Νίκος Α. Νικολάου: ένας τοξότης στο Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων

Ariadni Gartziou-Tatti

p. 11-15


Texte intégral

1Όταν «φεύγει» ένας φίλος προσπαθείς να αθροίσεις τα ψήγματα από τις αναμνήσεις σου για όλες εκείνες τις στιγμές που μοιράστηκες μαζί του, αλλά η ζυγαριά είναι σχεδόν πάντα ελλιποβαρής. Το ισχυρό αποτύπωμα και η συναισθηματική φόρτιση από μια αόρατη παρουσία υπερισχύουν συντριπτικά της απώλειας από τον χώρο και τον χρόνο. Έτσι διστάζω να επεκταθώ αναλυτικά στις πολλαπλές ιδιότητες του Νίκου Α. Νικολάου, αυτές δηλαδή του φιλολόγου, του εκδότη, του διανoούμενου, του φίλου και του οικογενειάρχη, φοβούμενη μήπως οι αποσπασματικές αναμνήσεις σμικρύνουν την ισχυρή εικόνα του προσώπου που πέρασε πλέον στην αιωνιότητα.

2Θα περιοριστώ σε ένα πολύ αυστηρό διάγραμμα της επιστημονικής του πορείας και της πρώτης του μόνον επαγγελματικής διαδρομής, αυτής δηλαδή στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, κατά την οποία μου απέδωσε την ξεχωριστή τιμή να με εγγράψει στον κατάλογο του αυστηρά περιγεγραμμένου κύκλου των φίλων του. Αυτολογοκρίνομαι και περιορίζομαι στα ελάχιστα γιατί το κατά βάθος γελαστό αλλά κατ᾽ἐπίφασιν αυστηρό βλέμμα του, ὑπόδρα ἰδόντος, πέφτει ακόμη πάνω μου, εμποδίζοντάς με να βρω τη λυτρωτική απόσταση που απαιτείται για να καταφέρω να αποδώσω τα τεκμήρια της ευγνωμοσύνης μου. Έχοντας διδάξει ευγένεια, ήθος, δικαιοσύνη, γενναιοδωρία και λιτότητα βίου σε όλες του τις πτυχές, ο Νίκος έχει θέση βαθιά στην καρδιά όλων όσοι είχαν την τύχη να τον γνωρίσουν και κάθε ανάμνηση βρίθει από συναίσθημα.

3O Νίκος Α. Νικολάου γεννήθηκε το 1949 στον Πειραιά. Το 1974 αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών σπουδών) και ακολούθως το 1975-76 φοίτησε στο Πανεπιστήμιο Aix-en-Provence όπου και παρακολούθησε τα μαθήματα του Καθηγητή E. Delebecque γύρω από την κριτική των αρχαίων κειμένων. Ο κύκλος των μαθημάτων που αποτέλεσαν τον κορμό των σπουδών του περιλάμβανε ακόμη μαθήματα Νέας Ελληνικής Φιλολογίας (L. Coutelle) καθώς και μαθήματα φιλοσοφίας και επιστημολογίας του αρχαίου ελληνισμού.

4Το 1976-77 φοίτησε στο Πανεπιστήμιο Paris-Sorbonne IV υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Fr. Chamoux, ο οποίος εντρυφώντας στα δεδομένα ποικίλων αρχαιογνωστικών επιστημών όπως η αρχαιολογία, η φιλολογία, η ιστορία, η παλαιογραφία κ.ά., επιχειρούσε τη σύνθεση μιάς εποπτικής εικόνας του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Παράλληλα ο Ν. Ν. παρακολούθησε σεμινάρια, για τα οποία έτρεφε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως ήταν η διδασκαλία αρχαίων κειμένων (J. Bompaire), η κριτική των κειμένων (J. Irigoin) και οι αρχαίες λατρείες (F. Robert). Υπήρξε, επίσης, θερμός θιασώτης των σεμιναρίων του J.-P. Vernant στο Collège de France (Θρησκειολογία-Δομές της αρχαίας ελληνικής σκέψης), η σκέψη του οποίου άνοιξε νέους ορίζοντες, στον νεαρό τότε φοιτητή, σε σχέση με την ανθρωπολογική ερμηνεία του ελληνικού κόσμου, καθώς και στη γενικότερη επιστημονική του συγκρότηση.

5Οι σπουδές του συνεχίστηκαν στο Παρίσι όπου από το 1977 έως το 1979 εκπόνησε υπό την εποπτεία του καθηγητή Fr. Chamoux τη διδακτορική του διατριβή με θέμα: La deuxième guerre médique daprès Hérodote et Diodore de Sicile (thèse de doctorat du 3e cycle, Paris-Sorbonne IV 1979). Το περιεχόμενο της έρευνάς του με τον τίτλο Ο δεύτερος μηδικός πόλεμος κατά τον Ηρόδοτο και τον Διόδωρο τον Σικελιώτη, εντάσσονταν στο πλαίσιο μιας ευρύτερης εργασίας που διεύθυνε ο καθηγητής Fr. Chamoux για τη μελέτη και την έκδοση της Ιστορικής Βιβλιοθήκης του Διόδωρου του Σικελιώτη, στη σειρά των κλασικών κειμένων Les Belles Lettres. Από τη συγκριτική αυτή μελέτη ανάμεσα στον Ηρόδοτο και τον Διόδωρο ο Νίκος άντλησε ορισμένα συμπεράσματα που ανανέωσαν την εικόνα της έρευνας σχετικά με τις μεθόδους σύνθεσης που ακολουθούσε ο Σικελιώτης ιστορικός. Πιο συγκεκριμένα, υποστήριξε ότι το έργο του Διόδωρου, τουλάχιστον όσον αφορά στο δεύτερο μηδικό πόλεμο δεν είναι αποτέλεσμα απλής αντιγραφής από μια ορισμένη πηγή, τον Έφορο, όπως ήταν παραδοσιακά αποδεκτό, αλλά ότι πρόκειται για μια σύνθεση που αντλεί από περισσότερες πηγές, οι οποίες διασώζουν ένα σημαντικό μέρος από την ιστοριογραφία της περιόδου που παρεμβάλλεται ανάμεσα στους δύο συγγραφείς. Στη συνέχεια, από το 1979 και εξής ανέλαβε, υπό την εποπτεία του ίδιου Καθηγητή, να ερευνήσει, στο πλαίσιο ενός doctorat d’État με θέμα: « Ο δεύτερος μηδικός πόλεμος κατά τους Έλληνες και Λατίνους συγγραφείς: έρευνες στην ιστορική μέθοδο ».

6Ωστόσο, οι οικογενειακές του υποχρεώσεις τον απομάκρυναν από τη γαλλική πρωτεύουσα οδηγώντας τον αρχικά στον Καναδά (Μόντρεαλ) όπου εργάστηκε ως Research Assistant στο Τμήμα Κλασσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου McGill (1979-80), και ακολούθως πίσω στη γενέθλια χώρα όπου δίδαξε στο Κολλέγιο Αθηνών, διευρύνοντας τον κύκλο του διαλόγου με τους συναδέλφους του, κλασικούς φιλολόγους του Κολλεγίου.

7Ακολούθως, χάρη στην πoλιτική συντροφικότητα και φιλία με τον Ε. Μπιτσάκη, καθηγητή τότε του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, τα βήματά του διασταυρώθηκαν με εκείνα του αείμνηστου καθηγητή, στο ίδιο Πανεπιστήμιο, Μ. Παπαθωμόπουλου. Ο τελευταίος τον παρότρυνε να εγκαταστήσει την πνευματική και οικογενειακή του εστία στα Ιωάννινα. Ο Νίκος ανταποκρίθηκε αρχίζοντας την ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία στην πολύ φιλόξενη ηπειρωτική γη, με την οποία είχε ήδη αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς μέσω της φιλίας του με τους Γιαννιώτες, στην καταγωγή, συμφοιτητές του στην Aix-en-Provence. Μέλος πλέον της επιστημονικής κοινότητας της τότε Φιλοσοφικής Σχολής, με έδρα τον τρίτο όροφο του κτηρίου της οδού Δομπόλη, έκανε ιδιαίτερα αισθητή την ηθική και πνευματική του ακτινοβολία σε μια εποχή που διακρινόταν από τον ενθουσιασμό της αλλαγής ακόμη και στα πανεπιστημιακά πράγματα. Κερδίζοντας την εκτίμηση των συναδέλφων του και τον σεβασμό των φοιτητών του, πολλοί από τους οποίους, εμπνεόμενοι από τον ενθουσιασμό του και την επιστημονική του γνώση, υπηρέτησαν και υπηρετούν σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, αφοσιώθηκε με συνέπεια στο διδακτικό του έργο. Από τον διορισμό του στη θέση Επιμελητή στην ενιαία Φιλοσοφική Σχολή (Δεκέμβριος 1980, ένταξη στη βαθμίδα του λέκτορα 1982, μονιμοποίηση 1984, εκλογή στη βαθμίδα του επίκουρου καθηγητή 1987) έως την αφυπηρέτησή του (Ιανουάριος 2002) δίδαξε ένα ευρύ φάσμα διδακτικών αντικειμένων, όπως Ελληνιστική ποίηση, Αρχαϊκή λυρική ποίηση, Επική ποίηση, Ιστοριογραφία, Δραματική ποίηση (Ἑλένη του Ευριπίδη), Αρχαία ελληνική γλώσσα, κ.ά.

8Οι επιστημονικές μας διαδρομές συναντήθηκαν ουσιαστικά την Άνοιξη του 1981 με την ευκαιρία της επίσκεψης στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ύστερα από πρόσκληση του Μ. Παπαθωμόπουλου, του P. Vidal-Naquet, διακεκριμένου Γάλλου ελληνιστή και ένθερμου υποστηρικτή του ελληνικού αντιδικτατορικού αγώνα. Η ομιλία του Γάλλου ιστορικού στο κατάμεστο Αμφιθέατρο της οδού Δομπόλη, εκεί όπου τα μεταπολιτευτικά χρόνια κρατήθηκε ζωντανός ο λόγος της δημοκρατικής σκέψης, γνώρισε τεράστια επιτυχία και ανταπόκριση. Εξάλλου, το συγκεκριμένο γεγονός καθόρισε λίγο πολύ και τη δική μου ερευνητική πορεία αφού με την παρότρυνση όλων των συντελεστών της εκδήλωσης βρέθηκα τον Σεπτέμβριο του 1981 να παρακολουθώ το Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών στην École des Hautes Études en Sciences Sociales υπό την εποπτεία του ίδιου του P. Vidal-Naquet. Παράλληλα, οι επαφές και η συνεργασία του Νίκου με την ομάδα των ερευνητών του Centre Louis Gernet συνεχίστηκαν και επισφραγίστηκαν από την επίσκεψη στα Ιωάννινα την Άνοιξη του 1982, και πάλι ύστερα από πρόσκληση του Μ. Παπαθωμόπουλου, του J.-P. Vernant, της Fr. Frontisi-Ducroux και της Στ. Γεωργούδη. Η πνευματική συγγένεια που αναπτύχθηκε με τους Γάλλους διανοούμενους έθεσε τα θεμέλια μιας μακράς φιλίας και άνοιξε νέους ορίζοντες στους ερευνητικούς προσανατολισμούς του Νίκου Α. Νικολάου.

9Η ‘νεανική’ εκείνη δημιουργικότητα, η οποία ποτέ δεν τον εγκατέλειψε, συνεχίστηκε απρόσκοπτα στα χρόνια που ακολούθησαν. Στις πρώτες του δημοσιεύσεις επανέρχεται σε ζητήματα που τον είχαν απασχολήσει στη διδακτορική του διατριβή όπως είναι το άρθρο του « La bataille de Salamine d’après Diodore de Sicile » (Revue des Études Grecques 95, 1982, σελ. 45-156), ή εμβαθύνει στην προσφιλή του θεματολογία, αυτή της αρχαιόθεμης νεοελληνικής λογοτεχνίας, όπως δηλώνουν οι μελέτες του « Η Ελένη από τον Ευριπίδη στο Σεφέρη » (ΜΝΗΜΩΝ, 8, 1982, σελ. 519-520) και « Η Ιπποκρατική φιλολογία και ο Κοραής », στο Τιμητικός τόμος για τον Κοραή (Έκδοση Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Αθήνα 1983, σελ. 85-101). Με παρόμοιο ζήλο ασκεί και τα διοικητικά του καθήκοντα καθώς υπηρετεί ως μέλος της εξεταστικής επιτροπής του ΙΚΥ (1982 -1984) και του ΔΙΚΑΤΣΑ (1983-1986).

10Πνεύμα ανήσυχο και με έντονη τη διάθεση του διαλόγου με την ελληνική και ευρωπαϊκή ακαδημαϊκή κοινότητα, ανοίγει τη συζήτηση και συμμετέχει στην ίδρυση του διεθνούς επιστημονικού περιοδικού Μètis. Στο πρώτο μάλιστα τεύχος του περιοδικού, δημοσίευσε τη μελέτη του « Hérodote VIII 6: le piège des Perses » (Mèits I-1, 1986, σελ. 29-36), και συντέλεσε αποφασιστικά στη διοργάνωση του διεθνούς συνεδρίου La Grèce Ancienne et lAnthropologie de lAntiquité (Αθήνα, 29 Σεπτ. -2 Οκτ. 1992, τα πρακτικά του οποίου δημοσιεύθηκαν στο Μètis IX-X, 1994-1995).

11Ωστόσο, από το 1986 και ύστερα οι επαγγελματικοί ορίζοντες και οι ανησυχίες του Νίκου υπό τη πίεση των εσωτερικών εντάσεων στον Τομέα Κλασικής Φιλολογίας μεταβάλλονται καθώς τροποποιούνται και κάποιες διαπροσωπικές σχέσεις. Και θα ήταν παράλειψη να μην σημειωθεί εδώ η ακεραιότητα του χαρακτήρα του, η σταθερή και αμετακίνητη στάση του στην υπεράσπιση των ηθικών αξιών και του δικαίου. Τολμώ μάλιστα να πω ότι λίγους ανθρώπους έχω γνωρίσει τόσο ευθείς και τόσο καθαρούς στην προσωπική και συλλογική τους συμπεριφορά.

12Από το 1988 και εξής, η μεταφορά του Τμήματος Φιλολογίας στο νεότευκτο κτήριο της Φιλοσοφικής Σχολής, μας τοποθέτησε σε γειτονικά γραφεία. Στο νέο αυτό πλαίσιο καθιερώθηκαν και οι πνευματικές συναντήσεις της Δευτέρας σε κλειστό κύκλο φίλων, από τις οποίες έχουμε πολλά αποκομίσει όχι μόνο χάρη στο δώρο της φιλίας του αλλά και χάρη στην αισθαντική και στοχαστική του ματιά στην ερμηνεία της ελληνικής γραμματείας και στην τρέχουσα κοινωνική πραγματικότητα.

13Οι ανακατατάξεις στην προσωπική του ζωή τον οδηγούν σε διεύρυνση των εκδοτικών του δραστηριοτήτων. Υπέρμαχος της στέρεας φιλολογικής, κριτικής και εκδοτικής τέχνης υποστηρίζει, μέσω των εκδόσεων Δαίδαλος και Ι. Ζαχαρόπουλος, ένα ευρύ φάσμα πνευματικών προϊόντων. Μεταφράσεις ξενόγλωσσων έργων που αφορούν στην ανθρωπολογική ερμηνεία του ελληνικού κόσμου, σχολιασμένες εκδόσεις αρχαίων ελλήνων συγγραφέων, ειδικές αρχαιογνωστικές μελέτες, ανανέωση της μεταφραστικής θεματολογίας της σειράς Que sais-je ? ΤΙ ΞΕΡΩ, ανάληψη της εκδοτικής φροντίδας του περιοδικού Révue des études néo-helléniques (1992 -1999, 2005 κε.), αποτελούν μέρος μόνον της τεράστιας προσφοράς του στα ελληνικά γράμματα, στο ειδικό κοινό, στους φοιτητές και στους εκπαιδευτικούς.

14Ωστόσο, ούτε στο στάδιο αυτό της επαγγελματικής του πορείας, δεν εγκαταλείπει το πεδίο της προσωπικής του έρευνας. Η αναζήτηση των αρχετυπικών μυθολογικών μορφών του Οδυσσέα, της Ελένης και του Τεύκρου στο έργο του Σεφέρη αποτελεί αντικείμενο μελέτης του Νίκου στο βιβλίο του, Μυθολογία Γιώργου Σεφέρη: Από τον Οδυσσέα στον Τεύκρο (Αθήνα 1992, αναθεωρημένη έκδοση 2000). Με όπλο τη στιβαρή και βαθιά γνώση της δυτικοευρωπαϊκής και ελληνικής γραμματείας ρίχνει φως όχι μόνο στο αρχαιοελληνικό μυθολογικό υπόστρωμα και τις καταβολές της σεφερικής ποίησης, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η τελευταία μετουσιώνεται και μετασχηματίζεται σε πολυσήμαντες αλληγορίες. Η ανίχνευση του μυθικού προσωπείου του Τεύκρου αναδεικνύει την ώριμη σεφερική τεχνική αλλά και τα προσωπικά βιώματα του ποιητή.

15Τον ίδιο ερμηνευτικό δρόμο ακολουθεί και στις εργασίες που βρέθηκαν στα κατάλοιπά του. Στη σχεδόν ολοκληρωμένη μελέτη του, υπό τον τίτλο Ορέστης: ο έφηβος κληρονόμος, διατρέχει την τραγική μορφή του Ορέστη υπό το πρίσμα της δυνατότητας ένταξής του στον οἶκον και στην πόλιν. Η πολιτική της αντίπαλης των Αθηνών πόλης, της Σπάρτης, φαίνεται ότι τον απασχολεί και στην ανέκδοτη μετάφρασή του της Λακεδαιμονίων Πολιτείας του Ξενοφώντα.

16Αποχαιρετώντας το φως της ζωής ο Νίκος άφησε ανεξίτηλες αχτίδες ευγένειας και καλοσύνης στους συνεργάτες και τους φίλους του, και απέραντη τρυφερότητα στα προσφιλή μέλη της οικογένειάς του. Η αγαθή τύχη μού επιφύλαξε το προνόμιο να μοιραστούμε επί 40 περίπου χρόνια πολλές από τις αγωνίες και τις χαρές μας. Φίλε Νίκο, ήσουν κι εσύ στον πόλεμο τοξότης.


Le texte seul est utilisable sous licence Licence OpenEdition Books. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.