Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Contes e cants

 | 
Claire Torreilles
, 
Marie-Jeanne Verny

Collectors e felibres

Felip Martèl

Texte intégral

1Durant lo sègle xix, apareisson dos tipes d'actors interessats a la lenga e a la cultura dau Miegjorn, dins sas diversas compausantas. I a los qu'a l'entorn de Mistral e dels Felibres decidan de reviscolar lo "patois" coma lenga literària, amb sa grafia e sos chaps-d'òbra. E puèi i a los que se consacran a la collecta dels chants e dels contes reculits de las labras dau pòble, los collectaires, coma Arbaud, Bladé, d'autres mai. Vist de luenh, vaquí de mond que tot comtat rebatut lor objecte es lo meteis: lo pòble d'òc e sa cultura pròpria. E a bon drech anar los uns e los autres òm poiria s'imaginar que marchan cotria vès l'asuelh radiòs de la reconquesta, los felibres fasent de collectatge e los collectaires fasent de Felibritge. Chau totun pas esperar longtemps, pron qu'un comence de s'entrevar d'aqueu problèma, per comprendre qu'es pas tan simple, e qu'aquesta fraireacion virruala es benlèu, justament, rèn que virtuala. Nos chaire doncas aicí provar d'explicar coma vai que los dos grops se mesclan pas gaire -quand son pas dau tot adversaris. De qué, dins lo biais de foncionar, dins las motivacions, dins l'estatut sociau tanben benleu, fai que collectaires e felibres istan chascun de lor caire d'una barricada invesibla ?

1- Dau costat dels collectaires

  • 1 Cf. l'article d'Eliana Bec-Gauzit, "la chanson occitane pyrénéenne et le romantisme", in Occitanie (...)
  • 2 Cf, ibidem, lo mieu article, "la poésie populaire d'oc à l'époque romantique: une découverte?", pp (...)
  • 3 Reeditats fai gaire, s.l., TAC Motifs, 1999 e 2000

2Poèm laissar de caire los que son venguts tròp d'ora per estre tochats per lo Felibritge, los Vignancour, Rivarés en Bearn, o Bouilhet en Auvernha1 Chal apondre que lor país de referencia, se vei qu'es trop luenh de Provença per que lo resson dels premiers passes dau Felibritge aie agut una chança de l'i estre auvit. Au rebors, aqueu Castil-Blaze que J. I. Royer nos ne parlet aicí-meteis, a la fin finala de sa vita - muer en 57 -, a pogut conóisser los felibres, mas el era Provençau. Entre lo mond que s'atròban associats, dins las annaas cinquanta, a l'enquesta Fòrtol,2 n'i a tanben qu'aurian pogut conóisser l'existéncia dau premier Felibritge, e que la desconoisson -Garay de Monglave, en Gasconha e Bearn (e País Basco) o lo Montpelhierenc Paulinier, d'autres mai. L'i auria Adòufe Dumas, lo premier que descuerbe lo jove Mistral, e serè son pairin a son premier montar a Paris - mas sio pas segur que sa participacion a l'enquèsta sieie estaa de las importantas - pas de las mai visiblas coma que sieie. Per contra, l'i a aquí un personatge d'importància, lo Manosquin Arbaud, Damasi. Dins lo perlonjament de sa participacion a l'enquesta Fòrtol, se sap (cf, aquí tanben, J. I. Roier) que publica en 1862 e 1864 los dos volums de son preciós recuelh de Chants Populaires de la Provence3 Dins lo premier chap una allusion fina au succès de Mirèio, saluat d'un biais de dos biaisses:

La muse provençale, retrouvant un instant sa virtualité native, a bien pu produire une œuvre pleine de cette grâce à la fois naïve et puissante qui semble le privilège de la jeunesse. Mais la traduction littérale dont elle a dû accompagner ses accents prouve bien qu'elle sentait elle-même que, sans cette précaution, elle ne serait plus comprise que de quelques adeptes: si Juliette est sortie de la tombe ce n'est que pour poser une fois encore ses lèvres sur les lèvres de Roméo, puis mourir. (Introduction, p. ii)

3Aquí avèm pas ren de particularament favorable a la renaissença d'òc, ni per los compliments automatics deguts a una òbra - pas mai nomenaa que son autor - que Paris a saluat, e mai dins de termes vesins: pas d'adesion entosiasta, mas un omenatge en passant, dins l'encastre d'un paragraf que se duerb sus l'afirmacion dau caractèr arqueologic dau trabalh qu'Arbaud mena sus una lenga als darriers badalhs. Chairè esperar lo segond volum, dos ans puèi, per trobar enfin clarament identifiat lo nom de Mistral, au bestorn dau comentari d'aquela cançon de transformacion que dins Mirèio sierve de basa a la cançon de Magali. Arbaud vól ben reconoisser que Mistral a trabalhat, aquí sobre, "d'une manière heureuse "(T. 2 p. 134). Mas per tant se raliga pas au felibritge, ben au contrari: tota sa lonja introduccion o pauc se'n manca, çò es 51 paginas, es en fach una respòsta polemica a las preposicions graficas de çò que chama pas autrament que "l'école d'Avignon". E de fach, Arbaud serè pas jamai felibre.

  • 4 "Arnaudin-Camélat: un rendez-vous manqué?" in Actes du colloque Camélat, Béziers, CIDO, 1985, pp. (...)

4Pas mai quo serè Arnaudin, lo collectaire pacient de Lanas: Guiu Larry a passat temps avia publiat de tròces de sa correspondéncia amb Camelat: aitant coma l'un assajava de tirar l'autre vès l'Escole Gastou Febus, lo Felibritge gascon, aitant aquel autre resistava, non sens manifestar, en privat, sa reticéncia fonsa a aquel embrigadament. Felibrejar, era pas son afaire4.

5E Leopold Dardy, lo brave curat gascon que publica en 1891 son Anthologie populaire de l'Albret, - sòci totun de l'Escolo Jansemin d'Agen -, es, eu explicitament reticent: pas question d'acceptar l'idèia que son gascon e lo provençau dels felibres seria la meteissa lenga: es au contrari

...une langue parfaitement indépendante du provençal auquel on s'est efforcé de la rattacher (...) notre degré de parenté avec la langue de Mistral est des plus éloignés, et la prétention de lui subordonner toute la famille de la langue romane ne saurait nous atteindre (p. 25).

E l'i tòma un pauc mai luenh:

La Provence, le Languedoc, la Gascogne gardent ainsi dans leur dialecte leur ancienne démarcation que les cartes officielles n'ont pas fait disparaître et que n'affecteront pas davantage des prétentions que rien ne justifie (...) soyons bons voisins, bons amis, bons parents, même, mais chacun avec son foyer, sa province, ses épargnes et son domaine bien distincts, fidèles au programme chrétien qui fut celui des âges de la foi avant de devenir une banalité politique: liberté, égalité, fraternité, (p.32)

6Se passam sus las allusions politicas que son çò qu'òm pòt esperar d'un preire qu'a pas engolit 1789, se vei pron que per l'essenciau a travès lo Felibritge de Mistral es çò que d'autres puèi chamarèn "l'imperialisme provençau" qu'es atacat. Lo particularisme gascon empedis aquí tota adesion vertadierament sincèra a una associacion percebua coma estrangiera.

7En aquò d'autres collectaires - Daymard en Carcin, Victor Smith per Velai, Rolland, Occitan d'origina mas ligat pusleu als mitans saberuts nacionaus -, meteissa distància, facha benlèu d'ignorància completa e innocenta. En brèu, per trapar de collectaires reconeguts qu'aian acceptat de far chamin amb los felibres, se chau revirar vès de personatges coma Lois Lambert, l'especialista amb Aquíles Montel del conte e del chant popular lengadocian, o Joan-Francés Bladé, l'òme dau chant e dau conte gascons. Lois Lambert, liat a la Société pour l'Etude des Langues Romanes, ela meteissa tengua a sas originas per de felibres actius, es manteneire en 1877. Coma muer avans qu'a la velha de la guèrra de 14 lo Cartabeu dóu Felibritge, l'annuari dels felibres, ne tornesse bailar la tiera, sabem pas quant de temps n'a fach partia. Lo segur es que pas jamai es estat majorau, çò es «academician» o cardenal de l'associacion. Bladé es estat mai aürós. Fai partia de la premièra generacion dels majoraus segon l'estatut de 1876. Sembla pas totun d'aver menat una vita militanta particularament arderosa, e sas publicacions de las annaas 80 se fan en defòra dau Felibritge. Se poèm amb aquò demandar coma vai alora qu'es estat nomenat majorau, a un moment, en mai, ont l'essencial de son trabalh era pas encara publiat. Prepausam una ipotèsi: dins l'arquitectura dau Consistòri de 1877, es necite que chasca granda region dialectala sieie representaa. Mas vist de pròchi, se constata que la zòna gascona a que dos representants, Blader e Leonci Couture. Aqueu preire es lo director de la Revue de Gascogne, que manifesta una certa sensibilitat a las questions de lenga e de cultura d'òc: tre 1859, Couture l'i avia saluat la parucion de Mirèio, e dau còp era dintrat dins lo ceucle dels amics dau felibritge. Parallèlament, comença de publiar, dins las annaas 60, de documents en gascon tirats de las enquestas de Blader. Tant se poiria, partent d'aquí, que lo Blader foguesse dintrat au Consistòri pas tant au nom de sos meritis pròpris que pusleu, dins la maleta, s'om pòt dire, d'aqueu Couture que Mistral conoissia e apreciava, au nom de la necessitat d'aguer de Gascons dins la direccion de l'associacion.

8Brèu: los collectaires e lo Felibritge, es pas una bèla istòria d'amor. Nos chau veire aura se de lor caire, los felibres an manifestat un interés per lo collectatge.

2- Dau costat dels Felibres

  • 5 Cf las notícias que los concernon dins Jean Fourie, Dictionnaire des auteurs de langue d'oc, Paris (...)

9Sufis de liéger l'una o l'autra de las istòrias de la literatura occitana disponiblas per veire que lo classament dels autors se fai essencialament sus la basa de lor produccion literària pròpria. Los Felibres son poetas, lo mai sovent, de còps que l'i a prosators. Rare que lor reputacion se bastissa a partir d'un trabalh de natura mai scientifica - los que fan de sciéneia o fan en francés... - o istorica. L'i a clarament una ierarquia dels genres que legitiman una carriera felibrenca, e permeton, tot simplament, de candidatar a una «cigala», a una plaça dins lo Consistòri. Vaquí quauque ren que tre la debuta nos indica que la publicacion de contes o de cançons constituis pas per eles la via reiala. Empacha pas que d'unes l'an pogut segre. En Lemosin, Leon Branchet, musician de profession, e Johannés Plantadis son associats en 1904 dins la publicacion d'un recuelh de Chansons populaires du Limousin. Branchet recidiva en 1913 amb un recuelh de Chansous galhardas, dau títol explicit5. Totes dos son felibres. Plantadis es, a costat de Roux, un dels animators màgers dau Felibritge de Lemosin, e es tanben implicat per exemple dins l'aventura dau grop federalista dirigit per Maurràs, avans d'oblicar a la debuta dau sègle xx vers la Federacion Regionalista Francesa, mens compromesa politicament que Maurràs. Plantadis acabarè que serè majorau. Mas pas Branchet. Benlèu perqué Branchet es musician e collectaire, e pas mai, non pas que l'activisme de Plantadis se manifesta tanben dins d'autres domenis, mai legitims d'un ponch de vista felibrenc.

10Lo Provençau Pau Roman publica, eu tanben a la debuta dau sègle xx, un recuelh annuau, lo Gai Saber - au mens per quauques annaas. Chab dins aqueu Gai Saber una rubrica de poesias de l'Edat Mejana, una rubrica de poesia modèrna, una rubrica de literatura felibrenca, e una quatrena, titolaa Flourege: Roman glòsa aqueu terme coma l'equivalent provençau de "Folk-lore". Dins aquela rubrica se trapan de chançons popularas - dins lo volum de 1905, una version d'una chançon coneissua tanben per Arbaud (e d'autres, alhors), "la nòvia vergonhosa"; mas a costat l'i a tanben dos novès provençaus - çò qu'es ja pas mai, a bon drech anar, de chançon vertadierament populara a son origina; e apond, en mai, una chançon d'un trobaire de Provença orientala, coneissut e publiat, Anglés. Aquí tanben, siam pas dins lo domeni dau folclòr tau coma un Arbaud o un Arnaudin lo veirian. A pauc pres a la meteissa epòca, Maurràs e sos amics parisencs - los que li demòran, publian un Cansounié de Prouvènço, fach per ajuar als felibres que se senton de chantar ensems - e corresponde, de fach, a un foncionament atestat, e a un element de sociabilitat, au mens dins lo Felibritge de Paris - lo que Maurràs e sos amics conoissian lo mielhs, fin finaia: Sus 31 chançons, quatre son presentaas coma «popularas»; las autras son de poemas de Mistral; Aubanèu, Gras, Arèna, Charloun... brèu, de felibres felibreants, mesas en musica, sieie sus d'aires coneissuts, sieie sus d'aires compausats per de felibres musicians. Per quant a las quatre chançons popularas, n'i a tres que remandan a de modèles efectivament coneissuts sus l'ensems occitan: Lis esclop, Aqueli Mountagno -totes dos en version rodanenca, una version - en provençau maritim - de la quasi universala chançon de las «rebecadas de Marion», e enfin, coma se deu, un Novè provençau, en fach la celebrissima e ben parisenca Marcha dels reis, imortalizaa per Bizet. Breu, aquí tanben, lo concepte «chançon populara» recuerb una realitat complexa.

11Pòt arribar, amb aquò, que de felibres façan, a l'escasença, un pichon trabalh de collectatge; e arriba qu'aqueu trabalh lo manden a una revista non felibrenca. Camelat manda ansin de causas a la grand revista de folclòre Melusine. En Lengadòc, los felibres Chassary e Therond publian dins la Revue des Langues Romanes de contes populars, mas Therond es benleu inventaire, mai que non pas collectaire de contes. Per quant a Antonin Perbòsc, se conois lo trabalh que mena, a Comberouger, amb sos escolans, trasformats per l'escasença en collectaires de la literatura populara de lor canton. Part d'aqueu trabalh collectiu serè publiat en volum a la velha de la guèrra de 14, e en esperant, lo quite Perbòsc a agut mandat de contribucions a la pichona revista parisenca La Tradition, baileaa a la debuta dau sègle xx per un felibre, Beaurepaire-Froment. Mas aquò dich - e sufis de veire los noms de Camelat e de Perbosc per o capir - avèm aquí d'autors que l'essenciau de lor òbra a pas ren a veire amb l'etnografia. E, dins lo mitan felibrenc, es clarament pas lor trabalh d'enquestaire e d'etnològ que los a fach conóisser e reconóisser.

12Un cas particular, e indefugible, lo dau Felibre dels Felibres, lo paire e lo Mestre, Mistral.

Lo cas Mistral

13L'interés dau subre-capolier per la literatura populara es pas negable. E mai es precòci. En novembre de 1852, au bèu moment que Fòrtol va emprincipiar son enquèsta, Mistral escriu au doctor d'Astros, poèta d'oc a sas oras:

  • 6 Correspondencia conservaa au Palais dau Rore, Avinhon.

Impossible de s'imaginer les richesses enfouies dans ces chants populaires de nos campagnes, que les pères oublient maintenant d'apprendre à leurs enfants, et qu'il est temps, je crois, de recueillir et de mettre en ordre6

  • 7 Représ dins Espaces du Langage, Aix, Presses Universitaires de Provence , 2003, "Mistral et la tra (...)

14L'i auria aquí de que fondar una vocacion de collectaire. E sufis de liéger sa produccion escricha, dins totas sas dimensions per poer constatar lo pes que la referencia a l'oralitat eiretaa jua dins son trabalh d'escritura. Aquò se pòt mesurar per exemple a travès dels manlèus que sos grands poemas fan a aquesta oralitat: lo Cant VI de Mirèio, ont chab tot un virat d'uelh sus los personatges de la mitologia fantastica de Provença. Mai en delai, se sap que dins l'elaboracion de sas òbras, Mistral poia integrar d'elements qu'avia agut collectat suu terrenh: l'exemple tipic es lo trabalh preparatòri que mena per lo Pouemo dóu Ròse: pas solament la lejua atentiva de la literatura producha per d'autres (lo doctor Francus, d'autres mai) sus la batelaria dau Ròse, mas tanben lo recuelh de testimònis directes, se devèm prendre au seriòs lo raconte per Maurràs dau rescontre dau poeta amb lo «darrier» sobreviveire dels bateliers. Lo liéger dels exemples somosts per tal o tau mot dins lo Tresor dóu Felibrige mòstra tanben la preséncia de citacions de cançons popularas atestaas sus d'autres ponches dau territòri occitan. E sobretot, l'i a tota la tiera de las Proso d'armana, ont au mitan de las famosas "cascareletas", aquestas istòrias "amusantas" pòon nasear de contes pron conoissuts dins la classificacion internacionala dels tipes de raconte. Joan-Glaudi Bovier avia ansin pogut trabalhar suu conte de l'Ome Juste, qu'es en fach una varianta dau conte mai conoissut sota lo titol de «la Mort pairin»7. Mas n'i a d'autres. E sufis de durbir Moun espelido per veire coma Mistral utiliza, directament o indirectament, d'elements tirats dels contes populars per noirir sos remembres- E tot particularament dins los darriers chapitols, au moment que lo jove Mistral comença de desaparéisser, dins lo raconte, darrier lo Felibre, un se pòt demandar se lo recors a la forma impersonala dau raconte folcloric es pas aquí just e just per tapar la desaparicion dau "ieu" intim. Racontar d'istòrias, coma lo biais de pas liurar son istòria.

  • 8 Tres volums, en aquò de Grasset (Proso d'Armana, Nouvello Proso d'Armana, Darrièro Proso d'Armana, (...)

15Mistral adoncas a utilizat d'elements que surtian dau repertòri popular. Mas, o veèm, a son biais. Avèm parlat de las pròsas d'armanac. Se tracha, o chau saupre, d'un recuelh postume, realizat per Peire Devoluy dins las annaas vint8, en omenatge au poeta, e dins l'encastre mai globau d'una edicion de las òbras inedichas que Devoluy poguet pas acabar. Non pas que dins lo principi, aquestas pròsas, produchas per la sola finalitat de tochar, mejançant l'Armana, un public popular pauc interessat per la pura poesia, avian un estatut, als uelhs de lor autor, sens comuna mesura amb lo dels poemas, o del0s discorses, reculits e editats quand Mistral encar vivia. Per o dire simplament, las pròsas d'armanac son la pichona monea de l'escriveire, larjaas au pòble amb liberalitat, mas d'un pes simbolic reduch. Es l'auta literatura qu'interessava Mistral: aquelas cascareletas dintravan dins una autra categoria, non pas las òbras creaas per la posteritat, mas las obretas que presentan un interés tactic en termes de propaganda felibrenca, pas mai.

  • 9 Reed. recenta, Nimes, Lacour, 1999.
  • 10 Ed. Rollet, Aix , Ramoun Bérenguié, 1966, pp. cxliv-cxlv.

16Segond biais mistralenc d'utiizar lo folclòr, la composicion de veraias-faussas chançons populàrias. Avèm esmentat mai naut la subre-illustra chançon de Magali, qu'es un bon exemple. A la debuta una tematica autentica de chant popular, la metamorfòsi amorosa, qu'Arbaud, o avèm vist, ne dona un exemple. E una musica, que correspond a un autre tipe de chançon, la dau «Rossinhòu sauvatge», conoissua en Ardescha, e publiaa, paraulas e musica per Louis Lambert dans Chants et Chansons populaires de Languedoc, en 19069. E en anex d'aquela chançon (pp. 153-154), Lambert publica una letra de Mistral, ont conta coma a auvit chantar la melodia dau rossinhòu sauvatge per un obrier de son paire, lo famós Joan Roussière, qu'apareis dins los Memòris precisament coma sorga de saber tradicionau. E Mistral explica coma a reculit aquela melodia - per eu Rossièra es lo «dernier détenteur du chant en question», e se'n es servit per l'i pausar las paraulas de sa Magali. Dins lo meteis poèma de Mirèio, avèm la chançon dau baile Sufren, presentaa coma una d'aquelas chançons d'un viatge, que «tiravan de long», drant que ne venguesson d'autras, «en franchimand» (mas «quau i'entend quicon ?»). Se per aquesta darriera avèm pas de musica indicaa, la chançon dau galerian dins la Reino Jano, coma la chançon dels bateliers de Rose dins lo Pouèmo (laissa CI), n'an una. La darriera citaa es facha - per Mistral - a l'entorn d'un modèl, en francés, porsut per lo Doctor Mazon, Francus, especialista d'Ardescha: lo modèl paral d'un batèu chamat lo Caburle, e s'acaba ansin (se lo batèu se tanca dins la sabla,"la perte sera pour le maître/ la peine pour le marinier".10 Se lo demai de çò que Francus publica correspond pas au texte mistralenc, los dos darriers verses se l'i retroban: («La pèrdo sara per lou mèstre / la peno pèr li marinié». Dins totes los cases, Mistral, non pas donar lo text popular tau coma se ne'n sierve coma apeon per bastir son propre tèxt. E, de son ponch de vista, per, probable, melhorar lo text originau. Siam luenh de l'ambicion iniciala, de reculir los contes e las chançons dau pòble: ara se tracha de far mielhs que lo pòble, e a sa plaça. A la fin de sa vita, Mistral va efectivament tornar trobar aquela vòlha de collectaire. Solament, aquò collectat serè los objectes tradicionaus que clafisson lo Museon Arlaten: d'objectes morts, just e just museifiats perqué siervon pus de rèn dins la vita de chasque jorn, mas de ges de biais d'elements de la paraula popularia viva. Se poirè objectar que, en escambi, una chançon coma la de Magali es dintraa dins lo folclor, mas es a travès lo trabalh de las coralas e dels "orféons" provençaus, çò qu'es pas exactament, en principi, un biais d'espandiment normau dins una cultura populara. Mas benlèu aquí s'es passat quauque ren: avèm auvit, dins la region d'Aurenja - a Mornàs per estre precis - una parodia de Magali, que sembla de se tornar trapar alhors («o Magali ma tant amada/ mete la testa au fenestron / veiràs ton bon amic que caga / e que vai faire un gros estron»). Es pas totalament segur qu'aquó sieie d'una distincion fòla. Aquò dich, s'a circulat, es benlèu un signe que l'originau era estât pron espandit per estre adoptat e digerat en mitan popular. Las autras chançons mistralencas, elas, son reservaas a un usatge cultuau, tèstas e felibrejadas. Un autre mond, de fach.

17Un autre mond. Serè benlèu aquí lo fons de l'afaire. Tres monds, en fach, que se crosan sens se mariar. L'i a los mitans populars e la societat tradicionala rurala o urbana ont circulava, despuèi de datas mai o mens ancianas, un repertòri de chants e de racontes, de provenéneia diversa. Una circulacion orizontala dins son foncionament: aquò demòra dins lo mitan popular, mas pot voiatjar, e se tornar trapar, amb de paraulas a penas adaptaas, e de musicas variablas, dins d'endreches pron distants dins l'espaci occitan - e, de fes, amb de perlonjaments en defòra, en França dau Nord coma en Espanha o en Itàlia de Nord. Aqueu repertòri popular, au fial dau sègle xix es descubèrt per d'enquestaires venguts dau naut de la societat dau temps: a dicha que la circulacion orizontala s'esvanís, es re-orientaa en verticala, e lo text popular se'n vai acabar sa corsa dins lo mitan dels saberuts borgeses o aristocrates dau Miegjorn. A un tresen nivèu, los Felibres utilizan la lenga e la cultura popularas per participar a la bastison d'una cultura d'òc moderna. Dins tots los cases, los detenteires originaus de la cultura populara, ocupats a chambiar de cultura au ritme de la francesacion, se limitan de fach au rôtie passiu de trasmeteires, a d'autres, d'un repertôri que lo deslaissan. Es de mai naut dins l'eschala sociala que ven l'intérés per aquò popular. Mas aqueu «naut» es pas omogèn, e l'i a clarament un escart entre los collectaires saberuts e los felibres. Aquel escart s'apren a dos biaisses diferents de concebre lo rapòrt à la cultura d'en bas:

  • l'amira dels collectaires quand estreman la chançon o lo conte dins un libras per d'autres erudits. Es fondamentalament una amira museografica, l'equivalent d'una mena d'arqueologia de sauvason: aquò collectat es de tot biais per murir, solet lo trabalh dau collectaire l'i pòrse l'aparéncia d'una subrevita momifiaa. E mai ne tira gloria: chalria aquí segre la tematica dau «darrier» dins lo texte dels collectaires. Segond aspect dau problèma, lo rapòrt a la lenga es distanciat, dins un mitan ont aquela lenga es jà pas mai la lenga normala de comunicacion. Dins lo melhor dels cases, çò que se liege dins lo discors d'aqueu mond serè la marca d'una certa nostalgia d'enfança: que se pense als prepauses malanconics d'un Bladé per exemple. La lenga fai partia d'una istòria, a pus vertadierament ni present ni avenidor.
  • lo ponch de vista dels felibres - e, mai tard, dels occitanistas-es diferent. La lenga la chau sauvar, e la sauvar a travès de son illustracion en foncion dels critèris de la cultura nauta. Dins aquela amira, lo texte popular, tau coma, vau coma referencia legitimanta, au temps ont, coma ditz Mistral, la lenga s'era refugiada «encò di pastre e di marin». Es una mena de tesaur qu'exista / a agut existat, que s'amerita d'estre glorifiat dins lo discors, mas qu'estrategicament a pas de foncion centrala: solas las òbras nòvas valon. Dins lo melhor dels cases, lo collectatge folcloric serè una mena de hobby, a la taubra d'aquò essenciau, la literatura. E eissubliem pas que s'aquí parlam dels felibres, çò meteis se poiria dire dels premiers occitanistas: qu'un Max Roqueta utilize de temas populars dins Verd Paradís11, e qu'aia menat amb Enric Lefebvre una tiera d'emissions de radio a Tolosa dins las annadas 40-50 tochant lo conte occitan empacha pas que l'ais de son òbra escricha es alhors. En avent pas, los uns coma los autres, lo meteis rapòrt a lor objecte comun, es normau que los tres ponches dau triangle pòble / saberuts / felibres se retroben equidistants, e doncas aluenchats. Cèrcan pas la meteissa causa, e an pas lo meteis besonh, o lo meteis projecte.

18Un darrier element, lo posicionament sociau dels uns coma dels autres. L'uelh dau saberut es d'aitant mai distanciat, ni per la tendresa que pòt confessar respecte a sos testimònis e informaors, qu'aquela distància es premier de tot sociala e materiala. Un metge, un magistrat, finda un curat a som de carriera es pas, o es pus «dau pòble». Pas mai naturalament qu'un felibre ordinari. Mas aquest serè pas per tant, dins la màger part dels cases, suu meteis reng sociau que lo grand notable amator de chançon naïva dau campèstre. La màger part dels felibres qu'avèm mençonat, de Roman a Perbòsc en passant per Mistral o Camelat son per lors originas socialas un cranc (au mens) en dessota dels notables. Lor rapòrt a la lenga n'es influençat - es encara per força una lenga d'enfança. Mas se vei ben que son pas mai proches dels notables que dau "pòble".

19Ansin dos agaches vesinan suu folclòr d'oc, sens se crosar. E sens que los agachats, los detentors dau tesaur, se senten vertadierament concernits.

Notes

1 Cf. l'article d'Eliana Bec-Gauzit, "la chanson occitane pyrénéenne et le romantisme", in Occitanie romantique, s.l. CELO/ William Blake & Co, 1997, pp.285-306.

2 Cf, ibidem, lo mieu article, "la poésie populaire d'oc à l'époque romantique: une découverte?", pp. 265-284.

3 Reeditats fai gaire, s.l., TAC Motifs, 1999 e 2000

4 "Arnaudin-Camélat: un rendez-vous manqué?" in Actes du colloque Camélat, Béziers, CIDO, 1985, pp. 125-148.

5 Cf las notícias que los concernon dins Jean Fourie, Dictionnaire des auteurs de langue d'oc, Paris, Amis de la langue d'oc, 1994.

6 Correspondencia conservaa au Palais dau Rore, Avinhon.

7 Représ dins Espaces du Langage, Aix, Presses Universitaires de Provence , 2003, "Mistral et la tradition orale": une version mistralienne de la Mort Parrain", 325-337.

8 Tres volums, en aquò de Grasset (Proso d'Armana, Nouvello Proso d'Armana, Darrièro Proso d'Armana, 1926, 1927, 1928.

9 Reed. recenta, Nimes, Lacour, 1999.

10 Ed. Rollet, Aix , Ramoun Bérenguié, 1966, pp. cxliv-cxlv.

11 Cf Bouvier, op. cit. «La tradition orale occitane dans Verd Paradis de Max Rouquette» pp. 355-366.

Auteur

CNRS. Universitat Paul Valéry, Montpelhier

© Presses universitaires de la Méditerranée, 2004

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540