχνουν οι παρελθόντες χρόνοι, πράγµα δυσερµήνευτο. Μπορούµε να υποθέσουµε ότι τα δύο άλογα ήταν τα επικρατέστερα, εκτός αν υποκρύπτεται κάποια ειδικότερη αντιπαλότητα.

  • 86 Η τελευταία φράση θα µπορούσε να µεταφραστεί και ως ευθεία ερώτηση: “Στην Ελέα ο κέλης του Ακτίου κ (...)

26Η πιο πρόσφατη ανάγνωση και ερµηνεία του κειµένου προτείνεται από τον É. Lhôte (µετάφραση από τα γαλλικά):86

Αγαθή Τύχῃ. Ο Σάτυρος ζητά να µάθει από τον Δία τον Νάο και την Διώνη:
Δεν ανετέθη ο σκύφος του Σατύρου; Στην Ελέα ο κέλης του Ακτίου θα
κατατρόπωσε τον κέλητα του Δωριλάου!

  • 87 Γνωρίζουµε δηµόσια εκπροσώπηση της πόλης του Άργους σε ιππικούς αγώνες: Gardiner E. N. 1910, σ. 463 (...)

27Βάσει αυτής της ανάγνωσης ο É. Lhôte προτείνει ότι ο Σάτυρος στοιχηµάτισε υπέρ του ίππου ἀπ’ Ἀκτίου και ανέθεσε τον σκύφο για να εξασφαλίσει το στοίχηµα. Θεωρείται όµως ότι έχασε και γι᾽αυτό ζητάει επιβεβαίωση από το µαντείο ότι δεν εξαπατήθηκε από τους αντιπάλους του. Η υπόθεση του στοιχήµατος και της εξαπάτησης ως προς το αποτέλεσµα είναι εύλογη, παραµένουν ωστόσο και αναπάντητα ερωτήµατα: π.χ. γιατί ο ένας κέλης καθορίζεται µε το όνοµα του ιδιοκτήτη του ενώ ο άλλος µέσω της προέλευσής του... Θα µπορούσε να εκπροσωπεί ο ίππος ἀπ’ Ἀκτίου την πόλη του Ακτίου (πράγµα τουλάχιστον ασύνηθες)87 ή υπάρχει η πιθανότητα αυτός ο ίππος να ανήκει στον Σάτυρο, εξ ου και η έντονη συναισθηµατική εµπλοκή; Σε αυτή την περίπτωση το να χάσει ο ίππος θα σήµαινε και µεγάλη υλική απώλεια για τον Σάτυρο.

  • 88 Πρβ. Dakari, Vokotopoulou, Christidi 2013, αρ. 35Α, 73, 80Α, 84, 123 κλπ.
  • 89 Υπό την έννοια “µα τον ανέθεσα τον σκύφο”

28Η διατύπωση του κειµένου είναι ασυνήθης στα ελάσµατα της Δωδώνης,88 ως προς το ότι την εισαγωγή του ερωτήµατος (επίκληση, “ο τάδε ερωτά”) δεν ακολουθεί µια σαφής ερώτηση (συνήθως πλάγια), αλλά παρατίθενται δύο κύριες προτάσεις των οποίων η σχέση δεν δηλώνεται από το κείµενο µονοσήµαντα. Ακολουθώντας την άποψη του É. Lhôte ότι η πρόταση “Δεν ανετέθη ο σκύφος του Σατύρου” είναι ερώτηση, τότε αυτή είτε είναι ρητορική,89 είτε αντιθέτως πραγµατικής άγνοιας, εφόσον ο Σάτυρος είχε επιφορτίσει κάποιον άλλον να κάνει την ανάθεση (ενδεχοµένως σε άλλο ιερό, στην Ελαία π.χ.) και αµφιβάλλει ότι πράγµατι ανατέθηκε.

29Αν όµως αυτή η πρόταση δεν θεωρηθεί ερώτηση, η µετάφραση θα έχει ως εξής:

  • 90 Υπό την έννοια “παρέλειψα να αναθέσω τον σκύφο µου”.
  • 91 Ή “Στην Ελέα θα µάδησε, ίσως µάδησε, ο κέλης του Ακτίου τον κέλητα του Δωριλάου”. Για αυτή την χρήσ (...)

Αγαθή Τύχῃ. Ο Σάτυρος ζητά να µάθει από τον Δία τον Νάο και την Διώνη. Δεν ανετέθη ο σκύφος του Σατύρου.90 Στην Ελέα µάδησε άραγε ο κέλης του Ακτίου τον κέλητα του Δωριλάου;91

30Σε αυτήν την περίπτωση ο Σάτυρος γνωρίζει ότι δεν ανατέθηκε ο σκύφος που είχε υποσχεθεί ενδεχοµένως από αµέλεια ή κώλυµα. Αφού λοιπόν η ανάθεση δεν έγινε, ρωτάει να µάθει ποιο άλογο νίκησε, φοβούµενος ότι θα ηττήθηκε το άλογο που υποστήριζε, το οποίο υπό αυτές τις συνθήκες θα είναι ο κέλης του Δωριλάου. Με αυτές και άλλες ερµηνευτικές πιθανότητες µάλλον δεν θα µάθουµε ποτέ τι ακριβώς σηµαίνει αυτή η επιγραφή.

31Παρόλα αυτά, η σύντοµη ενδεικτική παράθεση επιγραφών που προηγήθηκε, αγγίζει την πολύπλευρη φύση της επιγραφικής µαρτυρίας και την ποικιλία των θεµάτων των οποίων άπτονται τα κείµενα για τους ιπποδρόµους και τους ιππικούς αγώνες από τον 6ο αι. π.Χ. έως τον 7ο µ.Χ. Μεταξύ άλλων αναδείχθηκε το ζήτηµα του χρόνου διαδοχής των δύο τύπων ιπποδρόµων, του ελληνικού και του ρωµαϊκού, σε διαφορετικές περιοχές του ελληνικού κόσµου.

Notes

1 Θερµές ευχαριστίες οφείλω στον καθηγητή Πάνο Βαλαβάνη για την πρόταση να συµµετάσχω στο συνέδριο και για την πολύπλευρη υποστήριξή του σε αυτή την εργασία όπως και σε πολλές άλλες προσπάθειές µου.

2 Christesen, Kyle 2014, σ. 2-3‧ Pleket 2014.

3 Ο J. H. Humphrey ερµηνεύει την µείωση του αριθµού των σχετικών επιγραφών κατά τα ρωµαϊκά χρόνια ως ένδειξη µείωσης της σηµασίας αυτών των αγώνων στις συγκεκριµένες περιοχές (Humphrey 1986, σ. 525). Έχουν εκφραστεί όµως και επιφυλάξεις ως προς την συναγωγή συµπερασµάτων από ποσοτικά στοιχεία (Remijsen 2015, σ. 9-11).

4 IG I³ 1469· Kyle 1987b, σ. 196 αρ. A 6‧ Fortunato 2008· Canali De Rossi 2011, σ. 30. Στο 550 π.Χ. χρονολογείται η IG I³ 597, επίσης ανάθεση του Αλκµεωνίδου στην Ακρόπολη της Αθήνας, η
οποία συµπληρώνεται: [? Κροῖσ]ο̣ς κἀλκµεο[νί]δες πέντ̣[ε hι]- / [πι]κ̣όν τε ν[ικ]έσαντε ἀνε[θέτεν]. Ωστόσο σε παλαιότερες εκδόσεις συµπληρωνόταν (Raubitschek 1949, αρ. 317): [ ̣c̣ạ ̣6̣ ̣]ο̣ς κἀλκµεο[νί]δες πέντ̣[ε h]- / ίπιόν τε ν[ικ]έσαντε ἀνέ[θετεν]. O ἵππιος δρόµος ήταν γυµνικό άθληµα: Gardiner E. N.1910, σ. 270.

5 IvO 142‧ IGASMG II², 4‧ Ebert 1972, σ. 44 αρ. 5‧ SEG XXVII 49.

6 Pouilloux, Roesch, Marcillet-Jaubert 1987, αρ. 225· SEG XXXVII 1394.

7 Audollent 1904, αρ. 234-242‧ Tremel 2004, αρ. 53-61.

8 Van Rengen 1984‧ SEG XXXIV 1437, 1438.

9 IOSPE I² 34.

10 Merkelbach 1971, σ. 274· Moretti L. 1953, αρ. 41 (235-200 π.Χ.).

11 Kritzas 2018, σ. 258-260‧ Gardiner E. N. 1910, σ. 463. Για την πιθανότητα συµµετοχής των ιδιοκτητών ως ηνιόχων π.χ. στους αγώνες ζευγών στα Παναθήναια βλ. Tracy, Habicht 1991, σ. 199.

12 Αναφορές αρχαίων συγγραφέων σε εγκαταστάσεις ιπποδρόµων: βλ. Schneider K. 1913.

13 Οι περισσότερες της µίας αναφορές σε ιππόδροµο της ίδιας πόλης ή ιερού οµαδοποιούνται υπό την πρωιµότερη επιγραφή.

14 Daly 1939· Walter 1911, στ. 141· Kritzas 2006, σ. 414-415· Valavanis 2019, σ. 325-326.

15 IG IV² 1, 153. Βλ. και Β. Λαµπρινουδάκης, Ε. Καζολιάς στον παρόντα τόµο.

16 IG II³ 449 στίχ. 14.

17 IG II² 2314 στίχ. 83‧ IG II2 2316 στίχ. 41-42‧ Tracy, Habicht 1991 (το κείµενο της επιγραφής στην σ. 188-189, στ. ΙΙΙ στίχ. 11)· SEG XLI 114-118.

18 Ενδεικτικά: IG II² 1638 στίχ. 16‧ IG II2 1641 στίχ. 8‧ IG II2 1641a στίχ. 9‧ IG XI 2 287 στίχ. 32, 78· Mathé 2010, ιδιαιτέρως σ. 197-203.

19 Σε δύο από τις µισθώσεις συµπληρώνεται και η ἄφεσις: IG II² 1638 στίχ. 17-18· IG II2 1641 στίχ. 8-9· Valavanis 2019, σ. 326‧ Antoniadis à paraître.

20 CID II 76 στ. ΙI στίχ. 63‧ CID II 93 στίχ. 52‧ CID II 101 στ. ΙΙ στίχ. 17‧ CID II 139 στίχ. 35-39.

21 CID IV 108 στίχ. 24· SIG  ³ 636· Choix d’inscriptions de Delphes, αρ. 157.

22 CID IV 24‧ Kritzas 2018, σ. 252-254.

23 Ebert 1990‧ Moretti L. 1979, σ. 290· SEG ΧΧΙΧ 951· SEG XL 836.

24 IPergamon I 10‧ Moretti L. 1953, αρ. 37· Ebert 1972, σ. 176 αρ. 59· Ebert 1997d, σ. 124· Canali De Rossi 2011, σ. 75.

25 Knoepfler 1988· SEG XXXVIII 380.

26 IG V 1, 1390 στίχ. 31· Gawlinski 2012, 66-95 στίχ. 31. Χρονολογείται στο 92/1 π.Χ. κατά την αχαϊκή χρονολόγηση ή στο 24 µ.Χ. κατά την ακτιακή (Gawlinski 2012, σ. 3-11· Themelis 2007, σ. 522).

27 Gawlinski 2012, σ. 141.

28 Bosch 1967, σ. 35 αρ. 51‧ Mitchell, French 2012, αρ. 2 στίχ. 20-29.

29 MAMA 4, 143 B στίχ. 20: [στοὰν πρὸς ἱπποδρόµ]ω τῶ προσαγορευοµένω Φλαµινίωι· στίχ. 22: [ναὸν πρὸς τῶ µεγάλ]ω ἱπποδρόµωι. Ο στίχος 20 σωζόταν ακέραιος τον 19ο αι.

30 IG IX 2, 645‧ SEG XLIV 546.

31 Pugliese Carratelli 1955-1956, σ. 158 αρ. 3.

32 Άλλες επιγραφές µε τα ονόµατα των κοινών που υπάρχουν σε αυτήν (Ἁλιαστᾶν, Ἀθαναϊστᾶν, Ἑρµαϊστᾶν) σε διάφορους συνδυασµούς χρονολογούνται από τον 2ο έως τον 1ο αι. π.Χ. (Pugliese Carratelli 1939-1940, σ. 151 αρ. 6‧ IG XII 1, 155· Blinkenberg 1941, αρ. 252, 251).

33 Βλ. σηµ. 6.

34 Βλ. σηµ. 7.

35 TAM V.1 642.

36 Βλ. σηµ. 5.

37 Haspels 1971, σ. 313 αρ. 39· Ramsay 1918, σ. 135-136. Για την εκπαίδευση στα ιππικά αγωνίσµατα σε πρωιµότερες περιόδους βλ. Decker 2012d, σ. 117-118.

38 Humphrey 1986, σ. 296-306, 534.

39 Χαρακτηριστική διαφορά είναι η µη λειτουργία αθλητικών οµίλων σε αυτές τις περιοχές µέχρι τα πολύ ύστερα χρόνια· επιπλέον στους ρωµαϊκούς αγώνες νικητής είναι ο ηνίοχος και όχι ο ιδιοκτήτης του ίππου ή των ίππων, όπως στους ελληνικούς. Cameron 1976, σ. 10· Humphrey 1986, σ. 438-442, 525-528· Moretti J.-Ch. 1990, σ. 25-26.

40 Humphrey 1986, σ. 441, 455-9 (Αντιόχεια), 524 (Γόρτυνα), 527 (Ανάζαρβος, Αιγαί), 579-589 (Κωνσταντινούπολη, Νικοµήδεια, Θεσσαλονίκη), 630 (Θεσσαλονίκη)· Spyridakis 1967, σ. 249-250 (επιγραφή στην οποία γίνεται µνεία πρασίνων στην Γόρτυνα)‧ Dodge 2014, σ. 564-565.

41 Romano 2005b.

42 Decker 2012d, σ. 143· Ebert 1989· Ebert 1991· Petermandl 2012‧ W. Petermandl στον παρόντα τόµο.

43 Συµπληρώνεται: CID II 93 στίχ. 52 και CID II 76 στ. ΙΙ στίχ. 63. Η συµπλήρωση της CID II 93 είναι ασφαλής. Βλ. και σηµ. 19.

44 Kritzas 2006, σ. 414-415, καθώς και σηµ. 18, 21, 24. Στους καταδέσµους της Καρχηδόνας (βλ. σηµ. 6) χρησιµοποιείται ο τύπος ἱππαφίων. Σε αυτούς αναφέρονται και άλλα σηµεία του ιπποδρόµου, που αφορούν όµως στον ρωµαϊκό ιππόδροµο.

45 IG II² 1623 στίχ. 227 (334/3-333/2 π.Χ.).

46 Ενδεικτικά: IG VΙΙ 4135 στίχ. 11.

47 Ενδεικτικά: IG II² 8851 (Ἱππόδροµος Θετταλός· 4ος/3ος αι. π.Χ.)· IG II² 8687 ([Ἱ]ππόδρο[µος]
[Ἱπ]ποκλέου[ς] [Ἡ]ρακλεώ[της]· 1ος αι. µ.Χ.).

48 Lalonde, Langdon, Walbank 1991, σ. 175-177 αρ. L 4a στίχ. 91-92 (363/2 π.Χ.)· Lambert 1997, 86-88 στιχ. 91-92.

49 Βλ. σηµ. 25, 26.

50 IG II² 1672 στίχ. 261· IEleusis, αρ. 177 στίχ. 390 (πρβ. στ. 387-388).

51 Clinton 2008, σ. 227.

52 IG II³ 448· Schweigert 1938, σ. 294-296 αρ. 20· SEG XVI 55.

53 Woodward 1956, σ. 3-5.

54 Roussel 1941, σ. 215-216· Bull. ép. 1959, 180, αρ. 130· Robert J. et L. 1977, σ. 211-216· Faraguna 1992, σ. 359-360· Humphreys 2004, σ. 113-114· Lambert 2005, σ. 145, 147-148· Clinton 2008, σ. 228.

55 Bull. ép. 1959, σ. 180, αρ. 130· Robert J. et L. 1977.

56 Όλες οι γνωστές σε εµένα επιγραφικές αναφορές τεθρίππων άπτονται αγώνων.

57 Rhodes, Osborne 2003, αρ. 76.

58 Sosin 2004.

59 Duchesne, Bayet 1876, αρ. 127 στίχ. 39· Syll   ³ 700.

60 Themelis 1988, σ. 58 (4 µ.Χ.)· Themelis 1990, σ. 87-91 στίχ. 35.

61 IG II² 2313-2317· SEG XLI 113-118· Tracy, Habicht 1991.

62 Gardiner E. N. 1910, σ. 232-239· Valavanis 2004, σ. 366, 369· Kyle 2014, σ. 160-165.

63 Ep. Oropou, αρ. 520 (υπό αθηναϊκή κυριαρχία), 521, 525, 527, 529.

64 IG VII 1764, 1772· Roesch, IThespies 2007, αρ. 186, 191, 192.

65 IG ΙΧ 2, 526-528, 531, 532, 534‧ Zachou-Kontogianni 2003, σ. 19-23‧ F. G. Romero στον παρόντα τόµο.

66 IG II² 956 στίχ. 56, 87‧ IG II² 957 στίχ. 32, 64‧ Gardiner E. N. 1910, σ. 239-240.

67 IEleusis, ἀρ. 227 στ. ΙΙ στίχ. 20, ἀρ. 228 A στίχ. 6.

68 IG II² 2326 στίχ. 11· Ebert 1997d, σ. 237-252 (α´ µισό του 5ου αι. π.Χ.).

69 TAM III.1 212.

70 Η διεξαγωγή αυτού του αγωνίσµατος στα Παναθήναια δεν προκύπτει από τους καταλόγους νικητών, αλλά από τον κατάλογο επάθλων των αγώνων (IG II² 2311 στ. ΙΙ στίχ. 68)· Valavanis 2004, σ. 366.

71 Lazaridou 2015 (το κείµενο σ. 3-9 στίχ. 28, η χρονολόγηση σ. 13-14). Η επιγραφή χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 1ου αι. π.Χ. αλλά θεωρείται ότι αποτελεί αντίγραφο παλαιότερου µνηµείου.

72 IG II² 2311. Κατά την J. L. Shear χρονολογείται στο 380 π.Χ. (Shear J. L. 2003· SEG LIII 192). Μάλλον κατάλογος επάθλων των Παναθηναίων είναι και η επιγραφή IG I³ 1386 που χρονολογείται στο 450-440 π.Χ. (Johnston 2007)· Kyle 2014, σ. 161-165.

73 H επιγραφή της Αφροδισιάδος περιλαµβάνει και άλλες δαπάνες, κατά τον όρο του κειµένου θέµατα· Roueché 1993, σ. 168-173 αρ. 52· ίσως 180-192 µ.Χ.

74 Αυτό εφόσον η IG I³ 1386 είναι πράγµατι κατάλογος επάθλων των Παναθηναίων (Johnston 2007). Βλ. και σηµ. 71.

75 IG V 1, 213· Gardiner E. N. 1910, σ. 451.

76 Bousquet 1959, σ. 155-166· Ebert 1972, σ. 144, αρ. 45· Rhodes, Osborne 2003, αρ. 92.

77 IG I³ 131 στίχ. 11-15 (440-432 π.Χ.).

78 Petritaki 2009, σ. 465-467· SEG LVII 270.

79 Το επιτύµβιο µνηµείο του Λύσιδος και του γιού του Τιµοκλείδου βρέθηκε κοντά στον ίδιο ταφικό περίβολο (Petritaki 2009, σ. 465-467).

80 Πλάτων, Λύσις 205c (εκδ. W. R. M. Lamb, Loeb, 1961).

81 MAMA IX 79· Αιζανοί, 165 π.Χ. ή λίγο µετά.

82 Zaleski 2014, σ. 599· Aldrete 2014, σ. 440-441.

83 Audollent 1904, αρ. 234-242.

84 Aldrete 2014 σ. 440-441.

85 Lhôte 2006, αρ. 113.

86 Η τελευταία φράση θα µπορούσε να µεταφραστεί και ως ευθεία ερώτηση: “Στην Ελέα ο κέλης του Ακτίου κατατρόπωσε τον κέλητα του Δωριλάου;”.

87 Γνωρίζουµε δηµόσια εκπροσώπηση της πόλης του Άργους σε ιππικούς αγώνες: Gardiner E. N. 1910, σ. 463 (Ἀργείων δηµόσιος).

88 Πρβ. Dakari, Vokotopoulou, Christidi 2013, αρ. 35Α, 73, 80Α, 84, 123 κλπ.

89 Υπό την έννοια “µα τον ανέθεσα τον σκύφο”

90 Υπό την έννοια “παρέλειψα να αναθέσω τον σκύφο µου”.

91 Ή “Στην Ελέα θα µάδησε, ίσως µάδησε, ο κέλης του Ακτίου τον κέλητα του Δωριλάου”. Για αυτή την χρήση του ἂν βλ. LSJ 1992, σ. 96 Α. Ι. c.

Table des illustrations

Titre Εικ. 1 — Η κατανοµή των επιγραφών ανά τους αιώνες.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6472/img-1.png
Fichier image/png, 67k

Auteur

Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία

© École française d’Athènes, 2019

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search