Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Les intraduisibles du patrimoine en Afrique subsaharienne

 | 
Danièle Wozny
, 
Barbara Cassin

Bamanankan na. Forobaciyɛn yɔrɔ bayɛlɛmabaliw afiriki sahara woroduguyanfanjamanaw na

Ɲɛbila

Texte intégral

1Kɔrɔ min bɛ forobaciyɛn na bi, ani a yeɲɛna diɲɛbɛɛtaya, o ye fɛn ye min lasiri tɛ tali kɛ yɔrɔ jan na, a sɔrɔla Diɲɛ Kɛlɛba filanan kɔfɛ, wa bɛɛ bɛnnen b’o kan. Min b’o tiɲɛtigiya, o ye jamanahakɛ minnu y’u bolonɔ bila INƐSIKO bɛnkanw na minnu labɛnna san 1972 ka ɲɛsin diɲɛ forobaciyɛn ma, ani san 2003 ka ɲɛsin dɔnkoforobaciyɛn ma. Jamanaw ka cɛsiri fana b’a tiɲɛtigiya, u ye min kɛ politikiko siratigɛ la u ka forobaciyɛfɛnw tɔgɔsɛbɛnni na diɲɛ forobaciyɛn tɔgɔsɛbɛnba (lisi) kɔnɔ.

2Nka o n’a ta bɛɛ, nin yeɲɛna bɛɛbɛnkan in man kan ka danfara ɲɛmadogo min bɛ jamanaw ni ɲɔgɔn cɛ INƐSIKO ka Tɔgɔsɛbɛnba kɔnɔ an’a ka komitew kɔnɔna na. Misali la, i bɛ se ka kɔlɔsili kɛ ko Afiriki halalafɛnw tɛ tɛmɛ10% kan diɲɛ bɛɛ forobaciyɛn na, k’a sɔrɔ diɲɛforobafɛn silatunutaw lisi kɔnɔ, Afiriki ta dɔgɔyalen ye 50% ye.

3Waati jan kɔnɔ, forobaciyɛn dantigɛliw n’u sugandiliw kɛli siratigɛ la, tali tun bɛ kɛ kologirinya la INƐSIKO ni Erɔpu ka jɛkulu sigilenw de ka hakilijagabɔw la, k’a sɔrɔ jateminɛ kɛrɛnkɛrɛnnen ma kɛ hakilina wɛrɛw la; k’a sɔrɔ fɛsɛfɛsɛli ma kɛ yɛrɛ forobaciyɛn, jamana dugukolo n’a tariki an’a ka yɛrɛya ni ɲɔgɔncɛlaw la minnu ka gɛlɛn, minnu ni yɛlɛma-yɛlɛmafɛnw don. Baaraba min bɛ kɛ ka ɲɛsin forobaciyɛn ma INƐSIKO fɛ, tuma caman na, ko goniw kɔnɔna na, o baara nana ni taabolo ye min bɛ ko dɔ ɲɛmadogo: forobaciyɛn faamucogo, a kɔrɔw ani a bɛ fɛn minnu kofɔ, danfara bɛ olu ni ɲɔgɔn cɛ ka da yɔrɔ, waati ani kan kan. O danfara in yɛrɛ de ye an ka baara nimayɔrɔ dɔ ye.

4An ka hakilijagabɔsigiw hukumu kɔnɔ ka ɲɛsin « Forobaciyɛn yɔrɔ bayɛlɛmabaliw » ma, minnu daminɛna san 2011, Pari (Faransi), n’u tora senna fo san 2012, Dakaro (Senegali), ani san 2013, Gaborɔni (Kameruni) ani Terɛyifɔndasɔn, forobaciyɛnko ɲininikɛlaw n’a lakanabagaw y’u cɛsiri ka fɛsɛfɛsɛli kɛ danfara kofɔlen in taamasiyɛn dɔw la. U y’o fɛsɛfɛsɛlibaara in kɛ Faransi jamana kɔkankow minisiriso (Diɲɛ sokelenyali/Diɲɛ forobaciyɛnko Poli Ɲɛmɔgɔsoba) ka dɛmɛ kɔnɔ, ani Labɛks Taransifɛrs (CNRS/ENS), ani Afiriki kanw Yiriwali Akademi (Akalan), ani Sɛki Anta Jɔpu tɔgɔla Iniwɛrisite dɔnniyaɲinicakɛda ka ɲɛsin Farafinna ma, ani tubabukanfɔjamanaw ka tɔnba (OIF). U ka baara ɲɛsinna forobaciyɛn kɔrɔjɛw n’a kɔrɔ bangennenw ma, ani cɛsiri minnu ka kan ka kɛ walasa ka sariyaminɛnw labɛn ka diɲɛforobaciyɛn kɛrɛnkɛrɛnnenw ladon koɲuman ani k’u lakana.

5Hakilijagabɔɲɔgɔnye ninnu ye lajɛli kɛ bayɛlɛmani kɛcogoya bɛɛ la tubabukan ni angilɛkan ni Afiriki kanw ni ɲɔgɔn cɛ: forobaciyɛn faamuko ɲuman jamanadenw ni jɛkuluw fɛ, o tɛ taa bayɛlɛmaniw kɔ. O faamuko ɲuman de bɛna ni forobafɛnw lakanani koɲuman ye, nka o dɔrɔn tɛ, a bɛna ni nafa donni fana ye u la hadamadenya, dɔnko ani sɔrɔ siratig la.

6O de la, baara nana boli kanw ni ɲɔgɔncɛla danfaraw kan, sangaɲɔgɔnmaya kɔnɔ, k’a daminɛ taamasiyɛnw na minnu welela ko «bayɛlɛmabaliw». U ma wele «bayɛlɛmabaliw» k’a kɔrɔ kɛ dɛsɛ kɛli ye k’u bayɛlɛma, u welela «bayɛlɛmabaliw» k’a kɔrɔ kɛ u tɛ bayɛlɛma ka ban, ani fana ko kanw tɛ diɲɛ yecogow dɔrɔn ye, diɲɛ dilancogow fana don.

7Tiɲɛ yɛrɛ la, ka bɔ kan dɔ la ka taa kan wɛrɛ la, o b’i n’a fɔ ka bɔ miiriya dɔ la ka taa dɔ wɛrɛ la, ka bɔ dɔnko dɔ la ka taa dɔ wɛrɛ la; a b’i n’a fɔ i tara ka bɔ i ka dugukolo kan, i ka jamana kɔnɔ. A b’i n’a fɔ k’i to kɔkan, yɔrɔ wɛrɛ la ka yeli kɛ kan dɔ kɔnɔnafɛn na ka ɲɔgɔn ka faamuya jiidi.

8Kanw donɲɔgɔnna ani u ni ɲɔgɔncɛwalew, ɲɔgɔnfɛdaɲɛsingani, kɔrɔɲagamiw ani kɔrɔyɛlɛnɲɔgɔnkanw, kɔrɔfiliw ni kɔrɔtiɲɛniw, sira tilennenw ni sira munumununenw, ninnu ye waleyaw ye minnu bɛ kanw ni miiriyaw laɲɛnamaya, k’u ka kolokɛnɛya n’u ka galabudiya jira. Bayɛlɛmanibaara mana daminɛ tuma o tuma, bakurubajateminɛ kɛli filita (bɔnɛta) ni sɔrɔta la, o ye wale ye min b’a to ni bayɛlɛmabaga tɛ yɔrɔjanya kan bayɛlɛmata yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnenw na dɔnko siratigɛ la.

9Baara telin min bɛ senna sisan, o ɲɛsinnen bɛ fɛn bɛɛ forobaciyɛnyali ma: dɔnkofɛnw, fɛn dalenw, fɛn farintanw. Nin cogoya kura min filɛ forobaciyɛnko la, o bɛ niyɔrɔta da fɛnw kan, w’a bɛ kɛ sababu ye fana ka fɛnw lakana ani k’u sɛgɛsɛgɛ ni u hakɛ jateminɛni ni u kulusigili ni u tɔgɔsɛbɛnni ye. Farati ka bon: ka bɔ dɔnkoforobaciyɛn na ka kɛ forobaciyɛnfɛn kɔrɔw, tuma dɔ, forobaciyɛnfɛn sɔngɔmaw, minnu tara ka bɔ dɔnkokɛwalew cɛma, ani daɲɛkuluw, minnu n’u kɔrɔ don jɛkuluw kɔnɔ.

10An t’a fɛ dan cɛcibaliw ka don forobaciyɛnw ni kanw cɛ; kanw ni forobaciyɛnw cɛ ka gɛlɛn cogo min, an b’a fɛ k’o jira dɔnniya sira kan. Nin ye cogoya ye walasa sigidamɔgɔw ni sigidajɛkuluw na kɛ u yɛrɛ ka danbefɛnw ladonbagaw n’u lakanabagaw ye, an’u donbagaw ba la. Nin waleya ninnu ɲininkaliw kɛra ka caya an ka seminɛriw senfɛ, wa jateminɛ kɛra u la daɲɛw de kɔnɔ. Tiɲɛ na, ni forobaciyɛnw ye fɛnw, hakilimaralanw, dɔnkoyɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnenw, baganbɔnnaw ni falenfɛnbɔnnaw ani laadaw ni maanaw ye, a bɛ fɔ ni « daɲɛw » de ye. Kanw daɲɛw de bɛ forobaciyɛnw gengen dɔnkow kɔnɔ. Daliluyaw (kɛrɛnkɛrɛnnenw, diɲɛ bɛɛ jɛmataw, dafalenw, lakikaw…) bɛ dantigɛli kɛ o de daɲɛw de la fana (INƐSIKO baarakɛkanw na), daliluya minnu bɛna ni forobaciyɛnfɛn dɔ lakodɔnni ye diɲɛ jamanaw fɛ, an’a tali u fɛ k’a kɛ yiriwalikɛminɛn ye, sɔrɔ, hadamadenya ani dɔnko siratigɛ la.

11« Forobaciyɛn yɔrɔ bayɛlɛmabaliw », daɲɛw kɔnɔna na, an’u kɔrɔw, n’u kɔrɔɲɔgɔnmaw, u fɔyɔrɔw kɔnɔna na, ani kɔrɔjɛkuluw u bɛ sɔrɔ minnu kɔnɔ, ye gafe ye min bɛ taasira damadɔ jira walasa ka hakilijagabɔ labalo forobaciyɛn nafaw kan diɲɛ sokelenyalen hukumu kɔnɔ. O hakilinaw bɛ jamanaw dɛmɛ ka jɔsenw ɲini u yɛrɛ fɛ forobaciyɛn lakanani na. Afiriki jamanaw bɛ se k’u sinsin o hakilinaw kan ka bolodiɲɔgɔnmasiraw bɔ u yɛrɛ dama ni ɲɔgɔn cɛ ka ɲɔgɔnkumaɲɔgɔnya lakuraya u ni INƐSIKO cɛ. An bɛ se k’a miiri ko Afiriki kanw (ani gun wɛrɛw taw fana) bɛ INƐSIKO ka hakilijagabɔ kɛli diya a yɛrɛ ka daɲɛw kan, ani ka dɔ fara a ka forobadaɲɛw gɛlɛya kan. An bɛ se ka jigisigi kɛ fana ko danfara minnu bɛ kanw ni ɲɔgɔn cɛ, olu faamuyali koɲuman b’an dɛmɛ ka hakilijagabɔ ani hakilifalenfalensiraw dantigɛ minnu b’a to ni dɔ tɛ dankari kɛ dɔ ka forobaciyɛn na.

12An ye daɲɛ kɛrɛnkɛrɛnnen fila ta k’olu kɛ misaliyaw ye ka bayɛlɛmani gɛlɛya dɔw jira, an ka kuma kun fanba yɛrɛ bɛ minnu kan. O daɲɛ kɛrɛnkɛrɛnnen fila ye: forobaciyɛn, an ka baarakɛkan bɛɛ la, ka d’a kan ale de bɛ hakilijagabɔ yɛrɛ bɛɛ lajɛlen bila senkan; ani mise, min tun ye, a daminɛna, tubabutile fɛn donnen ye an fɛ yan min suguya nana caya; o kɔfɛ, a nana kɛ yɛrɛmahɔrɔnya koɲɛw ɲɛnabɔyɔrɔba ye, min kɛra bi dɔnkow faamuyayɔrɔba ani dɔnkofɛnkurabɔyɔrɔba ye.

13Nin cogo in na, an ye «daɲɛgafe» daɲɛ dɔw ɲɛfɔcogo misali kɛ, minnu bɛ kan caman na, n’u bɛ sangaɲɔgɔnmaniw kɛ, wa n’u sinsinnen don fana kankodɔnnaw ni dɔnnikɛlabaga wɛrɛw ka sew kan forobaciyɛnko siratigɛ la. O daɲɛɲɛfɔliw misali ninnu, an y’u kɛ fɔlɔ tubabukan ni angilɛkan na, ani Afiriki sahara woroduguyanfajamanaw kanw na, ka sɔrɔ k’u bayɛlɛma.

14Nin gafenin in dabɔra jamanaw ni diɲɛ kolatigɛbagaw, jamanamɔgɔw ni dugumɔgɔw, ani latɛmɛnikɛlaw ni cɛlataamanaw ka magoɲɛnan kama walasa forobaciyɛn faamuyali, a dondalali, an’a labɛnni walima a labɛnni kokura bɛ kɛ bɛɛ jɛfɛn ye.

15O baara in ka kan, an hakili la, ka to senna.

***

16Nin gafe in y’o kuma fɔlen in waleyali kunfɔlɔ dɔ ye; cogo dɔ la, a misaliya jɔnjɔn don. Gafe in y’o ŋaniya waleyali daminɛ de ye. A b’a to ni faamuya ɲuman bɛ sɔrɔ a kun yɛrɛyɛrɛ la, ani ka dalajɛli kɛ, an jigi b’a la, mɔgɔw hakililaw n’u ka kɔlɔsiliw la, an’u ka bilasiraliw ka ɲɛsin baara taaɲɛ ma.

17Gafe in bɛ kan naani de la: Erɔpu kanw ani Afiriki tilebinyanfan kanw, jamanakalakanw, minnu fɔbaga ka ca kosɛbɛ.

18Bayɛlɛmanibaaraw bɛ senna siwahilikan ni sukumakan na. U na kɛ sababu ye ka danfaraw ni cɛlakow dɔn k’u jira, danfaraw ni cɛlakow minnu bɛ forobaciyɛn fɔcogow la siwahilikan na, n’o ye «kanjɛ» suguya dɔ ye Afiriki kɔrɔyanfanjamana caman na, ani sukumakan na, n’o ye siya dɔ ka kan ye min tɔgɔ dalen bɛ kan i yɛrɛ de la.

19Hakilijigin ka kan ka kɛ yan ko kan dɔ ka fanga yɛlɛnni kan wɛrɛ kan, an’u bayɛlɛmanikɔlɔlɔw dɔnko ni sɔrɔ siratigɛ la, olu ye kow ye diɲɛ gun si tɛ kisi minnu ma: o ka ca kan minnu bɛ silatunu san o san. Akalan, n’o ye Afiriki kanw yiriwali Akademi ye, o ka baara ye kanw ɲɛfɔlibaaraw dakalali ye, baara minnu bɛ kɛ Afiriki gun mumɛ bɛɛ kan walasa k’a ɲini ka dansigili kɛ Afiriki kan caman binni na, olu minnu ye sigidakanw ye, yiriwali sinsinberew.

© Demopolis, 2014

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540