Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Apartman

 | 
Ayşe Derin Öncel

Sonuç

Texte intégral

1Apartman konutlarının 19. yüzyıl Osmanlı konutları içinde yeni bir tip olarak ortaya çıktığı ve bu oluşumda batı mimarlığı etkisinin önemli bir rolü olduğu genellikle kabul edilen iki yargıdır. Ancak yapılan çalışmanın sonunda görülmektedir ki, Galata bölgesinin tarihsel, ekonomik ve sosyal yapısının bu yeni konut tipinin ortaya çıkışında önemli bir etkisi bulunmaktadır.

2Galata, 19. yüzyılın son çeyreğinde, birçok ortak noktası ama aynı zamanda farklı özellikleri de olan komşusu Pera’da olduğu gibi, önemli bir mimari gelişim süreci yaşamış ve apartman tipi konutlar mimari yapısında göze çarpmaya başlamıştır.

3İstanbul’da, büyük bir olasılıkla ilk olarak bu iki bölgede ortaya çıkan apartman tipi yapılar kısa sürede tüm şehirde yaygınlaşmıştır. Hakkında araştırma yapmaya ve birçok varsayım geliştirmeye olanak sağlayan bu yapı tipi böylece ileri örnekler de vererek, 20. yüzyıl başından itibaren, İstanbul’da birçok konut yerleşim bölgesinde inşa edilmeye başlamıştır.

4Araştırılan konunun özü ile ilgili derinlemesine bilgi sahibi olmanın hedeflendiği, 19. yüzyıl Galata’sının kentsel ve mimari dokusu üzerine yapılan incelemelerden sonra, genellikle bilindiği gibi apartmanlarla yeni bir yaşam şeklinin ortaya çıktığı düşüncesinden çok Osmanlı konut geleneğinde bir mekânsal gelişim evresiyle karşı karşıya olunduğu sonucu belirginleşmeye başlamıştır. Yapılan bu çalışma, birçok alanda etkileri görülen modernleşme süreci ile tanımlanan dönemsel dinamiklerin ve Galata’nın eski mimari dokusunun, bugüne kadar detaylı olarak incelenememiş bir ara tip konutu zaten üretmiş olduğunu göstermektedir.

5Bu ara tip, kolektif veya kira konutu şeklinde tanımlanabilecek plan tipi organizasyonuna ve düzenlemesine kolaylıkla adapte olabilen ve çoğunluğu büyük, olasılıkla tek aileye ait konutlardan oluşmaktadır.

6Çalışma alanında varlığından söz edilebilen ve altı örneğinin incelendiği, tek aile konutundan kolektif özellik gösteren apartman tipi konuta geçişte ara tip veya geçiş tipi olarak tanımlanabilecek bu konutlar büyük olasılıkla 19. yüzyıl ortalarında yapılmışlardı ve kuşkusuz daha eski örnekleri de vardı. Bu arada detaylı bilgi olmamasına rağmen bu ara tipin yalnız Galata ve Pera’nın mimari geleneğine ait olduğu da söylenememektedir. Zira, tarih boyunca bu coğrafyada kültürler, her dönemin farklı belirleyicilerine adapte olmuşlardır ve bu durum tüm İstanbul için de geçerlidir. Zaten bilindiği gibi, 18 ve 19. yüzyıllara ait ahşap konutların da İstanbul’un tüm eski konut tiplerini temsil ettiği söylenemez. Ayrıca belli bir döneme kadar var olabilmiş ama sayı olarak ahşap konutlara göre çok az olan ve bu sebeple araştırma ve yayınlara konu olamayan diğer konut tiplerinin de tüm eski tipler hakkında bilgi vermeye yetmeyeceği açıktır.

7Sonuç olarak yapıları çalışma, asıl kökenleri konusunda fazla bilgi sahibi olmamakla beraber, en azından Galata bölgesinde 19. yüzyılın ilk yarısında inşa edilmiş ve her katında birbirinden bağımsız bir konut tasarlanmış olan yapı tipinin var olduğunu göstermektedir. Bu konut tipi, her katında sonradan eklenmemiş olduğu anlaşılan servis hacimlerinin (mutfak ve tuvalet) bulunduğu birbirinin tamamen aynı iki veya üç kat planından oluşan bir düzenlemeye sahiptir. Çalışmada oluşturulan Galata konutları arşivinin en eski örneğini oluşturan bir yapı 60 metre karelik kat alanı ile oldukça mütevazı bir konut olarak tanımlanmakta ve Osmanlı konut geleneğini oluşturan hiçbir mekânsal düzenlemeye de sahip bulunmamaktadır. Servis hacimlerinin kat planları içinde çözülerek kat bağımsızlığı olan ve 19. yüzyılın ilk yarısına ve hatta daha bile eskilere tarihlenebilecek bu örnekler hem mimarileri hem de kapladıkları alan bakımından oldukça mütevazı konutlardır.

8İncelenen binalar içinde bu özellikleri gösteren beş yapı ise daha geç dönemlerde yapılmışlardır. Bunlar yine iki, üç veya dört katlı ve kat bagımsızlıgı olan yapılardır ancak ilk örneğe göre daha büyüktürler. Giriş katı hariç tüm katlarda aynı plan düzenlemesinin bulunduğu bu evlerde katların bağımsızlığının (mutfak ve tuvalet ilavesi ile) sağlarıma biçimi bazılarında daha başlangıçta servis hacimlerinin bulunmadığını, ancak sonradan bu mekânların eklendiğini düşündürmektedir. Böylece, dönemin mantıksal yapısına da uygun olarak ortaya çıkmış bir ikili uygulama ile karşı karşıya kalınmaktadır. Sonuç olarak, bir taşınmaz mülkü katlarından her biri gerektiğinde bağımsız kullanılabilecek biçimde planlayarak birçok farklı aile için kiralanacak konutlar elde etme şeklinde değerlendirmek, dönemin yararcı düşünce yapısına yabancı değildir.

9Tam bir apartman tipi konut özelliği henüz taşımayan bu evlerde oturan insanlar orta düzeyde ekonomik şartlara sahiptiler. Mütevazı olarak nitelendirilebilecek bu kesimin konutlarına paralel olarak, Galata’ya göre daha itibarlı bir mahalle olan Pera’da zengin kesime ait yine kat sayısı fazlalaşmış başka bir aile konutu tipi daha gelişmektedir. Zengin nüfusun aile konutları olarak tanımlanabilen bu örnekler üzerinde yapılan araştırmalar, bu konutların 19. yüzyıl başı Osmanlı konutlarını model aldıklarını, bunların bazı mekânsal özelliklerini günün şartlarına adapte ederek devam ettirmiş ve planlarını bu doğrultuda geliştirmiş olduklarını göstermektedir. Öncelikle bölgenin gittikçe sıkışıklaşan kalabalık yapısına uygun olarak bitişik düzende inşa edilmişlerdir ve günün yapım şartnamelerine uygun olarak en az üç katlıdırlar. Doğal olarak daha az bahçe alanları vardır, ancak Osmanlı konut mimarisinin bazı önemli özellikleri bu yapılarda devam ettirilmiştir, örneğin; evin hâlâ servis hacimleri, yani mutfak ve hamamları giriş katında bulunmakta ve plan şemalarında büyük orta sofalara rastlanmaktadır.

1019. yüzyılın son yıllarına kadar, farklı özellikleri olsa da, Galata ve Pera’nın konut mimarisinde bütün bu tiplerin varlığından söz edilebilmektedir. Ayrıca, bu konut tipleri yine aynı bölgede daha önce var olan konut tiplerinin gelişmesiyle ortaya çıkmış gibi de görünmektedir. Bu gelişim sürecinde konutların kullanıcılarının sosyal ve ekonomik koşulları ne olursa olsun kent içi yoğunlaşmanın doğal sonucu olarak konutlar birbirine yaklaşmış ve yükselmişlerdir. Yüzyılın başında oldukça mütevazı olarak nitelendirilebilen kolektif yaşam şekli hiç kuşku yok ki, bu dönem ve bölgede üst düzey toplumsal sınıfın konutları dışında oldukça yaygın olarak görülebilmektedir.

11Bu dönemde yaşadıkları çevrede sıklıkla karşılaştıkları yabancılar ile ticari ilişkilerini daha da artıran Osmanlı nüfusunun bu kesimi batı ile bağlarını geliştirmekte, yaşadıkları şehirleri ve yaşam şekillerini öğrenmektedirler. Hiç kuşkusuz, bu dönemde batının büyük apartmanları ve burjuvazinin bu binaların içlerinde süregelen yaşam şekli Avrupa’nın büyük kentlerini gören ve bir süre yaşayan Osmanlılar tarafından topluma aktarılmaktadır. Artık, İstanbul’un yeni “burjuva” sınıfı için apartmanlar bir tür modernlik simgesidir ve kesinlikle yüzyılın başında olduğu gibi mütevazı yaşam şekillerini içlerinde barındıran türde konutlar değillerdir.

12Tanzimat hareketine bağlı modernleşme süreci kapsamında ticaretin gelişmesi, konut tiplerinin gelişimine paralel olarak, Galata’nın kent dokusunda önemli gelişimleri hazırlayan bir dönem de başlatmaktadır ve Altıncı Daire Belediyesi bu dönemin en önemli aktörü durumundadır. Belediyenin 1857 ile 1876 yılları arasındaki ayrıcalıklı konumu, bölgede yaşayan halkın ihtiyaç ve beklentileri doğrultusunda ulaşım imkânlarının fazlasıyla geliştiği bir Galata yaratmıştır. Her ne kadar bölgenin temizliği, düzeni ve güzelleştirilmesi doğrultusunda istekler olsa da, asıl ele alınan proje ve isteklerin başında hep Galata’nın daha iyi ulaşım imkânlarına sahip olması gelmektedir. Zaten zamanla gelişen ticaret işlevi bu isteği zorunlu da kılmaktadır. Ticaretin gelişimi aynı zamanda bölgeye işçi ve memurların yerleşmesini sağlamakta, böylece bölgenin nüfusu artmakta ve toprağın değeri yükselmektedir.

13Galata 70’li yılların sonlarına doğru, Pera’ya doğru gelişimini, eski sur duvarları ve hendekler üzerine inşa edilen yeni yollar, genişletilmiş ara sokaklar ve tamamen yeniden planlanmış (Okçu Musa Caddesi) caddelerin yapımı ile tamamlamış gibidir. Bu yıllarda, ulaşımın rahatlamasını sağlamış olan bu yolların yapımı büyük bir çoğunlukla tamamlanmış ancak kent dokusunu oluşturan parsel yapısı henüz değişmemiştir.

14Yeni apartman konutlarının yapımında yaşanan artış 70’li yıllarda başlamaktadır. 1863 yılında yürürlüğe giren yeni inşaat şartnamesi, daha önce de sözü edildiği gibi bölgede yaşayan halkın özellikleri ve ekonomik gücünün artması, ayrıca dönemin dinamikleri bu konut tipinin ortaya çıkışını hazırlayan önemli nedenlerdir. Bu yeni konut tipi önce birkaç ilk örnek olarak göze çarpmakta ancak yüzyılın son yirmi yılında, özellikle 1882’de yürürlüğe giren inşaat şartnamesinden sonra, Galata’nın mimari dokusunda yerini bulmaktadır. 19. yüzyılın başında mütevazı konutlarda göze çarpan kolektif yaşam şekli, bundan böyle bu yeni konutlarda da görülmektedir. Yapılan araştırmalar bu yapılarda oturanların orta veya üst düzeye yakın ekonomik seviyede olduklarını göstermektedir. Ayrıca çoğu da yakın çevrede çalışıyor olmalıdır. Apartman tipi konutlarda oturanlar arasında mülk sahipleri oldukça azdır.

15Sonuçta, yüzyılın en fazla yarısına kadar adeta fakirlik sembolü olan kolektif yaşam şekli yine aynı yüzyılın sonlarında fazlasıyla yaygınlaşmış ve kabul gören bir yaşam şekli olmuştur. Bu değişime rağmen kolektif yaşam şekli özellikle belli yaş grubunun üzerinde olan ev sahipleri tarafından pek de rağbet görmemektedir. Bu görüşü benimseyen kişiler, bölgede büyük apartman konutlarına sahip olmalarına rağmen tek aile yaşama biçimini kira evinde oturma pahasına devam ettirmeyi tercih edebilmektedirler. Böylelikle bu bölgede 19. yüzyılın son yıllarında, yeni yaşam şekilleri, modernlik ve gelişmişlik sembolleri, eski alışkanlık ve gelenekler ile bir arada süregelmektedir.

16Üzerinde durulması gereken bir konu da, apartman konutlarının gelişimi ve kolektif yaşam fikrinin yaygınlaşmasının adeta modernlik sembolü olarak ele alınan batılı örneklerden kaynaklanması ancak bu yapıların mekân kurgularının ve içinde süregelen yaşama biçimlerinin aynı yargıya varılmadan önce çok daha detaylı bir araştırmayı hak ettiğidir.

17Araştırmalar göstermektedir ki, bu yapılarda batıdaki örneklerden model olarak alınan olgu, konutların iç mekân organizasyonları değil daha çok orta ve üzeri ekonomik seviyedeki farklı ailelerin aynı binada bir arada yaşama fikridir. Öyle ki, bu yapıların bazılarında tamamen yeni plan şemaları denenmiş olmasına rağmen büyük bir çoğunluğunda geleneksel Osmanlı mekân anlayışlarından gelen düzenlemelere rastlanmaktadır.

18Başka bir deyişle, bu dönem, hem eski şemalardan hareketle geliştirilen planların, hem de yeni düzenlemelerin varlığından söz edilebilecek oldukça üretken bir süreçtir.

19İnceleme alanında inşa edilmiş olan apartmanların ortak noktalarından biri, bu konutların mekân organizasyonu mantığının kavranmasını oldukça zorlaştıran birbirinden farklı biçimsel belirleyicilerin etkileri altında kalmış olmalarıdır. Bu nedenle, planların daha iyi okunabilmesini sağlamak amacıyla, bir dizi ölçüt geliştirilmeye çalışıldı. Böylece, binaları bu kriterlere göre sınıflayıp mekân organizasyonu prensiplerinin başlıca özelliklerinin sorgulanması hedeflendi. Doğal olarak, bu kriterleri belirlerken, apartmanların daha önce gelişiminin incelendiği tek aile konutlarına göre farklılık gösterdiği başlıca alanlar göz önüne alındı.

20İncelenen ilk kriter, Galata’da hiç de yeni bir kavram olmayan, binalar arsındaki bitişiklik düzeni oldu. Ama özellikle belirtmek gerekiyor ki çalışma alanı içinde uygulanmış olan bitişik düzen mantığı, oldukça sık bir mimari doku oluşturmaktadır. Bu doku içindeki boşluklar, başka bir deyişle parsellerde bırakılması gereken avlu, bahçe veya aydınlık gibi boşluklar, hiçbir yapım şartnamesi tarafından belirlenmemekte ve adeta sıkışık bir mimari doku tarif edilmektedir. Sonuçta, bazı mülk sahipleri kendi inisiyatifleri ile birtakım boş alanlar (aydınlık veya arka bahçe) bırakmış olsalar dahi, bu binaların çoğunda ortaya çıkan havasız ve karanlık iç mekânlar için parsel düzeninde hiçbir önlem alınmamıştır.

21Bu durum eski uygulamalara göre ki buna Galata’nın önceki dönemlerdeki sıkışık dokusu da dahil edilebilir, oldukça önemli bir farklılık veya kopuş olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, bu bitişik düzenin doğası dönemin spekülatif anlayışının adeta bir göstergesi gibidir ve dolaylı olarak bu yapıların daha çok orta düzey ekonomik şartlara sahip halk için kira konutları olarak yapıldığını da göstermektedir.

22Ancak unutmamak gerekiyor ki, her ne kadar bitişik düzen karanlık ve havasız mekânlar yaratsa da, Galata’nın eğimli topografik yapısı bazen apartmanların bitişik cephelerinin belli bir yükseklikten sonra açılmasını sağlamaktadır.

23Binanın yapı adasındaki konumu bazen belli bir mekân organizasyonunu tanımlamakla beraber apartmanların planlarında çoğunlukla birbirlerine benzemeyen düzenlemelerle karşılaşılmaktadır. Başka bir deyişle iç mekân organizasyonu çok nadir olarak bitişiklik konumu ile belirlenmektedir.

24Yalnız, bir tek kenarın komşu binaya bitişik olma durumunda, çoğunlukla bu durum uzun plan şeması oluşturmaktadır, bu uzun cepheden olabildiğince yararlanmak için odaların yan yana cepheye dizildiği ve sağır cephede yer alan uzun bir koridorla ev içi yatay dağılımın sağlandığı planlar oluşmaktadır. Bu durum hariç hiçbir iç düzenleme sadece binanın bitişik düzenleme biçimi doğrultusunda şekillenmemektedir.

25İncelenen örneklerde yapılan sınıflamanın ikinci kriterini binanın yönlenmesi oluşturmaktadır. Sokağa yönlenme o döneme kadar yapılmış olan İstanbul konutları için her ne kadar alışılmamış bir durum olmasa da, Galata’da incelenen örneklerde karşılaşılan yönlenme biçimi bunlardan oldukça farklı özellikler göstermektedir.

26Osmanlı konutunun iç düzenlemesinde en önemli belirleyicilerden biri olan yönlenme olgusu örnekler arasında araştırlırken bu konutların çoğunlukla, ön, yan veya arka cepheden olsun mutlaka bir şekilde manzaradan faydalandıkları görülmektedir. Aslında Galata’nın bulunduğu konum ve topografya gerçekten de açınım konusunda olabildiğince geniş imkânlar sunmaktadır.

27Zaten Galata’nın eski dokusunda özellikle üst bölgelerdeki konutların çoğunluğu ön cepheden (burada ön cephe önem verilen manzara cephesi durumundadır) manzaraya sahiptirler. Bu durum apartman konutları için böyle değildir. Zira artık, eski dokunun tersine, önemli cephe sokak cephesi olmuştur. Buna rağmen iç düzenlemede panoramik manzaranın etkisi veya kısaca manzaraya yönlenme olgusu hiç de o kadar değişmiş gibi de görünmemektedir. Öyle ki, hem sokağa hem de arka cepheden ulaşılan manzaraya yönlenen bazı örneklerin Osmanlı konaklarının iki bölümlü düzenleme ilkesine benzer karakterde planlandıkları görülmektedir. Manzara etkisinin önemini gösteren bir diğer düzenleme ise, apartman katının ön cephesi sokağa ve arka cephesi de manzaraya baktığında ön ve arkada iki simetrik daire planlanmasıdır.

28Sonuç olarak, Galata’nın eski mimari dokusunda olduğu şekliyle manzaraya yönlenme olgusu değişime uğramış görünmekle beraber tamamıyla bir başkalaşım ve değişimden söz edilememektedir. Hatta sokağa doğru yönlenmiş apartmanlarda bile en ufak bir manzara imkânı söz konusu olduğunda eski plan şemalarından adapte edilen bazı düzenlemelere rastlanmaktadır.

29Binaların şekilleri araştırmanın üçüncü ve son kriterini oluşturmaktadır. Bu ölçüt her ne kadar iç düzenlemenin en önemli belirleyicilerinden biri olsa da, bu sınıflamada da plan şemalarında büyük bir çeşitlilikle karşılaşılmaktadır. Zaten çoğu küçük ve birbirinden farklı biçimlerdeki eski parsellerin bir araya getirilmesiyle oluşan yeni apartman tipi konutların biçimleri bütün sınıflama çabalarını zora sokmaktadır. Buna rağmen üzerinde çalışılan apartmanların şekillerinin sınıflanması için dört ana grup oluşturulabildi ve bu gruplar içinde de, karemsi olanlarda merkezi planlama ve uzunlama gelişenlerde ise dizi planlama ilkelerinin çoğunlukta olduğu belirlendi. Bu iki şekillenmenin dışındaki durumlarda ise şemalar çeşitlenmekte ve özel düzenlemeler ortaya çıkmaktadır.

30Tekrar belirtmek gerekirse, birbirine benzer şemalar düzgün geometrik biçimleri olan (karemsi, uzun ve dikdörtgen) apartmanlarda göze çarpmaktadır. Sınıflama dışı formlara sahip yapılarda ise her türlü zor şekilde bile mutlaka yapılması gereken hacimler mevcut olduğundan apartmanlarda vazgeçilemeyen mekânlar ve oluşum şekilleri rahatlıkla incelenebilmektedir.

31Ele alınan bu üç kriter tarafından belirlenen bu özellikler sayesinde incelenen örneklerin oluşumunda etkili yeterli derecede önemli tek belirleyicinin yerin verileri olduğu anlaşılmaktadır. Sonuçta mekân organizasyonunu belirleyen şartları sınıflamak ve düzenlemek yerine, çoğu zaman, her bir apartmanın bulunduğu yere özgü avantajlarını kullanma yaklaşımı ile karşılaşılmaktadır. Bu davranış biçimi, doğal olarak devam eden eski alışkanlıklardan ileri gelmektedir, çünkü, parsel şeklini, binanın biçimini veya boş alan sınırları belirleyen hiçbir şartname mevcut değildir. Yalnız binaların yükseklikleri ve çıkmalar ile ilgili bazı ölçüler sınırlandırılmıştır. Bu durum dönemin yararcı değerleriyle birleşince olabildiğince sıkışık ve çok özel bir mimari dokunun oluşacağı açıktır.

32Ancak görüldüğü gibi bu durum tamamen yeni plan şemaları da üretmemiştir. Doğal olarak Osmanlı veya yabancı mimarlar ve kalfalar kendi tecrübelerini, mimari anlayışlarını ve ev sahiplerinin isteklerini dönemin şartlarına ve çevrenin verilerine uydurmaya çalışmış olmalıdırlar. Bu nedenle, bu dönemi ve bu bölgeyi gerçek bir mimari laboratuvar gibi ele almak gerekmektedir. Çünkü, inşa edilen apartmanlar ne tamamen geleneksel ne de yeni mekânsal prensiplere göre planlanmış, zamanın gerçekleri ve beklentileri doğrultusunda yorumlanmış bir gelişim çizgisindedirler.

33İncelenen konutların planları, hem ev içi ulaşımı sağlayan hem de günlük oturma odası olarak kullanılan ve adeta Osmanlı yaşayış biçiminin yansıması olan ve bu yeni yapılarda da sıklıkla bulunan, sofa mekânının konut içindeki varlığı prensibine göre gruplandırıldı. Bu yaklaşım sofa mekânının incelenen konutlarda çoğunlukla kullanılmış olması ve almış olduğu yeni anlamın araştırılması gerektiği düşünüldüğü için benimsendi.

34Ancak özellikle belirtmek gerekirse, sofasız plan tiplerine ait örnekler daha önce hiç kullanılmayan plan çözümlerine sahip değillerdir. Tam tersi, net olarak görülmese de, bu planlarda bazı eski kullanımlar, hâlâ devam etmektedirler. Zaten sofasız planlarda konut içi ulaşımı sağlayan koridorlar 19. yüzyıl konutları için tamamen yeni bir oluşum da değildir. Sofalı plan tiplerine ait örneklerde ise, çoğunlukla eski planlardan adapte edilen şemalara sahip olsalar dahi içlerinden bazılarında sofadan ziyade daha çok giriş holü olarak tanımlanabilecek mekânlara da rastlanmaktadır.

35Apartman planlarında, üzerinde durulması gereken bir başka konu da odaların özellikleridir. Bunlar Osmanlı mimarisindeki oda kavramından farklı mekânlardır ve büyük bir olasılıkla da apartman tipi konutların inşa edildiği zamandan önce farklılaşmaya başlamışlardır. Osmanlı konutunun bu gelişim evresinde, hangi plan tipinde olursa olsun, odaların kullanımları özelleşmiş durumdadır ve bu kullanımlar daire planlarında her zaman net olarak okunamamaktadır.

36Araştırmalar sırasında evdeki misafir kabul odasını tanımlamak için “başoda,” “salon” ve “sofa-salon” gibi tanımlar kullanıdı. Konut içindeki mekânsal ilişkiler bu odaların aralarındaki farkı tanımlamaya yardımcı oldu. Ancak diğer odaların tanımlamalarında buna benzer kriterler oluşturmak mümkün olamadı. Bu kullanımları tarif eden anı, roman gibi kaynakların da olmaması durumu daha da zorlaştırmaktadır.

37Apartman dairelerinin iç mekânlarının ilk kullanım biçimlerini tahmin etmek her zaman mümkün olmasa da, bu konutlarının planlarının incelenmesi, Osmanlı toplumunun yaşayış biçiminde oluşan değişimleri anlayabilmek için, oldukça gerekli gibi görünmektedir.

38İncelenen apartman örneklerinde geleneksel şemalara rastlandığı gibi yeni denilebilecek mekân kavramlarının söz konusu olduğu da görülmüştü. Dolayısıyla, birçok alanda olduğu gibi inşaat sektöründe de Avrupalı mimar ve kalfaların bulunduğu bir ortamda, adeta modernlik sembolü olarak batı mimarisinden bazı iç mekân düzenleme ilkelerinin aktarılmış olması mümkün gözükmektedir. Ancak, bu şekilde yorumlanabilecek bir düzenleme olan konut içindeki mekânların gündüz ve gece olarak bolünmesi incelenen örneklerde oldukça az sayıda uygulanmıştır. Ayrıca bu düzenlemenin uygulanma şekli de, bu kullanış biçimine duyulan gerçek ihtiyaçtan ziyade bir modernlik sembolü olarak başvurulduğu düşüncesini kuvvetlendirmektedir.

39Zaten, o dönemde hiç kuşkusuz Galata ve Pera’da oturan halkın en itibar ettiği kültürlerden biri olan Fransız kültürü ve Paris konut mimarisi ile incelenen örnekler arasında, ne yapı adası, ne parsel yapısı, ne de apartman iç düzenlemesi ölçeğinde hiçbir ortak nokta bulunmamaktadır.

40Bu arada, geleneksel Osmanlı mimarisi ile incelenen apartmanlar arasında oluşan önemli bir kopukluk ise katlar arasındaki hiyerarşik düzendir. Üç dizi prensibi ile oluşan büyük evler ve ahşap konakların en değerli üst katlarının tersine, incelenen apartmanlarda katların önemi aşağıdan yukarıya doğru azalmakta ve çoğunlukla bu düzenleme, kat yüksekliklerinin azalmasıyla ifade edilmektedir.

41Büyük olasılıkla batı mimarisi etkisi ile yapıları bu düzenleme, daha önce apartman ile aile konutları arasında geçiş yapıları olarak nitelendirilen ve apartmanlardan önce inşa edilmiş zengin aile konutlarında da uygulanmıştır. Dolayısıyla bu düzenlemenin ilk olarak apartman tipi konutlarda ortaya çıkmamış olduğunun altını tekrar çizmek gerekmektedir.

42Bütün bu araştırmalar göstermektedir ki, iç mekânlardaki birçok değişim apartman konutlarının “ortaya çıkışından” daha önce başlamaktadır ve bu değişimi genel olarak düşünüldüğü üzere, sadece geleneksel çok işlevli oda kavramında mobilyanın kullanılmaya başlaması fıkrine de indirgememek gerekmektedir. Unutmamak gerekiyor ki, 19. yüzyılın başlarından itibaren üst düzey Osmanlıların konutlarında mekân düzeninin simetri kavramları doğrultusunda planlanması, odaların ayrı kullanımlarının oluşması, odalar arasındaki bağlantı biçimleri gibi klasik Osmanlı plan düzenlemesinden farklı tutumların varlığı bilinmektedir. Doğal olarak bu düzenlemelerin yüzyıl sonlarında daha mütevazi evlerde de uygulanmaya başlandığını düşünmek yanlış olmayacaktır. Ancak asıl ilginç olan, yüzyılın son çeyreğinde aynı bölgede ve aşağı yukarı aynı ekonomik seviyedeki insanlar için planlanmış apartmanlarda gerçekten eski plan şemaları yani odaların direkt açıldığı geniş orta sofalı planlar olduğu gibi gündüz ve gece ayırımı olan yani tamamen yeni iç mekân prensipleri de olan örneklerin bulunabilmesidir. Bu durum, aynı dönem ve aynı bölgede birbirinden oldukça farklı mekân kurgularının geçerli olduğunu göstermektedir.

43Sonuç olarak Galata Kule civarında sınırılı bir bölgedeki tüm apartman yapıları üzerine geliştirilen bu çalışmada tamamen yeni planlardan oluşan Osmanlı yaşayış biçimine yabancı mekânsal ilişkilerden çok, her binanın bulunduğu fiziksel verilere uyarlanmış plan şemaları ve Osmanlı yaşayış biçimlerinin geçirdiği mekânsal değişim süreci ile karşılaşılmış bulunulmaktadır.

44Galata apartmanlarının incelenmesi ile bu konutların plan şemalarında geleneksel Osmanlı konutu mekân organizasyonlarından kaynaklanan mimari kökenler olduğu ortaya çıkmış gibi görünmektedir. Bu konutlarda, incelenen her apartmanın bulunduğu yere özgü fiziksel verileri dikkate alan çok sayıda iç mekân çözümlemesinin varlığı, ayrıca bu plan düzenlemelerinin yeni koşul ve ihtiyaçları eski kullanım ve yaşama biçimlerine uyarlama şekilleri oldukça dikkat çekicidir. Bu arada plan tiplerinin sürekliliği ve gelişimi bağlamında Galata apartmanlarında ve daha sonra İstanbul’un değişik bölgelerinde yapılacak olan daha ileri tiplerde net olarak tanımlanabilecek geçiş dönemleri olduğu da varsayılabilir. Bu çalışmanın sonucunda geleneksel Osmanlı konutu ile çağdaş Türk apartman yapıları arasında mevcut olan ancak tanımlanamamış olan büyük boşluk az da olsa incelenebilmiştir.

© Institut français d’études anatoliennes, 2010

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Acheter

Volume papier

Chargement

Unavailable