Version classiqueVersion mobile

Les hippodromes et les concours hippiques dans la grèce antique

 | 
Jean-Charles Moretti
, 
Panos Valavanis

Hippodromes et concours hippiques grecs : Histoire de la recherche et nouvelles données

Αναζήτηση των ιχνών του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου της Επιδαύρου

Βασίλης Λαµπρινουδaκης et Ευάγγελος Καζολιaς

Résumé

Από το τέλος του 19ου αιώνα ένας όρος ιπποδρόμου από την Επίδαυρο, μια επιγραφή από την Ολυμπία που αναφέρει αγώνα πώλων στην Επίδαυρο, καθώς και λείψανα χαμηλών ανδήρων στην πεδινή περιοχή νοτιοδυτικά των κεντρικών κτιρίων του Ασκληπιείου που εντοπίσθηκαν από τον Καββαδία αποτελούσαν σαφείς μαρτυρίες για την ύπαρξη ιπποδρόμου στην περιοχή του ιερού. Έκτοτε δεν υπήρξε ενδιαφέρον και φροντίδα για τα διάσπαρτα στο πεδίο λείψανα του ιπποδρόμου. Το 2010 και το 2013 οι συγγραφείς διεξήγαγαν έρευνα επανεντοπισμού, περαιτέρω διερεύνησης και τεκμηρίωσής τους. Αποδείχθηκε ότι σώζονται σε χαμηλό επίπεδο οι δύο τοίχοι πού όριζαν τις μακρές πλευρές του ιπποδρόμου, από το μήκος των οποίων και την απόσταση μεταξύ τους προκύπτει ότι ο στίβος του ιπποδρόμου είχε μήκος περί τα 300 μ. και πλάτος 118 μ. με ελαφρή κλίση από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Με βεβαιότητα τεκμηριώνεται η λειτουργία του από το τέλος του 5ου μέχρι το τέλος του 3ου π.Χ. αιώνα.

Texte intégral

  • 1 Cavvadias 1891, σ. 78, αρ. 240.
  • 2 Cavvadias 1896-1897, σ. 32.

1Το 1891 ο Π. Καββαδίας δηµοσίευσε επιγραφή πάνω σε βάση αγάλµατος του Επιδαύριου Σωκράτη, το οποίο ανέθεσε η πόλη του στο ιερό του Ασκληπιού για να τιµήσει το συγκεκριµένο πολίτη για τις πολλές του νίκες σε πανελλήνιους αγώνες.1 Η επιγραφή, που χρονολογείται τον 1ο π.Χ. αιώνα, αναφέρει διάφορες νίκες του Σωκράτη σε πανελλήνιους αγώνες, µεταξύ των οποίων τέσσερις σε αγώνα ἵππιον, από τις οποίες µία πέτυχε ήδη ως παιδί στην πατρίδα του την Επίδαυρο. Πέντε χρόνια µετά τη δηµοσίευση αυτής της επιγραφής ο Π. Καββαδίας αναφέρει στα Πρακτικά της Αρχαιολογικής Εταιρείας του 1896/1897 ότι “ἐν τῇ πεδιάδι ἐν ᾗ τὸ ἱερὸν τοῦ Ἀσκληπιοῦ, εἰς ἀπόστασιν ἑνὸς τετάρτου τῆς ὥρας περίπου ἀπὸ τοῦ Σταδίου, εὑρέθη κατὰ τύχην ὁρόσηµος ἐπιγραφή, ἐξ ἧς γίνεται γνωστὸν ὅτι ὑπῆρχεν ἐν τῷ ἱερῷ καὶ ἱππόδροµος”.2

  • 3 Cavvadias 1900, σ. 118-121: “δηλοῦται ἄρα εκ τούτου [του κειµένου της επιγραφής] ὅτι ἐν τῷ ἱερῷ θ (...)
  • 4 Weiler 1988, σ. 131. Decker 1995, σ. 45, 62. Sève 1993, σ. 312.
  • 5 Fränkel 1877, σ. 47, αρ. 55. IvO, σ. 312-313, αρ. 184. Sève 1993, σ. 309 και σηµ. 27.
  • 6 Ο Ακεστορίδης εξαίρει την ταχύτητα των νεαρών του ίππων αποδίδοντάς τους καταγωγή από τα θεϊκά πουλ (...)

2Τα δύο αυτά στοιχεία, το ανάθηµα για τον Επιδαύριο Σωκράτη και την “ορόσηµο επιγραφή”, µαζί µε αρχαία λείψανα τα οποία εντόπισε µε επιτόπια έρευνα, συνδύασε ο Π. Καββαδίας τέσσερα χρόνια µετά, δηλαδή το 1900, στο βιβλίο του Το Ιερόν του Ασκληπιού, για να τεκµηριώσει την ύπαρξη ιπποδρόµου στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου. Εκεί ερµήνευσε τον ἵππιον αγώνα του Σωκράτη στην Επίδαυρο ως ιπποδροµία και εποµένως ως ένδειξη ύπαρξης ιπποδρόµου στο Ασκληπιείο, η οποία επιβεβαιωνόταν από την εύρεση της “οροσήµου επιγραφής”.3 Ο ίππιος αγώνας γνωρίζουµε σήµερα ότι ήταν αγώνας δρόµου τεσσάρων σταδίων,4 ώστε η επιγραφή του Σωκράτη να µην αποτελεί µαρτυρία ιπποδρόµου στην Επίδαυρο. Όµως η “ορόσηµος επιγραφή” δεν έµεινε η µόνη γραπτή µαρτυρία για τον επιδαύριο ιππόδροµο. Ήδη το 1877 είχε βρεθεί στην Ολυµπία µια άλλη επιγραφή, που δηµοσιεύθηκε το ίδιο έτος, µε επίγραµµα το οποίο σαφώς αναφέρεται σε ιππικό αγώνα µε πουλάρια στην Επίδαυρο:5 Ο Ακεστορίδης από την Τρωάδα υπερηφανεύεται στο τέλος του 3ου π.Χ. αιώνα, ότι πρώτος από την πατρίδα του κέρδισε νίκες στην Ολυµπία, την Επίδαυρο, τη Νεµέα και αλλού µε πουλάρια (άρα σε ιπποδροµίες ήαρµατοδροµίες), τα οποία κατάγονταν από τους γρήγορους σαν τον άνεµο πώλους που γέννησε στην πατρίδα του ο Βορέας µε τις φοράδες του µυθικού βασιλιά της Δαρδανίας Εριχθόνιου.6

  • 7 IG IV2 1, 153.
  • 8 Peek 1969, σ. 59, αρ. 71/153.
  • 9 Ευχαριστίες οφείλονται στον συνάδελφο S. Prignitz, για τη βοήθειά του στην ανεύρεση του λίθου.

3Ο Π. Καββαδίας δηµοσίευσε στο “Ιερόν του Ασκληπιού” ένα απόγραφο της “οροσήµου επιγραφής” (εικ1), καθώς και στοιχεία του φορέα της, τον οποίο περιγράφει ως λίθο µε ηµιεξειργασµένας, δηλαδή χονδρικά σχηµατισµένες επιφάνειες, µε αποκεκρουµένες πλευρές και µε πολλαπλές φθορές, ύψους 0,55, πλάτους 0,30 και πάχους 0,24 µ.: Το 1929 ο Hiller von Gaertringen αναδηµοσίευσε την επιγραφή στον σχετικό τόµο των Inscriptiones Grecae δίνοντας παραπλήσιες διαστάσεις για τον φορέα (0,57 × 0,36 × 0,25 µ.)7, ενώ ο W. Peek την είδε το 1969 “παρά τον βόρειο τοίχο του Μουσείου”, σηµείωσε το µέγεθος των γραµµάτων (ύψος 0,03-0,05 µ., διάστηµα µεταξύ των στίχων ± 0,02 µ.) και ανέφερε εσφαλµένα ως τόπο εύρεσης την περιοχή “δυτικά του δρόµου που περνά κοντά στο Αρτεµίσιο”.8 Ο ενεπίγραφος λίθος αναζητήθηκε από τους υπογράφοντες για φωτογράφηση και εντοπίσθηκε ύστερα από επίπονη έρευνα στην αποθήκη του χώρου,9 χωρίς νέες φθορές, µε τα χαρακτηριστικά και τις διαστάσεις που κατέγραψαν οι προηγούµενοι µελετητές (εικ. 2-3). Είναι ένας τυπικός όρος, χονδρικά δηλαδή κατεργασµένος ασβεστόλίθος, του οποίου το άνω µέρος της µιας πλευράς έχει λειανθεί για να δεχθεί την επιγραφή ένδειξης των ορίων ενός χώρου, εν προκειµένω του ιπποδρόµου. Το κατώτερο µέρος του λίθου δεν σώζεται και από τις δύο πλευρές του λείπουν µεγάλα τµήµατα.

Εικ. 1 — Απόγραφα της επιγραφής του όρου του ιπποδρόµου.

Εικ. 1 — Απόγραφα της επιγραφής του όρου του ιπποδρόµου.

από τον Καββαδία και τον Peek.

Εικ. 2 — Ο όρος του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου. Πρόσθια πλευρά.

Εικ. 2 — Ο όρος του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου. Πρόσθια πλευρά.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.

Εικ. 3 — Ο όρος του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου. Πρόσθια και δεξιά πλευρά.

Εικ. 3 — Ο όρος του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου. Πρόσθια και δεξιά πλευρά.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.

  • 10 IG IV2 1, 40-41.

4Τα σωζόµενα πάντως γράµµατα της επιγραφής επιτρέπουν µε βεβαιότητα τη συµπλήρωση της φράσης [ὅρ]ος τõ ἱπ/[π]οδρόµ[ο και τη χρονολόγησή της γύρω στο 400 π.Χ. Το δασύ δεν δηλώνεται στην αρχή της λέξης ἱπποδρόµο, το ίδιο δε φαίνεται να συνέβαινε και µε τη λέξη ὅρος, αυτό όµως δεν αποτελεί πρόβληµα, αφού σε επιγραφές της ίδιας εποχής από το ιερό,10 το δασύ δηλώνεται µεν σε λέξεις όπως hοµόναοι (θεοί), hεµίδιµµνον σπυρῶν, όχι όµως και στις λέξεις ἱαροµνάµονες, ἅτερον κ.ά.

5Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι οι πληροφορίες που δίνει ο Π. Καββαδίας σχετικά µε τον τόπο εύρεσης του όρου και των αρχιτεκτονικών λειψάνων στην περιοχή του: O λίθος βρέθηκε τυχαία ριγµένος κοντά σε πηγή που εξέβαλλε τότε µέσα στο ρέµα Βαθύ (εικ. 4), το οποίο και σήµερα διασχίζει την πεδιάδα δυτικά του ιερού προς τα νοτιοδυτικά αφίνοντας στα ανατολικά του το Ασκληπιείο. Η πηγή τοποθετείται από τον Π. Καββαδία στα νοτιοδυτικά του σταδίου, στα Πρακτικά µεν του 1896 σε απόσταση ενός τετάρτου, στο βιβλίο του Το Ιερόν δε περίπου µισής ώρας από το στάδιο. Η διαφορά οφείλεται ίσως στο διαφορετικό ρυθµό κίνησης αυτών που υπέδειξαν αρχικά την επιγραφή, και του ίδιου του Π. Καββαδία, όταν εκείνος ερεύνησε τον ευρύτερο χώρο. Περιγράφοντας τη διαδροµή του προς την πηγή ο Π. Καββαδίας αναφέρει ότι λίγο πριν από το ρέµα και την πηγή συναντά κανείς δύο παράλληλα τείχη που σώζονται σε µήκος εκατόν περίπου µέτρων, τα οποία απέχουν µεταξύ τους 31 µ. Και αποφαίνεται, ότι επειδή ένας ιππόδροµος δεν µπορεί να είχε πλάτος µόνο τριανταενός µέτρων, τα τείχη αυτά αποτελούσαν αναλήµµατα πλατιάς οδού για τους ιππείς και τα άρµατα, που οδηγούσε στον ιππόδροµο, ο οποίος εποµένως θα έπρεπε να εκτείνεται στην δυτικά του ρέµατος επίπεδη περιοχή.

Εικ. 4 — Η περιοχή µεταξύ Ασκληπιείου και της περιοχής Βαθύ. Υποθετική τοποθέτηση του Ιπποδρόµου από τον Καββαδία.

Εικ. 4 — Η περιοχή µεταξύ Ασκληπιείου και της περιοχής Βαθύ. Υποθετική τοποθέτηση του Ιπποδρόµου από τον Καββαδία.

εικόνα από το Google earth.

6Το 2010 και το 2013, αλλά και πρόσφατα µε την προοπτική του συνεδρίου, αναζητήθηκαν µε βάση τις ανωτέρω περιγραφές τα τείχη τα οποία είδε ο Π. Καββαδίας. Πράγµατι στον επίπεδο χώρο πριν από το ρέµα γι’ αυτόν που έρχεται από το στάδιο διαπιστώθηκε ότι διατηρούνται ακόµη τα λείψανα δύο µακρών τοίχων που τρέχουν παράλληλα από ανατολικά προς τα δυτικά µε µια απόκλιση περίπου 12 µοιρών προς τα Νοτιοδυτικά (εικ. 5). Πολύ σηµαντική ήταν µια πρώτη διαπίστωση, ότι τα σωζόµενα τµήµατα των τοίχων αυτών εκτείνονται προς τα δυτικά και πέρα από το ρέµα: Πριν από αυτό, στα ανατολικά του, σώζεται από τον βόρειο τοίχο τµήµα µήκους 52 µ., ενώ πέρα από το ρέµα, στα δυτικά του και σε ευθυγραµµία, σώζεται άλλο ένα τµήµα µήκους 24 µ. Το ρέµα έχει καταστρέψει το ενδιάµεσο τµήµα επί 40 µ. Ο βόρειος τοίχος τεκµηριώνεται έτσι στην περιοχή του ρέµατος επί 116 µ. Από τον νότιο τοίχο σώζονται αντίστοιχα τµήµατα µήκους 40 µ. ανατολικά και 30 µ. δυτικά του ρέµατος µε ενδιάµεσο κενό 42 µ. Έτσι ο νότιος τοίχος στην περιοχή του ρέµατος τεκµηριώνεται επί 112 µ. Στο γεγονός της έκτασης των τοίχων και πέραν του ρέµατος θα επανέλθουµε σε λίγο.

Εικ. 5 — Λείψανα τοίχων στις δυο πλευρές του ρέµατος Βαθύ, που αποτελούσαν όρια των πλευρών του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου.

Εικ. 5 — Λείψανα τοίχων στις δυο πλευρές του ρέµατος Βαθύ, που αποτελούσαν όρια των πλευρών του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου.

εικόνα από το Google earth.

  • 11 Romano 2005a, σ. 387.
  • 12 Bλ. J.-Ch. Moretti στον τόµο αυτό.

7Μια δεύτερη σηµαντική διαπίστωση ήταν ότι οι δύο αυτοί παράλληλοι τοίχοι απέχουν µεταξύ τους 118 και όχι 31 µ., όπως αναφέρει ο Π. Καββαδίας. Επίµονη έρευνα για ενδιάµεσο τοίχο στην περιοχή αυτή ή ίχνη του, που θα µπορούσαν να δικαιολογήσουν τη µέτρηση των 31 µ., µε βάση την οποία ο Π. Καββαδίας απορρίπτει την ταύτιση των λειψάνων που είδε µε τις µακρές πλευρές του ιπποδρόµου, είχε απόλυτα αρνητικό αποτέλεσµα. Εποµένως ή υπήρξαν κάποια άλλα, ενδιάµεσα λείψανα τοίχου που ο Π. Καββαδίας εξέλαβε ως τη µία πλευρά της πλατιάς οδού που υπέθεσε, και που η καλλιέργεια ενός και πλέον αιώνα εξαφάνισε πλήρως, πράγµα µάλλον απίθανο, ή η µέτρηση της απόστασης των τοίχων έγινε τότε από κάποιον άλλο και του µεταφέρθηκε εσφαλµένη. Τα 118 µ. είναι απολύτως αποδεκτά ως συνολικό πλάτος ενός ελληνικού ιπποδρόµου. Ο ιππόδροµος στο ιερό του Λυκαίου Διός στην Αρκαδία, που γνωρίζουµε καλύτερα, είχε ωφέλιµο πλάτος 104 µ.11 Ανάλογο πλάτος τεκµηριώνεται και για τον ιππόδροµο στη Δήλο.12 Η δεύτερη αυτή διαπίστωση, της πραγµατικής απόστασης των δύο παράλληλων τοίχων, µας οδηγεί εποµένως στο συµπέρασµα ότι οι τοίχοι αυτοί αποτελούν λείψανα των µακρών πλευρών του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου της Επιδαύρου.

8Οι τοίχοι αυτοί αποτελούνται από αδρά πελεκηµένους ασβεστόλιθους διαφόρων µεγεθών που συµπλέκονται µε χονδρικά διαµορφωµένους αρµούς και σχηµατίζουν πρόσωπο µόνο προς τη µία πλευρά. Η ίδια δοµή χαρακτηρίζει όλα τα σωζόµενα τµήµατα (εικ. 6-8). Οι τοίχοι αυτοί σώζονται σε ύψος αλλού στη στρώση του θεµελίου µόνο και σε άλλα σηµεία µέχρι και τον τρίτο καθ’ ύψος λίθο, δηλαδή από ελάχιστο ύψος περίπου 30 εκ. µέχρι µέγιστο περίπου 1,30 µ. (εικ. 9). Και των δύο το πρόσωπο βλέπει προς τα βόρεια. Οι τοίχοι αυτοί εποµένως πρέπει να λειτουργούσαν ως χαµηλά άνδηρα στα άκρα του ιπποδρόµου, εξασφαλίζοντας την ισοπέδωση του ελαφρά κατηφορικού προς τα βορειοδυτικά χώρου σε υψόµετρο ±297 µ. Ο νότιος τοίχος θα συγκρατούσε το ανερχόµενο προς τα νότια έδαφος, όπου σε απόσταση 65 µ. υψώνεται στα +310-315 µ. ο λόφος του Στοχού. Ο βόρειος τοίχος αντίθετα, µολονότι σήµερα το έδαφος και από τις δυο του πλευρές έχει διαµορφωθεί από την καλλιέργεια περίπου στο ίδιο ύψος, πρέπει να συγκρατούσε από τα βόρεια το ελαφρά στην πλευρά αυτή υπερυψωµένο έδαφος του ιπποδρόµου.

Εικ. 6 — Βόρειος τοίχος, δυτικό τµήµα από ΒΔ.

Εικ. 6 — Βόρειος τοίχος, δυτικό τµήµα από ΒΔ.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.

Εικ. 7 — Βόρειος τοίχος, ανατολικό τµήµα από ΒΔ.

Εικ. 7 — Βόρειος τοίχος, ανατολικό τµήµα από ΒΔ.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.

Εικ. 8 — Νότιος τοίχος, ανατολικό τµήµα από ΒΑ.

Εικ. 8 — Νότιος τοίχος, ανατολικό τµήµα από ΒΑ.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.

Εικ. 9 — Λεπτοµέρεια νότιου τοίχου από Β.

Εικ. 9 — Λεπτοµέρεια νότιου τοίχου από Β.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.

9Κρίσιµος για την περαιτέρω προσπάθεια σύνθεσης των λειψάνων του ιπποδρόµου κρίθηκε ο εντοπισµός της αναφερόµενης από τον Π. Καββαδία πηγής µέσα στο ρέµα, κοντά στην οποία βρέθηκε ο όρος. Μια αρχική υπόθεση, ότι η πηγή βρισκόταν στην περιοχή που αποκαλείται σήµερα Βαθύ (εικ. 4), στη διασταύρωση της οδού προς το Κρανίδι και αγροτικών δρόµων, όπου καταλήγει αρχαίο υπόγειο υδραγωγείο και υπάρχει σύγχρονη γεώτρηση (εικ. 10), απορρίφθηκε, αφού το µέρος αυτό είναι µακριά από τους αρχαίους παράλληλους τοίχους (απέχει περί τα 330 µ.), αλλά και από το ρέµα (απέχει περίπου 100 µ.). Αντίθετα στην περιοχή των παράλληλων τοίχων (εικ. 11) υπάρχουν στη δυτική όχθη του ρέµατος µία σύγχρονη γεώτρηση ανάµεσα στους τοίχους, που εκµεταλλεύεται πλούσια υπόγεια νερά, και ένα πηγάδι λαξευτό στο βράχο, στα 5 µ. νότια του νότιου τοίχου, το οποίο περιέχει και σήµερα νερό. Είναι λοιπόν σχεδόν βέβαιο ότι η πηγή του Π. Καββαδία µέσα στο ρέµα Βαθύ, την οποία σύµφωνα µε τα λεγόµενά του βρήκε “ἄφθονον δι’ ὅλου τοῦ θέρους ἐκρέουσαν ὕδωρ”, είχε το στόµιό της σ’ αυτό το τµήµα του ρέµατος, όπου και σήµερα, παρά την βαθειά άντληση από τις γεωτρήσεις, το υπέδαφος είναι πλούσιο σε νερό. Σ’ αυτή την περιοχή πρέπει να βρέθηκε και ο όρος του ιπποδρόµου.

Εικ. 10 — Λαξευτό υπόγειο υδραγωγείο και πηγάδι µε όλµο αρχαίου ελειοτριβείου ως γούρνα στην περιοχή Βαθύ / Κρανιά.

Εικ. 10 — Λαξευτό υπόγειο υδραγωγείο και πηγάδι µε όλµο αρχαίου ελειοτριβείου ως γούρνα στην περιοχή Βαθύ / Κρανιά.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης [a, d], Ε. Καζολιάς [b, c].

Εικ. 11 — Γεώτρηση και πηγάδι ανάµεσα στους τοίχους του ιπποδρόµου δυτικά του ρέµατος Βαθύ.

Εικ. 11 — Γεώτρηση και πηγάδι ανάµεσα στους τοίχους του ιπποδρόµου δυτικά του ρέµατος Βαθύ.

εικόνα από το Google earth [a], φωτο Ε. Καζολιάς [b-c].

10Μπορούµε τώρα να επανέλθουµε στην εικόνα που διέσωσε ο Π. Καββαδίας (εικ. 5). Αναφερόµενος στα “παράλληλα τείχη” γράφει ότι σώζονται αµφότερα “εις έκτασιν 100 περίπου µέτρων”. Τον πλατύ όµως δρόµο που θεώρησε ότι οριοθετούσαν αυτοί οι τοίχοι, και που κατά την άποψή του οδηγούσε στον ιππόδροµο, είναι προφανές ότι τον βλέπει να τελειώνει στην ανατολική όχθη του ρέµατος. Γιατί γράφει ότι “τα αναλήµµατα ταύτα θα εξετείνοντο, ως φαίνεται, µέχρι του ρύακος” και στη συνέχεια υποθέτει ότι στο ρέµα υπήρχε στην αρχαιότητα γέφυρα, µετά την οποία ανοιγόταν στα αριστερά ο ιππόδροµος. Αυτό όµως σηµαίνει ότι την εποχή εκείνη σώζονταν ανατολικά του ρέµατος σε πολύ µεγαλύτερη έκταση από τα σηµερινά 50 περίπου µ. οι παράλληλοι τοίχοι, αφού ο Π. Καββαδίας τοποθετεί και τα 100 µ., χωρίς µάλιστα να σηµειώνει ότι διακόπτονται, ανατολικά του ρέµατος. Πράγµατι στην προέκταση του βόρειου τοίχου (εικ. 12) και σε απόσταση περίπου 120 µ. εκτείνεται µονή σειρά δένδρων σε µήκος 135 περίπου µ., η οποία πυκνώνει προς τα ανατολικά διατηρώντας αραιούς λίθους µεταξύ των δένδρων. Εκεί, στο δεύτερο, πυκνότερο τµήµα της σειράς των δέντρων, διαπιστώσαµε ότι σώζονται, σε πολύ χαµηλό ύψος και διαταραγµένα από την καλλιέργεια, σαφή όµως λείψανα του βόρειου τοίχου (εικ. 13) επί 70 µ. Ο βέβαιος εντοπισµός αυτού του τµήµατος του βόρειου τοίχου, που φαίνεται να τον φθάνει µέχρι το ανατολικό όριο του επίπεδου χώρου στον οποίο εκτεινόταν ο ιππόδροµος, παρέχει ένα συνολικό µήκος για την κονίστρα του ιπποδρόµου στα ανατολικά του ρέµατος περί τα 300 µ. Η γραµµή των δένδρων και τα ίχνη τοίχου συνεχίζονται λοξά προς τα βορειοανατολικά επί 29 µ. Εάν και αυτό το τµήµα συµπεριλαµβανόταν στον ιππόδροµο το συνολικό µήκος θα έφθανε τα 360 περίπου µ.

Εικ. 12 — Το αναγνωρισθέν πρόσφατα τµήµα του βόρειου τοίχου /αναλήµµατος του ιπποδρόµου.

Εικ. 12 — Το αναγνωρισθέν πρόσφατα τµήµα του βόρειου τοίχου /αναλήµµατος του ιπποδρόµου.

εικόνα από το Google earth.

Εικ. 13 — Τµήµατα του βόρειου τοίχου /αναλήµµατος του ιπποδρόµου στα ανατολικά των γνωστών από τον Καββαδία.

Εικ. 13 — Τµήµατα του βόρειου τοίχου /αναλήµµατος του ιπποδρόµου στα ανατολικά των γνωστών από τον Καββαδία.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης [a-c], εικόνα από το Google earth [d].

11Η αποκαθιστάµενη µε τις παραδοχές αυτές κονίστρα (εικ. 14) φαίνεται να έχει χωροθετηθεί στην καταλληλότερη για µια τέτοια εγκατάσταση τοποθεσία (εικ. 15): Νότια περιβάλλεται από τα χαµηλά υψώµατα του Στοχού και του Αγ. Μάρκου, ενώ το ανατολικότερο ακανόνιστο τµήµα του πλατώµατος που οριοθετείται από τους τοίχους είναι το υψηλότερο σε σχέση µε το υπόλοιπο, που παρουσιάζει από εκεί και πέρα µια κλίση προς τα δυτικά περίπου 3% (εικ. 16). Τα χαµηλά αυτά υψώµατα θα µπορούσαν να εξυπηρετούν τους θεατές κατά την παρακολούθηση των αγώνων. Ο ελληνικός ιππόδροµος, όπως παρατηρεί ήδη ο Π. Καββαδίας, ήταν απλός “επίπεδος χώρος, περιβαλλόµενος δια ταπεινού τειχίσµατος ή δι’ οροσήµων”, γύρω από τον οποίο οι θεατές χρησιµοποιούσαν υπάρχοντα υψώµατα για την καλύτερη παρακολούθηση των αγώνων.

Εικ. 14 — Άποψη της κονίστρας του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου Επιδαύρου από τα ανατολικά.

Εικ. 14 — Άποψη της κονίστρας του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου Επιδαύρου από τα ανατολικά.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.

Εικ. 15 — Ο ιππόδροµος του Ασκληπιείου και η πορεία των αρµάτων.

Εικ. 15 — Ο ιππόδροµος του Ασκληπιείου και η πορεία των αρµάτων.

εικόνα από το Google earth.

Εικ. 16 — Η θέση του ιπποδρόµου και η κλίση του εδάφους του στίβου από Α προς Δ.

Εικ. 16 — Η θέση του ιπποδρόµου και η κλίση του εδάφους του στίβου από Α προς Δ.

χάρτης ΓΥΣ [a], σχ. Ε. Καζολιάς [b].

  • 13 Παυσανίας, 6.20.7. Müller W. 2001.

12Όµως οι δύο παράλληλοι τοίχοι που οριοθετούν τις µακρές πλευρές του ιπποδρόµου αποδεικνύεται ότι εκτείνονταν και στα δυτικά του ρέµατος επί 24 έως 30 µ. (εικ. 15). Στην περιοχή αυτή εκτός από τα φρέατα υπάρχουν διάσπαρτα αρχιτεκτονικά µέλη και σαφή λείψανα αρχαίων κτισµάτων στην επιφάνεια του εδάφους. Πιθανή φαίνεται εποµένως η υπόθεση, ότι εδώ, κοντά στο νερό, βρίσκονταν η είσοδος στον ιππόδροµο µε τους χώρους υποδοχής και προετοιµασίας για τους αγώνες, ασφαλώς κάτι πολύ πιο ταπεινό και πρόχειρο από ό τι η στοά του Αγνάπτου στην Ολυµπία.13

  • 14 Παυσανίας, 2.27.1: Τὸ δὲ ἱερὸν ἄλσος τοῦ Ἀσκληπιοῦ περιέχουσιν ὅροι πανταχόθεν . ουδὲ ἀποθνήσκουσιν (...)

13Η πρόσβαση στον ιππόδροµο από την δυτική του πλευρά (εικ. 15), που εκ πρώτης όψεως ξενίζει, γιατί βρίσκεται πολύ µακρύτερα από το ιερό σε σχέση µε την ανατολική, δικαιολογείται: Μεταξύ του ιερού και της ανατολικής, πλησιέστερης προς αυτό πλευράς του ιπποδρόµου παρεµβάλλεται ρυάκι, το οποίο εκβάλλει στο κύριο ρέµα βορειότερα του ιπποδρόµου. Το κύριο ρέµα περνούσε µπροστά από τα Προπύλαια και αµέσως δυτικά του συγκροτήµατος της αγοράς, ενώ στο χώρο ανατολικά του και νοτιότερα των Προπυλαίων υπήρχαν κτίρια, όπως τα δύο µεγάλα συγκροτήµατα λουτρών µέσα στη σηµερινή περίφραξη, αλλά και άλλα, σήµερα έξω από αυτήν, δυτικότερα, τα οποία χρονολογούνται µεν τα περισσότερα στους προχωρηµένους ρωµαϊκούς χρόνους, δείχνουν όµως µαζί µε την ελληνιστική αγορά και πώρινα ισοδοµικά θεµέλια βορειότερα, ότι οι εγκαταστάσεις του ιερού εκτείνονταν στο χώρο αυτό µέχρι το ρέµα ήδη σε παλαιότερους χρόνους. Εποµένως δεν είναι λογικό τα άρµατα των αγώνων, ερχόµενα µάλλον από την πόλη, να εκινούντο προς τον ιππόδροµο ανατολικά του ρέµατος, αφενός γιατί δεν υπήρχε εκεί συνεχής ελεύθερος χώρος και αφετέρου, το κυριότερο, γιατί έτσι θα είχαν να περάσουν δυό φορές πάνω από ποταµάκια, µια φορά πάνω από το κύριο ρέµα και µια πάνω από το ρυάκι που εξέβαλλε από τα ανατολικά σε αυτό. Επί πλέον ο Π. Καββαδίας αναφέρει ότι πηγαίνοντας από το στάδιο στον ιππόδροµο συνάντησε στη µέση περίπου του δρόµου ίχνη αρχαίων τάφων, µερικοί από τους οποίους σώζονται και σήµερα στην περιοχή µεταξύ του ιπποδρόµου και του παραπόταµου του ρέµατος (εικ. 17). Γνωρίζουµε από τον Παυσανία14 ότι δεν επιτρεπόταν η ταφή µέσα στο ιερό, ώστε η ύπαρξη τάφων στην περιφέρειά του να είναι αναµενόµενη. Οι τάφοι στα βόρεια του ιπποδρόµου αποτελούν πιθανό πρόσθετο στοιχείο για την δυσκολία διέλευσης των αρµάτων ανατολικά του ρέµατος. Αντίθετα η διέλευση δυτικά του ρέµατος δεν παρουσίαζε εµπόδια και τα άρµατα ακολουθώντας αυτή τη διαδροµή έπρεπε να περάσουν µόνο µία φορά πάνω από το ρέµα (για να µπουν στον στίβο).

Εικ. 17 — Τάφοι στην περιοχή βόρεια του ιπποδρόµου.

Εικ. 17 — Τάφοι στην περιοχή βόρεια του ιπποδρόµου.

φωτο Β. Λαµπρινουδάκης).

14Η υπόθεση εποµένως του Π. Καββαδία, ότι στο σηµείο αυτό υπήρχε στο ρέµα γέφυρα, αν αγνοήσει κανείς την αντίθετη φορά µε την οποία πρότεινε τη διέλευση, πρέπει αναγκαστικά να ισχύει. Στο βόρειο µέρος του τµήµατος της κοίτης ανάµεσα στους δύο παράλληλους τοίχους (εικ. 18), εντοπίσθηκε χονδρικά κυκλικό και χοανοειδές λάξευµα πλάτους 70 εκ. στο χείλος του και βάθους περί τα 80 εκ. Μέσα στο λάξευµα αυτό βρέθηκαν όστρακα και καρφιά. Φαίνεται εποµένως πιθανό, µέσα στο λάξευµα αυτό να βασιζόταν ένα από τα στηρίγµατα γέφυρας, η οποία θα ένωνε την πρόσβαση από την δυτικά του ρέµατος περιοχή µε το στίβο του ιπποδρόµου στα ανατολικά.

Εικ. 18 — Θέση του λαξεύµατος (άνω αριστερά) στο βραχώδες έξαρµα µέσα στην κοίτη του ρέµατος Βαθύ (άνω δεξιά), το λάξευµα (κάτω δεξιά), όστρακα και τεµάχια σιδερένιων ήλων από την επίχωσή του (κάτω αριστερά).

Εικ. 18 — Θέση του λαξεύµατος (άνω αριστερά) στο βραχώδες έξαρµα µέσα στην κοίτη του ρέµατος Βαθύ (άνω δεξιά), το λάξευµα (κάτω δεξιά), όστρακα και τεµάχια σιδερένιων ήλων από την επίχωσή του (κάτω αριστερά).

εικόνα από το Google earth [a], φωτο Ε. Καζολιάς [b-d].

  • 15 Όπως αυτό τεκµηριώνεται για τον ιππόδροµο της Δήλου, βλ. J.-Ch. Moretti στον τόµο αυτό.

15Η πρώτη ένδειξη που έχουµε για τα χρόνια της λειτουργίας του ιπποδρόµου στο Ασκληπιείο είναι ο όρος, που χρονολογείται γύρω στο 400 π.Χ. Η δεύτερη ένδειξη είναι το επίγραµµα του Ακεστορίδη στην Ολυµπία από το τέλος του 3ου π.Χ. αιώνα, µε το οποίο µαρτυρείται ιπποδροµία ή αρµατοδροµία µε πουλάρια στην Επίδαυρο. Με τα στοιχεία της επιφανειακής έρευνας που παρουσιάζονται εδώ δεν µπορεί να προσδιορισθεί πότε έπεσε σε αχρηστία ο ιππόδροµος και πότε ο χώρος του καταλήφθηκε οριστικά από την αγροτική δραστηριότητα που ανέκαθεν πρέπει να υπήρχε γύρω του ή και εντός του, κατά τις περιόδους που δεν ετελούντο αγώνες.15Σε όλη την περιοχή γύρω από τον ιππόδροµο υπάρχουν πάντως λείψανα αρχαίων κτιρίων και ειδικότερα αγροτικών εγκαταστάσεων, όπως όλµοι ελαιοτριβείων, που φαίνεται να χρονολογούνται στους χρόνους της Ρωµαιοκρατίας. Στοχευµένες ανασκαφικές τοµές στο µέλλον µπορούν ασφαλώς να παράσχουν πολύ περισσότερες πληροφορίες και να επιβεβαιώσουν ή να διαφοροποιήσουν τη σύνθεση που παρουσιάζεται εδώ.

Notes

1 Cavvadias 1891, σ. 78, αρ. 240.

2 Cavvadias 1896-1897, σ. 32.

3 Cavvadias 1900, σ. 118-121: “δηλοῦται ἄρα εκ τούτου [του κειµένου της επιγραφής] ὅτι ἐν τῷ ἱερῷ θὰ ὑπῆρχε καὶ ἱππόδροµος. Τοῦτο δὲ ἐβεβαιώθη καὶ δι’ ἄλλου ἐπιγραφικοῦ εὑρήµατος [του όρου]…”.

4 Weiler 1988, σ. 131. Decker 1995, σ. 45, 62. Sève 1993, σ. 312.

5 Fränkel 1877, σ. 47, αρ. 55. IvO, σ. 312-313, αρ. 184. Sève 1993, σ. 309 και σηµ. 27.

6 Ο Ακεστορίδης εξαίρει την ταχύτητα των νεαρών του ίππων αποδίδοντάς τους καταγωγή από τα θεϊκά πουλάρια ενός µύθου της πατρίδας του (το επίγραµµα τελειώνει µε τη φράση [εδώ σε ελεύθερη µετάφραση]: “… κι αυτό γιατί ο γιος του Ερµοκρέοντα [δηλαδή ο Ακεστορίδης] κληρονόµησε αυτή τη γρηγοροπόδαρη γενιά των παλαίφατων πουλαριών του Εριχθόνιου”). Τον µύθο αυτό αναφέρει ήδη ο Όµηρος, Ιλιάδα 20.219-229: “Και πάλε ο Δάρδανος εγέννησε το βασιλιά Έριχθόνιο, / που απ᾿ τους ανθρώπους όλους στάθηκεν ο πιο τρανός στα πλούτη· / δικές του τρείς χιλιάδες έβοσκαν φοράδες στο λιβάδι / και καµαρώναν τα νιογέννητα τρογύρα τους πουλάρια. / Κι ως ο Βοριάς τις είδε που ‘βοσκαν, του ξάναψεν ο πόθος / και γίνηκε άτι γαλαζόχαιτο και σµίγει ευτύς µαζί τους. / κι αυτές γκαστρώθηκαν και δώδεκα του γέννησαν πουλάρια. / κι αυτά ως χοροπηδούσαν παίζοντας στην πλούσια γης απάνω, / πα στις κορφές στα στάχυα ετρέχανε, χωρίς να τα λυγίζουν  . / κι ως εσκιρτούσαν πα στης θάλασσας την απλωµένη ράχη, / έτρεχαν στο ψαρί το πέλαγο, ψηλά όπου σπάει το κύµα” (µετάφραση Ν. Καζαντζaκη, Ι. Θ. Κακριδh).

7 IG IV2 1, 153.

8 Peek 1969, σ. 59, αρ. 71/153.

9 Ευχαριστίες οφείλονται στον συνάδελφο S. Prignitz, για τη βοήθειά του στην ανεύρεση του λίθου.

10 IG IV2 1, 40-41.

11 Romano 2005a, σ. 387.

12 Bλ. J.-Ch. Moretti στον τόµο αυτό.

13 Παυσανίας, 6.20.7. Müller W. 2001.

14 Παυσανίας, 2.27.1: Τὸ δὲ ἱερὸν ἄλσος τοῦ Ἀσκληπιοῦ περιέχουσιν ὅροι πανταχόθεν . ουδὲ ἀποθνήσκουσιν ουδὲ τίκτουσιν αἱ γυναῖκές σφισιν ἐντὸς τοῦ περιβόλου.

15 Όπως αυτό τεκµηριώνεται για τον ιππόδροµο της Δήλου, βλ. J.-Ch. Moretti στον τόµο αυτό.

Table des illustrations

Titre Εικ. 1 — Απόγραφα της επιγραφής του όρου του ιπποδρόµου.
Crédits από τον Καββαδία και τον Peek.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-1.png
Fichier image/png, 41k
Titre Εικ. 2 — Ο όρος του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου. Πρόσθια πλευρά.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-2.png
Fichier image/png, 172k
Titre Εικ. 3 — Ο όρος του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου. Πρόσθια και δεξιά πλευρά.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-3.png
Fichier image/png, 170k
Titre Εικ. 4 — Η περιοχή µεταξύ Ασκληπιείου και της περιοχής Βαθύ. Υποθετική τοποθέτηση του Ιπποδρόµου από τον Καββαδία.
Crédits εικόνα από το Google earth.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-4.png
Fichier image/png, 795k
Titre Εικ. 5 — Λείψανα τοίχων στις δυο πλευρές του ρέµατος Βαθύ, που αποτελούσαν όρια των πλευρών του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου.
Crédits εικόνα από το Google earth.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-5.png
Fichier image/png, 835k
Titre Εικ. 6 — Βόρειος τοίχος, δυτικό τµήµα από ΒΔ.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-6.png
Fichier image/png, 503k
Titre Εικ. 7 — Βόρειος τοίχος, ανατολικό τµήµα από ΒΔ.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-7.png
Fichier image/png, 526k
Titre Εικ. 8 — Νότιος τοίχος, ανατολικό τµήµα από ΒΑ.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-8.png
Fichier image/png, 489k
Titre Εικ. 9 — Λεπτοµέρεια νότιου τοίχου από Β.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-9.png
Fichier image/png, 191k
Titre Εικ. 10 — Λαξευτό υπόγειο υδραγωγείο και πηγάδι µε όλµο αρχαίου ελειοτριβείου ως γούρνα στην περιοχή Βαθύ / Κρανιά.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης [a, d], Ε. Καζολιάς [b, c].
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-10.png
Fichier image/png, 674k
Titre Εικ. 11 — Γεώτρηση και πηγάδι ανάµεσα στους τοίχους του ιπποδρόµου δυτικά του ρέµατος Βαθύ.
Crédits εικόνα από το Google earth [a], φωτο Ε. Καζολιάς [b-c].
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-11.png
Fichier image/png, 678k
Titre Εικ. 12 — Το αναγνωρισθέν πρόσφατα τµήµα του βόρειου τοίχου /αναλήµµατος του ιπποδρόµου.
Crédits εικόνα από το Google earth.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-12.png
Fichier image/png, 701k
Titre Εικ. 13 — Τµήµατα του βόρειου τοίχου /αναλήµµατος του ιπποδρόµου στα ανατολικά των γνωστών από τον Καββαδία.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης [a-c], εικόνα από το Google earth [d].
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-13.png
Fichier image/png, 754k
Titre Εικ. 14 — Άποψη της κονίστρας του ιπποδρόµου του Ασκληπιείου Επιδαύρου από τα ανατολικά.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-14.png
Fichier image/png, 411k
Titre Εικ. 15 — Ο ιππόδροµος του Ασκληπιείου και η πορεία των αρµάτων.
Crédits εικόνα από το Google earth.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-15.png
Fichier image/png, 1,0M
Titre Εικ. 16 — Η θέση του ιπποδρόµου και η κλίση του εδάφους του στίβου από Α προς Δ.
Crédits χάρτης ΓΥΣ [a], σχ. Ε. Καζολιάς [b].
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-16.png
Fichier image/png, 608k
Titre Εικ. 17 — Τάφοι στην περιοχή βόρεια του ιπποδρόµου.
Crédits φωτο Β. Λαµπρινουδάκης).
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-17.png
Fichier image/png, 397k
Titre Εικ. 18 — Θέση του λαξεύµατος (άνω αριστερά) στο βραχώδες έξαρµα µέσα στην κοίτη του ρέµατος Βαθύ (άνω δεξιά), το λάξευµα (κάτω δεξιά), όστρακα και τεµάχια σιδερένιων ήλων από την επίχωσή του (κάτω αριστερά).
Crédits εικόνα από το Google earth [a], φωτο Ε. Καζολιάς [b-d].
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/6427/img-18.png
Fichier image/png, 775k

Auteurs

Université nationale et capodistrienne d’Athènes, Comité de préservation des monuments d’Épidaure

Comité de préservation des monuments d’Épidaure

© École française d’Athènes, 2019

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search