Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Apartman

 | 
Ayşe Derin Öncel

Dördüncü Bölüm

Sosyal Hayat ve Yaşam Biçimleri

Texte intégral

1Bu bölüme kadar, 19. yüzyılın ilk yarısında Galata’nın mimari ve kentsel dokusunun niteliği, aynı yüzyılın sonlarına doğru geçirdiği dönüşüm süreci, yeni bir konut tipi olarak tanımlanan apartmanların ortaya çıkışını açıklayan koşullar ve bu yapıların mimari biçimlenmeleri incelendi. Fiziksel çevrede yaşanan bu dönüşümlerle beraber bu yeni konutlarda süregelen yaşam biçimleri de, doğal olarak, belli bir değişim geçirmişlerdir. Ancak bu gelişim Tanzimat sürecinin tanımladığı yapım şartnamelerindeki değişimler veya en azından Galata ve Pera’nın bazı bölgelerinin, 19. yüzyılın ikinci yarısında geçirmiş olduğu hızlı ve köklü mekânsal dönüşüme göre daha yavaş bir hızla gerçekleşmiş olmalıdır. Yirmi yıllık bir süreç içinde kentsel ve mimari dokuda yaşanan değişimin incelenmesi mümkün görünmekle beraber, yaşam biçimleri ve alışkanlıklardaki değişimin değerlendirilebilmesi için bu süreç çok kısadır.

  • 1 Bu politik olayların belki ekonomiyle bağlantısı olanlarından biri 1942 yılında yürürlüğe konulan V (...)

2Yaşam biçimlerindeki değişimin incelenmesinin hedeflediği bu aşamada önemli bir engel, bu bölgenin 20. yüzyılın başlarında yaşadığı demografik değişimdir. 20. yüzyılın ilk yıllarından ilk yarısının bitimine kadar geçen süreç içinde yaşanan ekonomik ve özellikle politik olaylar sonucunda1 bölgede yaşayan halkın büyük bir bölümü ülkeyi terk etmiş veya başka mahallelerde yaşamaya başlamıştır.

3Bu durum doğallıkla toplumsal bir problem olarak ele alınmaktadır ve çalışma alanı içinde sosyal bir kopuşa sebep olmuştur. Çoğunluğunu gayrimüslim Osmanlıların oluşturduğu mahalle sakinleri 20. yüzyılın ikinci yarısına doğru oturdukları konutları tamamen farklı karakterde başka bir nüfusa terk edeceklerdir. Ayrıca bu yeni nüfus, apartmanlardaki daireleri çoğunlukla daha küçük konutlara dönüştürmekle beraber bu mekânları bir tür ticaret işlevine de adapte edeceklerdir. Bu durum bugün, hem fiziksel olarak mekânların okunabilmelerini engellemekte, hem de bu apartmanların ilk kullanıcıların tanıklıklarına ulaşılamadığı için elde kalan tek bilgiyi de böylece zedelemektedir.

4Bölgenin yeni sakinlerinin bu mahalleye karşı aidiyet hissetmemeleri bu mekânları gerektiği kadar korumamalarını açıklamakta ve problemin bir diğer sosyal boyutunu tanımlamaktadır. Ayrıca yine bu sebeple, koruma kanunları hazırlanana kadar, bölgede birçok yapı yıkılarak yerlerine mimari açıdan nitelikleri tartışılabilir yeni yapılar yapılmıştır.

5Çalışma alanının sınırları içinde belirlenmiş olan yapıların bazıları yıkılmış bazıları ise oldukça zarar gördükleri bir süreç yaşadıktan sonra mekân kurguları dahi anlaşılamaz hale gelmiştir.

6Bununla beraber, bu yapıların mekân kullanımlarının belirtildiği belgeler bulunmamaktadır. Bu konuda kaynaklardan biri olan Vergi Dairesindeki arşivlerin çoğu, Türkiye Cumhuriyeti’nde vergi kanunları çıkarıldıktan sonra kaleme alınmış sözlü tanımlamalara dayanmaktadır.

7Ayrıca, daha önce de belirtildiği gibi, apartmanların ilk sakinlerinin yaşadıkları hatıralara veya diğer edebi eserlerde sözü geçen bu mekânlara ait kullanım tanımlamalarına ulaşmak ise neredeyse imkânsızdır.

  • 2 Çalışmanın bu bölümünde Uğur Tanyeli’nin 1996’da Habitat-II kapsamında sunduğu makalesini referans (...)

8Ancak, son yıllarda yaşam modelleri üzerine sürdürülen bazı çalışmalar, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başı edebiyat kaynaklarının sentezi yoluyla bu dönemlere ait söylemlere dayanan veya yayınlanan gazete ilanları, reklâmlar ve makalelerden oluşturulan bilgilerden yola çıkan, dönemin yaşam biçimleri konusunda detaylı kaynaklar oluşturulmaktadır.2 Bu çalışmalar, edebiyat eserlerinin de bu konuda yararlanılabilecek kaynaklardan biri olduğunu hatırlatmaktadır.

9Pera ve Galata’da yerleşmiş nüfus, İstanbul’un, 19. yüzyıl başından itibaren yaşanan modernleşme sürecinden en çok etkilenen bölümüdür. Ancak, bu hızlı değişim sürecine rağmen, Galata ve Pera’nın Osmanlı kökenli nüfusunun, alışkanlıklarında, aile ve diğer sosyal ilişkilerinde ve genel olarak yaşama biçiminde tanımlanabilecek tüm özelliklerinde oluşan değişimin hızı fiziksel mekândaki değişime göre daha ağır gerekleşmiş olmalıdır.

  • 3 Abdülaziz Bey, eds. (1995), Osmanlı Adet, Merasim ve TabirleriToplum Hayatı, Yayına Hazırlayanla (...)

10Osmanlı toplumunda iç mekânlarda yeni pratiklere geçişin hızla olmadığını savunan Uğur Tanyeli (1997), ev içinde çift kullanım uygulamalarının varlığından söz etmektedir. Tanyeli’ye göre ev içi kullanımlarda geleneksel alışkanlıklar takip edilmekte ama bu mekânlarda aynı zamanda batılılaşma izleri de bulunmaktadır. Bu konuda örnek olarak evlerde hem yemek masalarının hem de sinilerin varlığından söz etmektedir. Büyük konaklarda ailenin evli çocukları için ayrılan bölümlerinde istenirse sini ile yemek yendiği gibi bu konaklarda aynı zamanda yemek masalarının bulunduğu büyük yemek odalarının varlığından söz edilmektedir.3

11Osmanlı toplumunda gayrimüslimlerin yeni uygulamaları ve birçok alandaki değişimi özümseyebilmede ve aynı mantıkla yeni bir konut biçimi olan apartmanlara uyum sağlama konusunda Müslüman kesime göre daha hızlı oldukları söylenebilir. Ancak bu değişimleri, çoğunlukla, Osmanlı toplumunun Müslüman kesimi de, biraz daha geç olsa da benimsemiştir. Bu durum 19. yüzyıl süresince devam eden yaşama biçimlerinin gelişiminde önemli bir özellik olarak ortaya çıkmaktadır.

19. Yüzyıl sonlarında Pera’da sosyal hayat

  • 4 Duhani S. N., (1982), Eski İnsanlar Eski Evler, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları, İstanb (...)

12Pera’daki yaşam biçimleri tanımlanmaya çalışılırken sayıları az da olsa bu bölgede oturanlarca yazılmış olan yayınlardan faydalanılacaktır. Kişiler, meslekler ve sosyal hayat konusunda tanıklıklarını aktaran bu yazarlar, bazen evler, dükkânlar, otel ve tiyatrolar hakkında bilgi vermekte ve bu yolla kendi fikir ve düşünce biçimlerini, tercihlerini ve hayatlarını anlatmaktadırlar.4

13Bir başka kaynak ise Nur Akın’ın Galata ve Pera üzerine yaptığı çalışmadır (Akın, 1998). Bu yayında, dönemin gazetelerinde yayınlanan makale ve ilanlar üzerinde yapılan araştırmaların sonucunda başlıca binalar ve aktiviteler hakkında bilgi verilmektedir. Bu yayın, çoğunlukla 19. yüzyıla ait belgelere, özellikle gazetelere dayanarak, dönemin önemli gündelik olaylarını, sosyal aktivitelerini, ihtiyaçlarını, tartışma konularını ve bütün bu konularda çevre sakinlerinin düşüncelerini aktarmaktadır. Dolayısıyla bu yayın bölgenin sosyal hayatını tanımada önemli bir kaynak olarak tanımlanabilir. Ayrıca dönemin gazeteleri de sosyal hayatı tanımlayan haberler ve ilanları ile bu konuda önemli başka bir kaynağı oluşturmaktadır.

14Öncelikle belirtmek gerekiyor ki, bölgenin özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren sosyal aktivitelerinde hızlı bir artış olmuştur. Bunların başında gayrimüslim Osmanlılar tarafından kurulan ve konsolosluklar tarafından da desteklenen yardım kurumlarının çalışmaları ve düzenledikleri davetler gelmektedir. Bu kurumlar Osmanlı sultanları veya bölge sakinlerinden kabul ettikleri yardımlar ile kimsesiz çocuklar için okullar açmakta veya genç kız ve erkek çocukları için atölyeler kurmaktadırlar. Ayrıca yine bu kurumlar, bölgede yardıma ihtiyacı olanlar yararına balolar veya konserler düzenlemektedirler.

15Altıncı Daire Belediyesi de yıllık balolar organize etmektedir, bu konuda bir gazete makalesinden alıntı yapmak istiyoruz:

  • 5 Journal de Constantinople, 17 Şubat 1865.

VI. Daire Belediyesi tarafından yoksullar yararına yapılacak yıllık balo Çarşamba akşamı Kristal Palas’ta yapıldı. Bu işletmenin muazzam güzellikteki balo salonunun adeta bayramlardaki gibi zevkle dekore edilmiş hali, görenlerin başka bir şey arzu edemeyecekleri güzellikte idi. Balo oldukça kalabalıktı ve Pera’nın ileri gelenleri kostümleri ile görülmeye değer bir topluluk oluşturuyorlardı.
...Öğrendik ki bu balo geçen seninin üç katı gelir getirerek Belediye’ye 450 Türk lirası kazandırmıştır. Gazetemizde, zamanı geldiğinde, bu gelirin nasıl dağıtıldığı konusunda bilgi verilecektir.
5

  • 6 Akın N, (1998), s. 237.

16Kulüpler ve topluluklar Pera’daki bir diğer faaliyet şeklini oluşturmaktadırlar. Bu gruplar aynı amaçta veya aynı kökende insanları bir araya getirmektedir. Bunların içinde “Bizans Derneği” (Cercle Byzantin), “Mason Locası” (Loge Maçonnique), “İsrail Birliği” (Alliance İsraélite) sayılabilir. Bu gruplar birçok değişik sebeple toplantılar ve davetler düzenler ve bunlar için gazetelerde birçok ilan verirlerdi. Davet ve toplantılar ise daha çok Fransız, Alman veya İtalyanların sosyal aktiviteleri için kurulmuş Union Française, Teutonia veya Societa Operaja gibi kulüplerin salonlarında yapılırdı.6

17Bu kuruluşların adlarına bölgede yaşanan felaketlerden sonra da rastlanmaktadır. Felaketlerden zarar görenler için yapılan yardımların içinde bu kuruluşlarında girişimleri de bulunmaktadır. Örneğin İtalyan Mason Locası 20 Şubat 1865’teki yangında zarar görenler için 30.000 kuruş yardımda bulunmuştu.

18Bölgenin ileri gelen aileleri de bazı toplantılar ve gece davetleri düzenlerlerdi. 4 Şubat 1865 tarihli Journal de Constantinple’da bir makalede bu tür cemiyet faaliyetlerinden haberler verilmektedir.

Pera halkının eğlenceleri devam etmektedir. Bazı kayıplar ve yas dolayısıyla cemaatlerin salonları kapalı olsa da, bölgenin ileri gelenleri evlerini çeşitli davetler için açmaktalar.
Osmanlı Bankasının Genel Müdürü ve Ploue Markizi (Madame la Marquise de Ploue) her hafta Pazartesi veya Salı günleri bir çay veya kart oyunu vesilesiyle evlerinde kıymetli dostlarını ağırlamaktalar. Bu toplantılarda sohbetler edilmekte, müzik ve danslar düzenlenmekte ve Paris’ten alınmış en güzel tuvaletler karton kutularından çıkmaktalar.
Her Çarşamba İngiliz Büyük Elçiliğinin baş tercümanı M. Étienne Pisani evinde yakın dostlarıyla aile partileri düzenlemektedir.
Ayrıca, M. Constantinides’in ihtişamlı salonları mahallemizin Rum Cemiyetine açılmaktadır.
Son olarak M. G. Guarracino ve ailesi tarafından aile dostlarına verilen davetten söz etmek istiyoruz. Bu davet bir balo değildi ama orkestra, parlak ışıklar ve tuvaletler göze çarpmaktaydı.
Birçok özel davette salon komedileri ve bazen sessiz anlatmacalar (charades) oynanmaktadır.
Davetiyeli balolar ise oldukça sık organize edilmektedir. Mason Locaları baloları, Yunan Edebiyat Derneği baloları, Belediye Balosu, yoksullar yararına balolar vs...
...
Bu zevk ve neşe bilânçosuna ek olarak eğlenceler Şubat ayının geri kalan yirmi beş günü boyunca da sürecek ve karnaval boyunca Pera’da insanlar eğlenmeye devam edecekler. Evlerimizden birkaç kat aşağıya inince birçok sınıftan pek çok kişinin her yerde dans ettiğini göreceğiz.

19Bütün bu bilgiler, Pera’nın ileri gelenlerinin oldukça gelişmiş bir sosyal hayatı olduğunu göstermektedir. Doğal olarak bu yaşam biçimi geniş, bezemelerle dolu ihtişamlı iç mekânlar gerektirmektedir. Sonuç olarak elit olarak tanımlanabilecek bu sosyal gruba ait insanların yaşama biçimlerinin ve evlerinin, orta düzeyde yaşayan insanları etkileyeceği açıktır.

20Bu yaşam biçimi, evlerde belli nitelikte bir dekor ve donanım anlayışı da tanımlamaktadır. Bu konuda yine gazetelerde göze çarpan ilanlara göre Fransız ve İtalyan mobilyaları oldukça rağbet görmekte ve bu mobilyalarla beraber kullanılan dekoratif objeler adeta gelişmişlik sembolü olarak sunulmaktadır. Konu ile ilgili bazı ilanlardan örnekler vermek istiyoruz.

Yenilikler

  • 7 Journal de Constantinople, 2 Aralık 1864.

Paris’e yaptığı ziyaretten birçok, yenı, zengin ve zevk ürünü ev eşyası satın alarak dönen M. Chavin müşterilerini mağazasına davet eder.
...
Birçok lamba seçenekleri; bronz ve şık mumluklar, porselen lambalar, gaz lambaları, yeni model yemek odası ve holler için aydınlatmalar, araba lambaları, fıltreler ve özellikle son zamanlarda çok tehlikeli oldukları için şist ve petrol lambalarının yerini alması düşünülen yeni model ve her türlü ayağa monte edilebilen lambalar.
7

21Dönemin tüketim malzemeleri konusunda bilgi veren bu ilan, aynı zamanda 19. yüzyılın ortalarında dahi evlerde “yeni tarz yemek odası ve holler” tanımlamasını yapmasından dolayı önemli bir belgedir. Bu tür ilanlara ve ikinci el mobilya satışı ilanlarına gazetelerde oldukça sık rastlanmaktadır.

22Nur-u Ziya Sokak ile İstiklal Caddesi köşesinde bulunan Décoration ve Psalty mağazaları dönemin en tanınmış mobilya mağazalarıdır. Scognamillo’nun aktardıklarına göre Décoration mağazasının vitrininde sergilenen antika mobilyaların çoğu Floransa kökenli bir dekoratörün bir tür eskitme ve boyama metodu ile yapılmaktadır, ayrıca bu mağazada mobilyalar tamir de edilmektedirler (Scognamillo, 1990).

23Psalty mobilya atölyesinde ise dönemin ilanlarının tanımlamasına göre; her türde ve stilde yatak odası, yemek odası, salon ve çalışma odaları için mobilyalar bulunmaktadır.

  • 8 Akın N., (1998), s. 75.

24Ayrıca büyük davetler için mobilya, yemek takımları ve gümüş çatal bıçak takımları kiralamak mümkün olmaktadır.8

  • 9 Concordia bugün St. Antoine Kilisesinin bulunduğu yerde Palais de Cristal ise karşısında bugün Elha (...)
  • 10 Duhani, a.e., sayfa 55.
  • 11 Bu tiyatro Halepli bir Hıristiyan olan Mihail Naum Duhani’nin arazisi üzerinde İtalyan tiyatrocu Ba (...)

25Bütün bu sosyal aktivitelerle beraber, belli bir tarihten itibaren, Pera için artık alışılmış, çeşitli nitelikte ve oldukça sık düzenlenen eğlenceler de göze çarpmaktadır. Said Duhani 19. yüzyıl sonlarına doğru yaşadığı hatıralara dayanarak, sokak sokak, çevresini oluşturan insanların oturdukları yerleri ve buralardaki aktiviteleri aktarır. Hatıralarında, çeşitli eğlencelerin düzenlendiği lokalleri de anlatmaktadır; Palais de Cristal ve Concordia İstiklal Caddesi’nde karşı karşıya bulunmakta ve Mrs. Malia ve Petraki Raftapoulos tarafından işletilmektedir.9 Concordia’nın hemen yakınında başka bir tiyatro, Trocadero bulunmaktadır, burada çeşitli piyesler, operalar, operetler ve varyeteler oynanmaktadır.10 Ayrıca İstiklal Caddesi’nde 1840’ta açılan Naum Tiyatrosu da dönemin çeşitli eğlencelerini düzenleyen yerlerden biridir.11 Bu tiyatrolardaki gösteriler dönemin gazetelerinde büyük ilanlar ile duyurulmaktadır. Bu eğlence yerlerinin çokluğu Pera’da bu tür aktivitelere olan eğilimi göstermektedir.

26Nüfusun en azından bir kısmının, çoğu Paris’ten getirilmiş şık elbise, tuvalet ve aksesuarlara olan düşkünlüğü, lüks giyim butikleri tarafından karşılanabilmektedir.

27Yaşam tarzına ve Pera sakinlerinin gündelik hayatlarında önem verdikleri mekânlara ait bir başka bilgi de, gıda ürünleri ve bunların satışını yapan yerlerle ilgili olanlardır. Hem gazete ilanlarında hem de yazarların hatıralarını kaleme aldıkları kitaplarında şarküterilerden, kafe ve pastanelerden, restoran, bakkal ve birahanelerden sıklıkla söz edilmektedir.

28Çocukların eğitimine konusunda Avrupa devletlerinin ve Osmanlı toplumu içindeki cemaatlerin açmış oldukları okullardan söz etmek gerekmektedir. Ayrıca, evlerde çocuklar için özel dersler de verilmektedir. Bu dersler yabancı dil, müzik ve dans gibi konularda olmakta ayrıca yine bu disiplinlerde dersler özel kurumlarda da verilmektedir.

29Bu bilgiler doğrultusunda Pera’da oldukça gelişmiş bir sosyal hayatın süregeldiği ve bu hayat tarzını devam ettiren bölge sakinlerinin çoğunlukla orta düzeyde, bir kısmının ise belli bir ekonomik seviyenin üzerinde olduğu söylenebilir. Doğal olarak, Pera’nın elitlerinin faal sosyal hayatları ve lüks yaşam tarzları, mahallenin nüfus olarak daha fazla olduğu anlaşılan diğer ekonomik sınıflarını da etkileyecektir.

Yeni bir toplumsal sınıf ve 19. yüzyıl sonu Galata’sında ikamet edenlerin sosyal kimlikleri

3019. yüzyılın sonlarına doğru belirginleşen ekonomik gelişim, Müslüman ve gayrimüslim Osmanlılar ile yabancı nüfus içinde yeni bir sosyal kesim yaratmıştır. Bu sosyal kesimin zenginleşmeye başladığı süreç, Galata’da yeni kent düzenlemelerinin yapıldığı ve bina yapımlarının hızlandığı dönem ile örtüşmektedir. Başka bir deyişle kentsel mekân dönüşümlerinin toplumsal dinamikler doğrultusunda gerçekleştiği izlenmektedir. Galata’daki gayrimenkul sahiplerinin aslında biraz da ihmal ederek ödedikleri vergilerle oluşturulan Altıncı Daire Belediyesi bütçesi, belki özellikle bir dönem için, çoğu kentsel düzenleme projesini finanse edecek niteliktedir. Dolayısıyla büyük apartman tipi konutların yapımından çok önce Galata halkı zenginleşmeye başlamış ve sosyal anlamda yeni bir sınıf oluşturmuş gibi görünmektedir.

31Bu ekonomik gelişme, Galata’da en azından iki farklı demografik harekete neden olmuştur. Bunlardan biri, zaten önceden de Galata’da ticaretle uğraşan ve belli düzeyde ekonomik refahı sağlamış, Galata’nın üst bölgelerinde bahçe içinde büyük konaklarda oturan ve çoğu Levanten, Rum veya Ermeni Osmanlı olan bir nüfus içinde gerçekleşmiş olmalıdır. Bu nüfus, 19. yüzyılın sonlarına doğru gittikçe kalabalıklaşan eski mahallelerinden ayrılıp daha itibarlı ve az kalabalık olan bölgelere, büyük olasılıkla da Pera’ya çekilmeye başlamış olmalıdır. Bu sosyal kesim, büyük olasılıkla 19. yüzyıl Osmanlı toplumunda seçkin olarak tanımlanabilecek bir grubu oluşturmaktadir.

32İkinci nüfus hareketi ise, daha farklı bir sosyal kesimde gerçekleşmektedir. Bu grup ekonomik olarak daha mütevazı bir kesimi temsil etmektedir. Daha önce incelenen aile-kira konutlarında yerleşmiş olanlar ve daha yüzyıl sonlarına doğru Galata’da yapılacak büyük apartmanlarda oturan kiracılar bu sosyal kesimden aileler olmalıdır. Bu nüfusun, çoğunlukla Pera veya Galata’da bulunan işyerlerinde çalıştığı düşünülebilir. Bu insanlar memur, esnaf ve tüccar olarak tanımlanabilir ve “küçük burjuva” sınıfı olarak nitelendirilebilirler. Galata’nın yeni sakinleri, yani yeni gelen yabancılar ve İstanbul’un farklı mahallelerinden Galata’ya yerleşmeye gelen çoğu gayrimüslim Osmanlılar da bu nüfus grubu içine alınabilir. Bu insanların, önceleri büyük olasılıkla Galata’da boş alanlarda inşa edilen veya büyük konakların çevrelerinde yapılan daha mütevazı ahşap evlerde oturacakları, zenginleştikçe de geçiş dönemi konutları olarak tanımladığımız aile-kira konutlarına veya yüzyıl sonlarının yüksek apartmanlarına kiracı olarak yerleşecekleri varsayılabilir.

33Galata doğal olarak fakir nüfusu da barındırmaktadır, ancak bu nüfus daha çok sur içinde batı ve kuzey batı bölümünde bulunan Müslüman mahallesinde, daha çok ahşap yapıların bulunduğu Kasımpaşa’ya yakın bölgede ikamet etmektedir.

  • 12 Bu yıllıklar L’Indicateur Ottoman : Almanach-Annuaire de Commerce, de l’Industrie, de l’Administrat (...)

34Çalışmanın bu bölümünde, 19. yüzyılın sonlarında bölgede oturanların isimleri ve konutları ile ilgili bilgiler toplanmaya çalışılacak ve bu konuda belli yıllarda düzenli olarak çıkarılan ticaret yıllıkları kaynak olarak kullanılacaktır.12 Bu yıllıklarda, Galata ve Pera sokaklarında oturanların isimleri ve meslekleri, bina ve daire numaraları verilerek belirtilmiş durumdadır. Bu belgelerde şahısların milliyetleri ve dinleri konusunda bilgi bulunmamaktadır.

  • 13 Eldem E., (1994), Banque Impériale Ottomane. Inventaire Commenté des Archives, Istanbul, Varia-Turc (...)

35Bu kişilerin kökenlerine ait bilgilere için de, Osmanlı Bankası’nın (Banque Impériale Ottomane) çalışanları ve müşterileri hakkında oluşturdukları arşivlerden faydalanılmaktadır.13 Ancak bilindiği gibi Goad haritalarında mülk sahibi ailenin soyadları bulunmaktadır, dolayısıyla arşivlerde aynı soyadını taşıyan kişilerin bu ailelere mensup olup olmadığından emin olunamamaktadır. Ama bu araştırma en azından ailelerin etnik açıdan kökenleri konusunda bazı varsayımlar geliştirilmesini sağlayabilmektedir.

36Bu araştırmanın sonunda bilgi edinilebilen aileler şunlardır; Asseolar (Örnek-78), Cuppalar (Örnek-30), Caserettolar (Örnek-52), Rigolar (Örnek-5, 6, 35, 40, 41), Friedmannlar (Örnek-56), Triandaphillidesler (Örnek-34), Essayanlar (Örnek-26) ve Hadji Said (Örnek-57) ile Youssouf İzzeddin Effendi (Örnek-79) adlı şahıslar.

37Kayıtlarına Osmanlı Bankası arşivlerinde rastlanılan ve mülklerin sahipleri olan aileden olup olmadığı netleşmeyen bu kişilerin çoğu sözü geçen binalarda oturmamaktadırlar. Sözü geçen apartmanlardan başka, inceleme alanı içinde birçok apartman vardır ve bu binaların sahipleri konusunda henüz net bilgilere ulaşılamamıştır. Ancak, yine de, en azından bu örneklerden anlaşıldığı gibi apartman yapılarının sahipleri, bu yapıları yerleşecekleri konutlar olarak değil, daha çok gelir getiren bir yatırım olarak değerlendirmektedirler ve kendileri de, belki Pera gibi, daha itibarlı konut bölgelerinde yaşamaktadırlar.

  • 14 Banka kayıtlarında karşılaşılan tek Youssouf İzzettin Effendi, Sultan Abdulaziz’in oğludur ve bu ki (...)

38Apartmanların sahibi olan ve arşivlerde bilgileri olan ailelerin kökenlerine gelince; Asseolar çoğunluğu Osmanlı uyruğunda olan Yahudilerdir, bu soyadını taşıyan bir tek kişi Yahudi Yunan vatandaşıdır ve 1920’de ölümüne kadar Selanik’te yaşamıştır. Cuppalar ise büyük olasılıkla Rum kökenli Osmanlı bir aile olmalıdır, ancak, kayıtlarından İngiliz vatandaşı ve hepsinin de Ortodoks oldukları anlaşılmaktadır. Bilgilerine ulaşılabilen Casarettolar, İstanbul doğumlu, Katolik İtalyan uyruğunda kişilerdir. Galata’daki araştırma bölgesinde beş apartmanı bulunan Rigolar hakkında, Osmanlı Bankası Arşivlerinde birçok kayıt bulunmaktadır. Bu aile büyük olasılıkla Rum kökenli ancak Fransız veya İngiliz korumasında kişilerden oluşmaktadır. Friedmann, Avusturyalıdır ancak o da büyük olasılıkla Yahudi kökenli olmalıdır. Triandhaphillidisler Rum kökenli, Essayanlar ise Gregoryan-Ermeni kökenli Osmanlılardır. Youssouf İzzeddin Effendi14 ile Hadji Said hakkında bulunan kayıtlar, bu kişilerin Müslüman Osmanlı olduğunu göstermektedir.

  • 15 Apartman isimleri olan aile soyadlarının incelenmesi, bilindiğinin aksine, bu konutların % 26,5’ini (...)
  • 16 Mülk sahiplerinin arasında Osmanlı uyruğunda olmayan veya yabancı ülkelerin koruması statüsünde ola (...)

39Sonuç olarak binaların sahipleri, içlerinde hiç de azımsanmayacak bir oranda Müslüman Osmanlının bulunduğu,15 Rumlar, Ermeniler ve Yahudi Osmanlılardan oluşmaktadır.16 Bu apartmanlarda yaşayan kiracılar ise gayrimüslim Osmanlı veya yabancıdır, bu kişiler arasında Müslüman Osmanlıların sayısı yok denecek kadar azdır. Kiracıların bu mülklerin sahipleri ile aynı ekonomik seviyede olmadıkları da kolaylıkla söylenebilmektedir.

Çalışma alanı içindeki sosyal profillerin tanımlanması

40Belli bir mahallede ve tanımlanmış sınırlar içindeki bir bölgede, yaşama biçimlerinin başlıca niteliklerini belirlemeye çalışmak, eğer burada yaşayan halkın sosyal profilleri tam anlamı ile bilinmiyorsa oldukça zor gibi görünmektedir.

41Ancak, incelenen apartmanların sakinleri arasından bazıları hakkında ulaşılan bilgiler ortaya konulduğunda, bu bilgiler tüm bölge sakinlerini kapsamasa dahi, en azından bazı sosyal profilleri tanımlamayı sağlayabilmektedir. Ayrıca Goad tarafından hazırlanan sigorta haritaları üzerindeki bilgilerden yola çıkarak bölgedeki ticari faaliyetler belirlenirse inceleme alanı içindeki sosyal veriler daha belirginleşmiş ve daha tanımlanabilir nitelik kazanmış olacaktır.

42Çalışmanın bu aşamasında, bölgenin başlıca ticaret faaliyetleri incelenecektir. Zira bu aktivitelerle uğraşanların yine bu bölgenin sakinleri olma olasılığı fazladır, bir taraftan da bu dükkânlar bölgenin ihtiyaçlarına karşılık verdikleri için orada yaşanan hayat hakkında bilgi de vermektedirler. 1868 yılından başlayarak aralıklarla yayınlanan ticaret yıllıkları ve üzerinde bölgenin ticaret faaliyetleri hakkında bilgiler de olan 1905 tarihli Goad haritaları bu aşamada yararlanılacak belgeleri oluşturmaktadır.

431889-1890 tarihli Annuaire Oriental’de verilen bilgilere göre Tünel Meydanı’ndan Lüleci Hendek Sokak’a kadar Galipdede Caddesi üzerinde, 15 ayakkabıcı, 12 modacı, terzi ve şapkacı, 7 mobilya mağazası (bunlardan ikisi Psalty atölyesine aittir), 6 kuyumcu, 4 oyma ressamı, 4 bakkal, 3 saatçi, 3 eczane, 2 tuhafiyeci, 2 doktor, 2 silah dükkânı, 2 tütün deposu, 2 sobacı, 2 tenekeci bulunmaktadır. Bunların dışında yine Galipdede Caddesi’nin bir kısmında bulunan yayınevi, kırtasiyeci, ressam, kitapçı, çerçeveci, müzik aletleri mağazası, pul koleksiyoncusu, kahve, muhallebici, pastane, fırın ve bakkal da ticari faaliyetlerde bulunmaktadır. Lüleci Hendek Sokak’ın köşesinden Karaköy Meydanı’na kadar olan bölümde ise (Yüksek Kaldırım Sokak) bu tür mağazaların dışında dört otel (Salonique, Brousse, Rodosto, Ismith) ve Bazar de Rossi göze çarpmaktadır. Tarihi Ceneviz dönemine kadar dayanan bu eski arter, bölgenin önemli ticari faaliyetlerini üzerinde barındırmaktadır. Bu yol ve sayılan dükkânların dışında Kule Meydanı’nda ahşap ve kömür depoları, marangoz, ince marangoz, çinkocular ve kahveler bulunmaktadır. Ayrıca bölgede yayınevlerinin çokluğu ilgi çekici bir bilgidir. Bunlar; Zelliche yayınevi, Balkon veya Zelliche Çıkmazı’nda, Soumas yayınevi, Şair Ziya (Chahssouvar) Sokak’ta, Koromilas yayınevi, Galata’nın eski taş evlerinin incelendiği bölümde görülen (Şekil-2.7’de bina “A”) bınada, Moniteur Oriental gazetesi, Büyük ve Küçük Hendek sokakların İlk Belediye (Karanfyl) Sokak ile kesiştikleri yerde, petrol motoru ile çalışan başka bir yayın evi Lüleci Hendek Sokak’ta, Byzantis gazetesinin bürosu ise Voyvoda Caddesi’ndedir.

  • 17 Bu tarihten daha ileri dönemlerde, zengin ailelerin kız çocuklarına piyano dersi aldırmaları Batı k (...)

44Bu ticari aktivitelerin niteliğine baktığımızda Pera’nın lüks tüketimini karşılayacak nitelikte olmasa dahi, yine de içinde modaevlerinin, mobilya dükkânlarının veya kuyumcuların bulunduğu görülmektedir. Ayrıca inceleme alanında, bir piyano imalathanesi bir de müzik aletleri mağazasının bulunması ise müzikle sadece profesyonellerin uğraşmadığını göstermektedir. Bölge sakinleri arasında müzik öğretmenlerinin de bulunması çevre sakinlerinin bazılarının evlerinde piyano gibi bir müzik aletinin çalınıyor olabileceğini düşündürmektedir.17

45Çevredeki diğer aktivitelere bakıldığında Avrupa devletlerine ait dört okulun yine bu bölgede olduğu görülmektedir. Bu okullar St. George-Avusturya, İskoç (école écossaise), St. Pierre Koleji ve Alman-İsviçre okuludur. Ayrıca bölgede İngiliz Hastanesinin 1905’te yeni yapılan binasından önce burada yine bu devlete ait bir hastane ve elçilik konutu olduğu bilinmektedir.

  • 18 Burjuva tanımının Batı kaynaklı bir toplumsal yapı kökeni olduğu, Osmanlı toplumunda bu tanımın tar (...)

46Yukarıda sıralanan ticarethanelerde ve diğer yerlerde çalışan insanların aileleri ile birlikte yine Galata veya Pera’da oturdukları varsayılabilir. Ayrıca ticaret yıllıklarından evlerde ve apartmanlarda oturan her sakinin meslekleri belirtilmiş olduğundan bu bölgede meslek sahibi olarak, doktorlara, simsarlara, tüccarlara ve memurlara rastlandığı da bilinmektedir. Bu ticaret faaliyetleri ve mesleklerden yola çıkarak çalışma alanı içinde bulunan konutlarda oturanların orta düzey ekonomik seviyede ve bir bakıma burjuva18 olarak tanımlanabilecek bir sosyal kesim olduğu söylenebilir.

47Çalışma alanı içinde ikamet eden ailelerden, haklarında bazı bilgilere ulaşılabilenler şunlardır;

48Alex Yannissopoulo, 1889-1890 Annuaire-Oriental’e göre Ott Sokağı 10 numaradaki evin sahibidir. Aynı sokağın 8 numaralı evinde ise bir başka Yannissopoulo oturmaktadır ve besin maddeleri üzerine bir işte çalışmaktadır (Şekil-4.1). Buraya yaklaşık 150 metre ilerde, İstiklal Caddesi (Rue de Pera) 573 numarada Yannissopoulo kardeşlere ait bir ayakkabı dükkânı bulunmaktadır. 1881 yılına ait ticaret yıllığında aynı isimli bir ayakkabacı bulunmaktadır. 1912 yıllığında Ott Sokak, numara 10’da hâlâ Alex Yannissopoulo oturmaktadır. 1905 yılı Goad haritasında bu ev dört katlı ve “Habitation” (konut) tanımı verilmiş bir binadır (Şekil-4.2). Bu arada yine bu planda (1905-Goad) aynı sokağın karşı kaldırımında Yannissopoulo Apartmanı ve Şahkulu üzerinde Yannissopoulo Hanı olmak üzere iki büyük bina yapılmıştır (Örnek-39 ve 40).

49

Şekil 4.1

Şekil 4.1

1874 ile 1892 tarihleri arasında çekildiği anlaşılan (Tünel’in bacası göründüğü için 1874’ten sonra, Barnathan Apartmanı olmadığı için ise 1892’den önce) fotoğrafta Yannissopoulo Ailesine ait konut görülmektedir

  • 19 Ott Sokağı’nda yan yana evlerde oturan her iki Yannissopoulo’nun aynı ailenin üyesi olduğu var sayı (...)

50İzleri takip edilmeye çalışılan Yannissopoulolar yaşadıkları döneme ait bilgiler vermekte ve bir anlamda yaşayış biçimleri konusunda bazı ipuçları oluşturmaktadırlar. Bunlardan Yannissopoulo ailesinin19 büyük olasılıkla iki ayakkabı dükkânı olduğu, 1889-1890 yıllarında Ott Sokağı’nda iki konutta oturdukları ve 1912’de aynı sokakta iki büyük apartmanları olmasına rağmen kendi eski aile konutlarında oturmaya devam ettikleri öğrenilmektedir.

51Bu araştırmada Yannissopoulolar gibi bazı başka ailelerin de kendi apartmanları olmasına rağmen bu yapılarda oturmayı tercih etmedikleri görülmektedir. Örneğin, Deyirmen Sokak 9 numara, Ali Behdjed Apartmanı’nda (Örnek-46) da aynı durum söz konusudur. Sonuçta 1889-1890 yıllığında bu binada oturan Ali Behdjed isimli biri bulunmamaktadır. Aynı duruma Huber haritasında (1897) Maison Ohannes Bagdatlian, Goad’da ise (1905) Nersessianne olarak geçen apartmanda da rastlanır. Bu yapıda 1889-1890 tarihinde oturan ne Nersessianne ne de O. Bagdatlian adına rastlanmaz ancak yine aynı sokağın karşısında 1905 yılı haritasında iki Bagdatlian Apartmanı bulunur (örnek-37,38) bu apartmanın sakinleri arasında da bu kişilere yine rastlanmayacaktır.

52

Şekil 4.2

Şekil 4.2

Yannissopoulo Ailesinin konutu 1905 tarihli planda görülmektedir

53Çalışma alanı içinde, mal sahiplerinin içinde ikamet etmediği apartman örnekleri oldukça fazladır. Bu konuda Serdar-ı Ekrem Sokak (rue de Yazidji) ilginç örnekler sunmaktadır (Şekil-4.3). Bu sokakta yapılan araştırma yedi apartmanda oturanlar üzerine geliştirildi. Bunlardan Hadji Said, Youssouf Izzeddin, Camondo ve Levi apartmanlarında mal sahipleri ikamet etmemekte, Asséo (Salomon Asséo), Braunstein (Elias Braunstein) ve Agostini (Louis Agostini) apartmanlarında ise büyük olasılıkla mülk sahipleri veya akrabaları oturmaktadır. 1889-1890 tarihli yıllıkta M. Dikeos adında bir doktor Serdar-ı Ekrem sokak 59 numaralı ve büyük olasılıkla tek aileye ait bir konutta oturmaktadır. Ancak, 1905 yılı Goad haritasında bu yapının bulunduğu yerde iki Dikeos apartmanı yapılmış ve 112 yıllığına göre de bu iki apartmanda Dikeoslardan hiç kimse bulunmamaktadır. Buna karşılık aynı yıllıkta bu iki apartmanın birkaç bina ötesinde bulunan 63 numaralı tek aileye ait konutta (Habitation da) kiracı olarak bir Dikeos ikamet etmektedir. Şekil-4.4’te 63 numaralı evin fotoğrafı ve plan şeması görülmektedir. Bu yapının genel mekân kurgusu (giriş katı taşlık ve servis hacimleri belki sokak cephesinde bir oda üst katlar aynı planlı oda katları) dikkate alındığında, Dikeos apartmanlarındaki dairelere göre geleneksel Osmanlı yaşam biçimine daha uygun olduğu söylenebilir. Buradan çıkarılabilen sonuç, Dikeos ailesinin kendilerine ait iki büyük modern konut yapısı dururken kiralamak pahasına dahi olsa yaşantılarını sürdürmek için geleneksel konut yapılarını tercih etmiş olduklarıdır.

Şekil 4.3

Şekil 4.3

1905 planında Serdar-ı Ekrem Sokak görülmektedir

54Bunun tam tersi bir örnek ise yine Serdar-ı Ekrem sokak (numara 60 Örnek-66) üzerinde 1890 tarihinde Carlo Amanchi adlı bir mimar tarafından inşa edilmiş apartmandır. Mimar bu yapıda ikamet ettiği gibi giriş katında da bürosu bulunmaktadır.

Şekil 4.4

Şekil 4.4

Serdar-ı Ekrem Sokak’ta bulunan bu binada 1912 yıllığına göre Dikeos Ailesi kiracı olarak oturmaktadır

55Bu konuda bir başka örnekte Lüleci Hendek Sokak’ta bulunan Casaretto Apartmanı’dır (Örnek-52). 1889-1890 tarihli ticaret yıllığında bu soyadı taşıyan bir kadın Lüleci Hendek 130 numarada oturmaktadır. Huber (1895) ve Goad (1905) haritalarında bu evin bulunduğu yerde Casaretto Apartmanı yapılmış durumdadır. 1912 ticaret yıllığında ise bu apartmanda oturanlar arasında iki Casaretto vardır, Robert ve Louis Casaretto.

56Serdar-ı Ekrem Sokak’ta bulunan Naib Bey Apartmanı (Örnek-65) hem kapladığı alan hem de parsel içinde şekillenme prensibi açısından incelenen örnekler içinde kendine özgü plan şemasına sahip bir konut yapısıdır (orta avlulu, biri Serdar-ı Ekrem diğeri Dibek Sokak’tan iki girişli, avludan konutlara ise dört ayrı girişi ve merdiven holü olan ayrıca her katta sekiz dairesi bulunan bir apartmandır). Bu yapı bugün Doğan Apartmanı olarak bilinmektedir ve bina ile ilgili yapılmış bir araştırma sayesinde hem ilk sahipleri hem de eski kiracıları hakkında bilgi edinmek mümkündür.

  • 20 Meyer-Schlichtmann C., (1992), Prusya Büyükelçiliği’nden Doğan Apartmanına, s. 48, İstanbul.
  • 21 C. Meyer-Schlichtmann mimar Serkis Balyan’ın bürosunun Jean-Baptiste Helbig’in kardeşi Albert Helbi (...)
  • 22 Meyer-Schlichtmann’a göre Serdar-ı Ekrem sokağın sakinleri Alman kökenli Yahudiler ve Yunan asıllı (...)
  • 23 O dönemde de askerler Müslüman Osmanlılardı, ancak üst rütbeli yabancı asıllı Osmanlı askerler özel (...)

57Bu yapı 1893 yılında Jean-Baptiste Helbig tarafından yaptırılmıştır. Jean-Baptiste Helbig, bir Belçıkalı olan Charles Helbig ile İstanbullu bir bankerin kızı Léontine de Balzac’ın çocuklarıdır.20 Binanın mimarı hakkındaki bilgiler ise kesin değildir.21 Şekil-4.5’te bu binada 1900 yılında oturanların listesi görülmektedir. Ticaret yıllıklarından yararlanılarak oluşturulan bu listede apartman sakinlerinin milliyetleri belirtilmemiştir. Zaten, milliyetler kişileri tanımlamada yeterli olamamaktadır, zira o dönemde, bağlı bulunulan milliyetlerle kişilerin kültürel kökenleri birbiriyle tamamen örtüşmemektedir.22 Ancak milliyetleri veya kökenleri ne olursa olsun, apartman sakinlerinin mesleklerinden, bu kişilerin eğitim almış bir sosyal sınıfın bireyleri olduğu anlaşılmaktadır. Sonuçta Naib Bey Apartmanı (bugün Doğan Apartmanı) sakinleri arasında rütbeli askerler,23 fabrikatörler, memurlar, avukatlar, simsarlar, vs. bulunmaktadır. Ancak yine de bu insanların Osmanlı toplumunun en seçkin, “elit,” sınıfını temsil etmediği ortadadır, zira öncelikle bu insanlar oturdukları apartmanda kiracıdırlar ve Serdar-ı Ekrem Sokak’ta Pera’nın en itibarlı sokağı değildir.

  • 24 Akın N., (1998), s. 158-169.

58Nur Akın, çalışmasında Sultan II. Abdülhamid’in doğum günü kutlamalarının (1891 ile 1896 arası) gazetelerdeki anlatımlarını aktararak, kutlama kortejinin ilerlediği güzergâhların (Galata ve Pera’da) ışıklandırılması ve bu yollar üzerindeki binaların süslenmesi işlemleri sırasında bu binaların sahipleri hakkında bilgiler verildiğinden de söz etmektedir.24 Bu tanımlamalara göre Galata tarafında (Voyvoda Caddesi, Okçu Musa Sokak, Şişhane Meydanı gibi) daha çok idari binalar bulunmaktadır, Pera’da ise tiyatrolar, elçilikler, büyük oteller, lüks mağazalar ve bölgenin ileri gelenlerinin evleri bulunmaktadır. Buradan bir kez daha anlaşılmaktadır ki, “elitler” daha çok Pera’daki geniş malikâneleri tercih etmekte, Galata’daki çalışma alanı ve Pera’nın İstiklal Caddesi dışında bazı sokaklarında, orta ve biraz üzeri gelir seviyesinde ancak meslek sahibi ve okumuş insanlardan oluşan bir sosyal sınıf bulunmaktadır. Bu sınıf kira konutlarında oturmaktadır. Ancak, hem Galata hem de Pera’da bulunan bu apartman yapılarında oturan bu sosyal sınıf için Grande rue de Pera’ya, yani İstiklal Caddesi’ne yakınlık tercih edilen bir durumdur, dolayısıyla bu konutu Galata sur içine göre biraz daha itibarlı bir konumdur.

Şekil 4.5

Şekil 4.5

Doğan Apartmanında oturanların listesi

C. Meyer-Schlichtmann

59Apartman yapıları ve bu binaların sahipleri ile kiracıları hakkında toplanan bu bilgilerden sonra bina sahipleri üç ayrı grupta tanımlanabilir görünmektedir. Birinci grubu bu yapılarda oturmayan bina sahipleri oluşturmaktadır. Bu grupta, sayıları hiç de az olmayan Müslüman Osmanlılar da bulunmakta ve bu grup oldukça zengin bir sosyal sınıfin üyelerinden oluşmaktadır. Bu kişiler büyük ihtimalle Boğaz’da veya tarihi yarımada tarafında büyük konaklarda veya yalılarda oturmakta bu binaları ise gelir getiren mülk olarak yaptırmaktadırlar. Bu ailelerden bazıları şunlardır; Camondolar, Rigolar, Barnathanlar, Bagdatlianlar ve Ahmed Efendi, Savfet Bey, Hadji Said, Cheik Talat Efendi gibi apartmanların sahipleri.

60İkinci grubu, bu bölgede ticaretle uğraşan tüccarlar oluşturmaktadır. Bu insanların bölgenin eski sakinleri olup, zamanla zenginleşerek bu binaları yaptırmış oldukları var sayılabilir. Bunların içinde bazıları, apartmanların tanımladığı yeni yaşam biçimine uyum sağlamak istemedikleri için eski aile konutlarında oturmayı tercih etmektedirler. Ancak yeni apartman konutlarında oturan ev sahipleri bulunduğunu da yeniden belirtmek gerekmektedir.

61Üçüncü grup ise haklarında çok detaylı belge bulunamayan bölgenin yeni insan profilini oluşturan bir gruptur. Bu insanlar, çevrede yenidir ve daha iyi iş yapabilmek veya çalıştığı işyerine yakın olabilmek için Pera’da oturmayı tercih etmiş olmalıdırlar. Bu son gruba dahil edilebilecek insanlar arasında kiracı olan apartman sakinleri de doğal olarak bulunmaktadır. Daha önce de tanımlandığı gibi bu insanlar iyi yetişmiş, meslek sahibi, orta ve biraz üzeri ekonomik seviyede kişilerdir ve belki geçici olarak işyerlerine yakın olduğu için Galata veya Pera’da oturmaktadırlar. Meslek grubu olarak ise içlerinde öğretmenler, memurlar, doktorlar bulunmaktadır. Ayrıca yine bu apartman yapılarında, tüccar, simsar ve şirketlerde memur olarak çalışan insanlar da kiracı olarak oturmaktadır. Yine bu konutlarda kiracı konumunda olan kaptanlar, ressam ve heykeltıraşlar, makineciler de bulunduğu görülmektedir. Tanımlanan bu son sosyal kesim ise meslek sahibi, ayrıca, orta belki ortanın biraz da altında ekonomik seviyede insanlardır.

62Apartman sakinleri üzerine yapılan bu araştırmanın bir sonucu ise en azından araştırma fırsatı bulunabilen binaların hiçbirinde Müslüman Osmanlı isimli kiracıya rastlanmamasıdır.

63Çalışma alanı içinde belirli sosyal sınıfların yerleştikleri bölgeleri tanımlamak oldukça zordur. Belki bilinen tek veri, İstiklal Caddesi ve yakın çevresinde zengin olarak nitelendirilebilecek kesimin daha fazla bulunduğu olabilir. Bunun dışında, bölgede, ekonomik seviye farklılıklarının ikamet edilen bölgeleri tanımlaması durumu çok yaygın değildir. Çünkü en azından Galata’da ihtişamlı bir yapı ile oldukça mütevazı bir yapı yan yana gelebilmektedir. Ancak, Galata Kulesi çevresinde, İlk Belediye (Karanfyl) ve Serdar-ı Ekrem (Yazidji) sokaklarda, birbirine benzer daha büyük ve yüksek apartmanlar bulunması bu bölgenin inceleme bölgesi içinde kalan diğer alanlara göre biraz daha itibarlı olduğunu düşündürmektedir.

Yaşam biçimlerinin tanımlanması

64Çalışma alanı içinde belirlenebilir sosyal sınıfları inceledikten sonra, şimdi de yeni konut tipi olarak tanımlanabilecek apartman yapılarında süregelen yaşam biçimleri belirlenmeye çalışılacaktır. Daha önce de sözü edildiği gibi, özellikle bu yapılarda geçen yaşamlar konusunda hatıralara veya başka türde tanımlamalara rastlamak çoğunlukla mümkün olamadığı için, bu bölümdeki incelemeler 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı toplumunda süre geldiği bilinen yaşam biçimlerini temel alarak geliştirilecektir.

65İlk aşamada, Osmanlı toplumu aile yapısının, belki de 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren geçirmekte olduğu değişim göz önünde bulundurulacaktır. Dolayısıyla, olası aile profilleri ve aile fertlerinin sayıları, bu apartmanlardaki dairelerin kapasiteleri ve konut içi kullanımlar konusunda bilgi verebilecektir.

66Eski konut tiplerinde mekânların kullanımı ve yaşam biçimleriyle karşılaştırıldığında apartman yapıları için tanımlayıcı bir ölçüt olarak ortaya çıkan kolektif yaşam pratiği, çalışmanın bundan sonraki bölümlerinde özellikle ele alınan bir veri olacaktır.

Tek aile konutları

67Çalışmanın ilk bölümlerinde Galata bölgesinde geçiş süreci konut tipi olarak belirlenmiş olan ve kendi içinde de ardı ardına iki gelişim aşaması geçirmiş olduğu anlaşılan bir ara tipin, apartman örneklerinin inşasından önce var olduğu belirtilmişti. 19. yüzyıla ait bu konut tipinde, en azından orta düzey ekonomik yapıda olan aileler için geçerli olan düzenlemeye göre, giriş katında gündelik oturma, mutfak gibi kullanımların bulunduğu, evin üst katında ise daha çok konuklara ayrılmış nitelikli bir “salon” olduğu söylenebilmektedir. Bu tipte konutlara 19. yüzyıl başında izlenimlerini aktaran Castellan’ın yazdıklarında, Maria Yordanidou’nun (1992) 19. yüzyıl sonu İstanbul hayatına ait anıların aktarıldığı romanında ve Willy Sperco’nun (1989) yine bu döneme ait tanıklıklarında rastlanmaktadır.

  • 25 Bu mekân tanımları, M. Yordanidou’nun romanından aynen alınmıştır.

68Müslüman olmayan Osmanlılara ait bu tip aile konutlarından tanıklıklarla oluşan genel bilgilere göre, 19. yüzyılın sonlarına doğru, bu yapılarda mobilya kullanımlarının yaygınlaştığı ve her mekânın artık belli işlevler kazanmış olduğu söylenebilmektedir. Böylelikle artık evlerde, salon, gündelik oturma, sandık odası, yemek odası ve yatak odası gibi işlevlere karşılık mekânlar bulunmaktadır. Ekonomik açıdan orta düzey bir ailenin konutundaki mekânların tanımlanmasında bu sayılanlarla beraber genellikle giriş katında taşlık mekânı ve bunun bir alt kotunda da olabilecek mutfak bulunmaktadır.25

69Bu aile konutlarında başka ailelerle ortak yaşam söz konusu değildir, ancak bazen bu yapılarda kiralık odalar bulunmaktadır.

70Başka bir aile konutu tanımı ise 20. yüzyıl başlarında Beyoğlu Ağa Camii yakınında düşey hiyerarşik düzende tasarlanmış bir yapıya aittir. Sonuçta girişin üstündeki kat ailenin büyüğü anne ve babaya aittir, ailenin iki erkek çocuğu ise kendi küçük aileleri ile üstteki diğer iki kata yerleşmişlerdir. Kat planlarının düzenlemesiyle ilgili az bilgi bulunmaktadır ancak buna rağmen üst kattaki hizmetli odalarına çıkan büyük mermer merdivenin aynı aileden küçük nüvelerin oturduğu katları birbirine bağlıyor olması her üç katın da aynı plan düzenine göre tasarlandığını düşündürmektedir. Daha önce de belirtildiği gibi, her katında aynı plan şemasının uygulandığı ve aynı ailenin farklı nüvelerine ait olarak düşünülen bu aile konutları apartmanlara geçiş öncesinde Osmanlı konutunun yaşadığı değişim evrelerinden birini temsil etmektedir ve bu tür yapılara bugün de Beyoğlu’nda rastlamak mümkündür.

  • 26 Çalışma alanı içinde bugün izlerine rastlamakta zorluk çekilen bu aile konutlarının varlığını Tünel (...)

71Zengin olarak nitelendirilebilecek ekonomik seviyede olan ailelerin çok katlı aile konutları konusunda ise yine Pera’da bulunan başka bir yapı incelenecektir. Bu bina, İstiklal Caddesi’ne paralel, dönemin önemli olduğu anlaşılan bir sokağında, Altıncı Daire Belediyesinin kadastro çalışmalarından beri var olan (böylece binanın 1858-60 yıllarından önce yapılmış olduğu anlışılıyor) ve bugüne kadar ayakta kalabilmiş bir konut yapısıdır. Şekil-4.6’da yapının kat planlarının şematik gösterimi bulunmaktadır. Yapının bugünkü sahibinin aktardıklarına göre bu yapı Ermeni bir aileye aitti. Bu yapıda göze çarpan önemli özelliklerden biri, bitişik nizamda yapılmış olmasına rağmen çağdaşı olan (19. yüzyılın ikinci yarısı) ahşap konaklardaki mekân düzenleme prensiplerinden birçoğunun burada da olmasıdır. Böylelikle kentsel ölçekte farklı prensiplerle ortaya çıkan, farklı kent dokularında aynı yaşam biçimlerine hizmet eden mekânların farklı tip konut yapılarında da kullanılıyor olduğu savı güçlenmiş olmaktadır. Ayrıca ilginç noktalardan bir diğeri ise, bitişik nizamda sıkışık kent dokusu içinde inşa edilmiş ve her katında aynı plan şemasının devam ettiği bu zengin halk kesimi konutunun planlamasının kolaylıkla farklı ailelerin kullanımına uyarlanabilecek kat planlarına sahip olmasıdır. Ayrıca bu kurgunun da 19. yüzyılın sonlarına doğru inşa edilecek apartman konutlarının bazılarının plan şemalarını oldukça andırıyor olması da ilginç bir diğer gözlemdir. Böylelikle çalışma alanı içinde,26 konut tipleri arasında kronolojik sıralanma daha da netleşmektedir.

72Ara tip olarak tanımlanan apartman öncesi konutlarda katlara mutfak ve tuvalet hacimleri ekleyerek, her katın diğerinden bağımsız olarak kullanıldığı çalışmanın önceki aşamalarında izlenmiş ve bu aile konutlarının zamanla her kat aynı olmak üzere kiralık konutlar olarak değerlendirildiği belirtilmişti.

Şekil 4.6

Şekil 4.6

Zengin Ermeni bir aileye ait olan konutun plan şeması görülmektedir (Konutun bugünkü sahibi güvenlik sebebiyle adresi ve binanın fotoğrafını yayınlanmasını istememektedir)

  • 27 58 Numaralı örnek, Goad haritasında “Habitation” olarak tanımlanmış ve ikinci tip olarak tanımlanan (...)

73Kâgir ve aynı kat planının çoğaltılmasıyla oluşan aile konutlarının yapı maliyetlerinin bir giriş katı ve üzerinde odalardan oluşan tek katlı aile konutuna göre daha gelişmiş bir bütçeye gereksinim duyduğu açıktır. Dolayısıyla çok katlı aile konutlarında oturan geniş ailelerin, tek katlı ahşap aile konutlarında yaşayan orta ekonomik seviyedeki ailelere göre daha varlıklı olduğu kabul edilebilir. İki farklı ekonomik seviyedeki aileye ait, bu iki eski konut tipinde tek bir aile birimine ait alanlar büyüklük olarak birbirine yakındır. Başka bir deyişle ekonomik olarak daha düşük seviyede bir aile birimi halinde yaşanan, tek katlı ahşap konutun alanı ile büyük bir ailenin çok katlı konutunun kendilerine ayrılmış tek katında yaşayan, ama ekonomik olarak daha zengin olan bir aile biriminin konutu (Örnek-58),27 alan olarak birbirinden çok farklı değildir. Sonuç olarak servis hacimleri dışında çok katlı bir aile konutunun tek katında en fazla dört oda ve bir ortak mekân (sofa), bulunmaktadır. Bu düzenleme giriş üzeri tek kat ve dönem olarak da daha önce bir dönemden itibaren var olduğu bilinen ve orta düzey ekonomik koşullara sahip aileler arasında, 19. yüzyılın sonuna kadar kullanılacak olan konuttan daha farklı değildir. Böylece yaşama biçimleri konusunda, bu iki ayrı ekonomik seviyedeki gruba ait aile konutları incelendiğinde, gerek yaşama alanlarının büyüklüğü gerekse oda sayısı açısından benzerlikler olduğu anlaşılmaktadır.

74Bu durumda, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yapılmaya başlandığı düşünülen, bitişik nizam ve daha varlıklı görünen ikinci tip aile konutlarında yaşayanların, daha mütevazı birinci tiptekilerle aynı yaşam şeklini sürdürdüğü söylenebilir mi? Sonuç olarak, büyük olasılıkla, 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren zenginleşerek değişen ekonomik ve sosyal koşullar nedeniyle ahşap veya kâgir mütevazı evlerini, daha sıkışık dokuda ama bu sefer kat kazanmak suretiyle büyümüş konutlara geçerek değiştirmiş bir sosyal kesim ile karşı karşıya olunduğu var sayılabilir. Böylece, bu sosyal kesimin yaşam biçimlerinin çok değişmediği ancak oturdukları konut tipinin bir değişim evresi geçirdiği, farklı bir deyişle yeni şartlara uyum sağladığı söylenebilir. Sonuçta, yaşama alanları değişmemiş ama parseller ufalarak yine aynı yaşam biçimlerinin farklı fiziksel sınırlar içinde sürdürülmesi sağlanmıştır.

75İstanbul’un başka bir mahallesinde yaşarken, zenginleşip bir bakıma daha seçkin bir sosyal gruba ait olma arzusu ile, Galata veya Pera gibi daha itibarlı mahallelerde yaşamaya karşı duyulan istek, bu konut bölgesi ve biçimi değişiminin nedenini açıklayan unsurlardandır. Ayrıca dönemin politik olaylarına bağlı olarak, Müslüman olmayan Osmanlıların, İstanbul’da büyükelçiliklerin yakınlarında (Pera ve Galata) yaşamayı daha güvenli buldukları da bilinmektedir.

76Başka bir taraftan da, modernleşme doğrultusunda Pera’nın kentsel dokusunda ve mimarisinde yaşanan gelişim, genç nüfusu burada yaşamaya özendirmektedir. Sonuçta anne ve babalarına göre daha iyi eğitim almış genç kuşak için çoğunluğu Pera’da ve Galata’da olan kurum ve işletmelerde çalışmak ve buraya yakın bir bölgede oturmak daha cazip bir yaşam şekli olmalıdır.

77Calışmanın bu aşamasında yaşam biçimleri konusunda tanımlamaların bulunduğu bir kaynak İzmirli Yahudi bir ailenin yaşantısından kesitler vermektedir. İzmirliler için yaşanan sosyal ve ekonomik gelişim İstanbul için biraz geç olsa dahi geçerlidir, zira bu şehirlerin özellikleri birbirine benzemekte ve nüfus yapılarına bağlı paralellikler bulunmaktadır.

  • 28 Nahum H., (2000) “1900’a Doğru İzmirli Bir Yahudi Ailenin Portresi,” Osmanlı İmparatorluğunda Yaşam (...)

... 1900’e doğru durum biraz düzelir: Evrensel Yahudi Birliği Okul’undan mezun ilk kuşak yetişkin yaşa ulaşır. Genç Yahudiler Avrupa bankalarında ya da ticarethanelerinde çalışmaya başlamaktadır Mizrahi ailesi bu burjuvaziye aittir.28

78Bu ailenin yaşam biçimi, Galata’dakilerden çok farklı olmamalıdır. Ailenin babası, Behor Mizrahi, kumaş tüccarıdır ve akşamları eve geç gelmektedir. Boş zamanlarını tavla oynayarak arkadaşları ile dolaşarak veya bazen erken akşam saatlerinde deniz kenarındaki kahvelerin birinde oturup rakı içmektedir. Reyna Mizrahi’nin günü ise, evin hanımı, büyük kızının işlerinde kendisine yardım ettiği evinde geçmektedir. Ailenin kız çocukları, erkek kardeşlerinden farklı bir eğitim almaktadır ve babalarının kararıyla okul eğitimleri kesilmiştir. Bu toplumda kadınların hayatı erkeklerinkine benzememekte, kadınlar evde oturup gündelik ev işlerini yaparken, erkekler ofiste çalışır ayrıca kulüp ve birtakım birliklerin aktif üyeleridirler. Gençlerin gittikçe daha hareketli bir sosyal hayatı olmaya başlamıştır. O dönemlerde İzmir’de birçok kulüp ve yardım derneği kurulmuştur; okuma kulübü, yoksullar derneği, kimsesiz çocuklar derneği bunlardan bazılarıdır.

79Galata’da ekonomik olarak orta seviyede veya biraz üzerinde halkın aile yapısı, sosyal hayatı ve tek veya kolektif konutlarında süregelen yaşam biçimi, büyük olasılıkla bu İzmirli aileninkinden, Mizrahilerden, çok farklı değildir.

80Bu arada Galata ve Pera’da ikinci tip aile konutu olarak tanımladığımız ve her katında aynı planın tekrar ettiği aile konutları ve burada geçen hayat konusunda, fazla bilgi bulunmamakla beraber, gençliğini daha çok ahşap konutlarda geçiren yaşlı kuşağın düşüncelerini Yordanidou (1992) hatıralarını aktardığı romanında özetlemektedir.

  • 29 Yordanidou, (1992), s. 99-101.

Loksandra başını kaldırıp bakınca dört katlı, daracık bir ev gördü: Başını daha arkaya atarak gökyüzünü görmeye çalıştı, gökyüzü yoktu!...
Loksandra köşedeki bir odaya giriyor, içerideki yatağını, lavabosunu, tozlu ve sağı solu çizilmiş, ezilmiş dolabını görüyor. Yatağı çarşafsız, pencereler perdesiz, odanın ortasında kocaman bir sandık.... (Bakırköy’deki evinden çocuklarının zoruyla Pera’daki yeni evlerine taşınan Loksandra’nın bu evdeki ilk gününe ait hatırladıkları)
Pabuçlarını giyip merdivenin başına çıktı. Yanda kilitli bir kapı vardı, onun ötesinde merdivenler.... Bu ne biçim merdivendi, minare merdiveni gibi daracık, dimdik... Loksandra önde kediler arkada bir aşağı katın sahanlığına vardılar. Burası da aynı. Basamakları indikçe ortalık daha karanlıklaşıyordu. Zemin kata vardı, göz gözü görmüyordu. El yordamıyla kapıyı bulup açtı. Burada yarı karanlık tek bir oda vardı: Yemek odası (Bu evde mutfak bodrum katında idi, ayrıca bir kömür deposu da vardı ama bahçe yoktu)
29

  • 30 “Moda” yazarın tanımlamasıdır.
  • 31 Bu arada 19. yüzyıl sonu ahşap yapılarının bazılarında en azında 20. yüzyıl kullanımları olarak ayn (...)

81Bu romanda, Loksandra, yaşlı dul Rum hanım, bu moda30 mahallede çocuklarının ısrarı ile onların yanında oturmak zorunda kalmıştır. Bu konutta ailenin gündelik oturma mekânı, yemek odasıdır. Bu oda giriş katında, bodrum katında bulunan mutfağa yakın durumdadır. Ailenin Bakırköy’deki eski evinde ise yemek odası ve Loksandra’nın gündelik oturması, ufak bir sandık odasıyla beraber giriş katında, mutfak ise yine bodrumdadır. Sonuçta büyük olasılıkla, konut alanının darlığı sebebi ile her ikisi de aslında evin ortak mekânı olan yemek odası ve oturma odası, bu yeni çok katlı yapıda birleşmiş görünmektedir. Bu yeni düzenleme oldukça önemli bir değişimdir, zira incelenen apartman yapılarında, çoğunlukla az ışık alan geniş orta mekânlar (sofalar), bugün bile hem oturma odası hem de yemek odası olarak kullanılmaktadır.31

82Romanda tanımlanan ve yazarın hatıralarına dayalı detaylarda evde iki hizmetlinin bulunduğu anlaşılmaktadır. Bunların odaları büyük olasılıkla en üstte bulunan 4. kattadır. Katlar arasında hiyerarşik bir düzen bulunduğu gerek hizmetlilerin üst katta olmasından gerekse de her katın yüksekliğinin farklı olması ve bezemelerinin üste doğru azaldığından anlaşılmaktadır. Bu düzen batı mimarlığından alınmıştır ve geleneksel Osmanlı konut mimarisinde bu düzenlemeye rastlanmaz, hatta yükselen kat daha iyi bir konutu kazandığından her zaman alttakine göre daha değerlidir.

83Bu aşamada çalışmanın en önemli sorularından biri tekrar ortaya çıkmakta; bu iki eski aile konutu tipinde süre gelen yaşam şekli, apartman dairelerine nasıl uyarlanmaktadır?

84Bu konudaki araştırmalara öncelikle, konut tipinde yaşanan bu değişimin konut içi kullanımlarda ne gibi değişimlere sebep olduğu incelenerek başlanacaktır. Bu soru üzerine yoğunlaşabilmek için önce, bu yapılardaki kolektif yaşam olgusu üzerinde durmak gerekmektedir. Çalışmanın Galata’daki eski konut tipleri üzerine olan bölümünde ara tip olarak belirlenmiş olan ve kendi içinde de en az iki ayrı evreden oluştuğu anlaşılan kira konutu ile aile konutu arasında kalan bu tip konutların varlığı, apartmanlardan önce de kolektif yaşam modellerinin en azından Galata’da var olduğunu kanıtlamaktadır. Dolayısıyla bu büyük apartman konutlarının hiçbir hazırlık evresi geçirmeden, batı mimarlığından model transferi açıklaması ile Osmanlı konut kültürüne getirilmiş olduğu düşüncesi oldukça zayıflamış görünmektedir. Kısaca özetlenecek olursa bu büyük konut yapılarının varlığından önce de Galata’da bir tür kolektif yaşam modelinden söz etmek mümkün görünmektedir. Bu büyük kolektif konutların, apartmanların, çok kısa bir sürede yapılmaya başlanıp hızla çoğalması öncelikle, yapı yüksekliklerinin artırılmasını sağlayan yeni yapım şartnameleriyle açıklanmalıdır (bkz. 1882’de çıkarılan Ebniye Nizamnameleri). Ayrıca dönemin spekülatif yaklaşımı ve toplumun en azından bir kısmının büyük yapı yapabilecek finansal kapasiteye sahip olabilmeleri gibi ekonomik dinamikler de apartmanların hızla yayılmasını açıklamaktadır.

85Çalışmanın bu aşamasında kolektif yaşam şekli incelenecek, daha sonra, apartman örnekleri dairelerinin kapladıkları alan ve sahip oldukları oda sayısı doğrultusunda sınıflandırılacaktır. Daire büyüklükleri ve oda sayısı konusunda örneklerin sınıflandırılmaları, bu konutlar için geçerli olası programları (aile profili, yaşam biçimi) ortaya çıkaracak ve bunların iki ayrı tip aile konutu ile karşılaştırılmasını sağlayacaktır. Bu çalışmanın sonucunda en azından inceleme alanı içinde geçerli olan konut programları netleştirilmiş olacaktır.

Apartman konutlarında kolektif yaşam

86Apartman örneklerinde öncelikle kolektif yaşamın gerektirdiği başlıca mekân değişimlerinin neler olduğu üzerinde durulacaktır. Aile konutu kavramından kolektif konuta geçişte oluşan mekânsal değişimin önemli göstergelerinden biri, katlarda bağımsız dairelerin bulunması ve giriş katlarında aile konutlarında olduğu gibi mutfak veya hamam bulunmayışı olarak tanımlanabilir. Sokaktan beş altı basamak yukardan başlayan çoğu giriş katı, plan şeması normal katlara göre küçük olmasına rağmen yine de konut biçiminde planlanmıştır.

  • 32 “Odabaşı” görevi ticaret hanlarında da bulunmaktadır.

87Birçok ailenin beraber aynı binada yaşamlarını sürdürmelerinin sonuçlarından biri olan ortak alanların varlığı ve bu ortak alanlarından sorumlu bir kişinin bulunması bu yaşam şeklinin ilk belirleyicilerinden biridir. Sonuçta incelenen apartman yapılarının bir kısmında, kolektif yaşamın belirtilerinden biri olan “odabaşı” görevine32 rastlamaktayız. Bina sorumlusu bu kişinin kaldığı yerin apartmanın hangi bölümünde olduğu bilinmemekle beraber, ticaret yıllıklarındaki kayıtlarda bir numaralı daire ile başlayan binada oturanların listesinde adı en sona yazılmaktadır. Büyük olasılıkla apartman sakinlerinden aldığı ücret karşılığı çalışan odabaşılara 1912 yılının ticaret yıllığında bundan öncekilere göre daha çok rastlanmaktadır. Bundan çıkarılan sonuç ise, bu görevin gerekliliğinin belki de apartmanların yaygınlaştığı süreçten belli bir zaman sonra görüldüğüdür. Dolayısıyla önceleri bu görevlinin kalabilmesi için bir yerin tasarlanmamış olduğu düşünülebilir. Ancak daha geç örneklerde hizmetliler için giriş katında veya çatı katında odalar planlanırken odabaşılar için de bu bölümlerde kalacak bir oda düşünülmüş olabilir. Sonuç olarak ilk apartman örneklerinde binada oturanlar listesinde odabaşı olmaması ve bu görevliler için bir mekân tasarlanmamış olması, oldukça büyük binalarda süregelen (dolayısıyla birçok ailenin bulunduğu) kolektif yaşantıya olan acemilik olarak nitelendirilebilir.

88Apartmanlardaki ortak yaşamın önemli göstergelerinden biri de bazı binaların bodrum katlarında bulunan ortak çamaşırlıklardır. Bu mekânlar günümüzde dükkân veya atölyeler tarafından depo veya farklı işlevlerle kullanılmaktadır. Ancak bu mekânların eski durumlarını bilenler bu bodrumlarda büyük mermer lavabolar olduğunu anlatmaktadırlar.

  • 33 Yeralympos, Selanik gazetelerinin birinde, Mısır’daki evlerde çatı katlarında çamaşır yıkama bölüml (...)

89İncelenen yapıların çoğunda görülen özelliklerden biri de çatılarının bir kısmının teras olarak kullanılmasıdır ve bu kullanım eski aile konutlarında da sıklıkla olmasa da görülmektedir. Bu ortak teraslarda apartmanda oturan aileler çamaşırlarını kurutmaktadırlar. Örnek-27’de (yapım tarihi 1895 ile 1905 arasındadır) oturan eski kıracılar bu apartmanın üst katında bulunan ortak mekânda lavabolarda çamaşır yıkandığı ve bu kattaki ortak terasta kurutulduğundan bahsetmektedirler (Şekil-4.7). İncelenen apartman örneklerinde rastlanılan bu uygulamadan, Alexandra Yerolympos (2000), makalesinde33 evlerde modernleşme sembolü olarak söz etmektedir. Zaten, Galata’da 1905 tarihine kadar yapılmış yapılarda az rastlanan bu düzenleme, Pera’da yapılacak daha geç tarihli apartmanlarda bulunmaktadır.

90Örnek 27 ve 41’de bulunan balkonlar ise apartmanlarda ortak mekânlar konusunda rastlanan ilginç bir uygulamadır (Şekil-4.8). Bu binalarda her kattaki merdiven holünde yan açık ortak bir mekân bulunmaktadır. Bu kullanım incelenen iki örnek dışında diğer apartmanlarda bulunmayan oldukça ilginç bir düzenlemedir. 41 Numaralı örnek daha önce de incelenen kendine özgü ortak alanların planlandığı üç Rigo apartmanından biridir. Hatırlanacaği gibi bu apartmanlar, bulundukları konumu daha avantajlı duruma getiren, kendi mülkiyet sınırları içinde ortak bir avlu ve bulundukları çıkmaz sokağa yaya geçişi kazandıran ilginç bir kadastral düzenleme ürünüdürler. Şekil-3.20’de daha geç bir tarihte yapılan son Rigo Apartmanı’nın ortak avluya hacim kazandıran “U” biçimindeki plan kompozisyonu ve bu plan şemasının tam orta aksına yönlenmiş, simetrik plan şemalı ve binanın avlu cephesinin tam ortasına rastlayan ortak balkon mekânları olan 41 numaralı örnek görülmektedir. 21 daire içeren bu üç Rigo apartmanı düzenlemesi dış mekân organizasyonunun bir dizi görsel ilişki ve kolektiflik bilinci ışığında tasarlanmış olduğunu düşündürmektedir. Bu tasarım yaklaşımı gerek bilinen geleneksel Osmanlı konut mimarisinde gerekse incelenen diğer apartman örneklerinde bulunmamaktadır.

Şekil 4.7

Şekil 4.7

Örnek 27’de teras katında çamaşır yıkanan lavabolar ve kurutma alanı bulunmaktadır

9165 Numaralı örnek Doğan Apartmanı’nda ise, her daireye ait hizmetli odaları çatı katında veya giriş katında bulunmaktadır. Bu yapıda döneminin her türlü konfor şartları bulunmaktadır. Her odasında bir baca tasarlanmıştır. Ancak daha önce de belirtildiği gibi bu örnek çalışma alanı içinde bir istisnadır ve büyük olasılıkla da daha sonra yapılacak benzer binalar için bir model teşkil etmektedir.

Şekil 4.8

Şekil 4.8

Şahkulu çıkmazında ortak balkon uygulaması olan örnek 41 görülmektedir

92Özetlemek gerekirse, bu yeni yerleşme biçiminin örnekler üzerinde oluşturduğu yenilik, apartman içi ortak mekân organizasyonlarıdır.

Apartman dairelerinde süregelen yaşam biçimi

93Her dairede süregelen yaşantıyı araştırabilmek için öncelikle ailelerin profillerini tanımlayabilmek gerekmektedir. Dolayısıyla bu dairelerdeki olası programlar, konutların kapasiteleri, başka bir deyişle oda sayısı ve büyüklükleri gözden geçirilerek tanımlanmaya çalışılacaktır.

  • 34 Müslüman ailelerden alınan bilgiler doğrultusunda yapılan bu araştırma belki, çoğunluğunu gayrimüsl (...)

94İlk olarak 1907 sayımına dayanarak Müslüman nüfusun34 aile yapısını araştıran Duben ve Behar’ın (1996) çalışması incelenecektir. Bu araştırmaya göre konutların % 40’1 çekirdek aile, % 16’sı geniş aile,% 12’si ise çoğul aile nüvelerinden meydana gelen aile konutlarıdır. Kalan % 20,9’u ise bekâr veya dul olarak yalnız yaşayanlar (bu grubun yaklaşık yarısını bekâr hanlarında kalanlar oluşturmaktadır) veya savaş sonrası ailelerini bırakarak İstanbul’a gelen mülteciler oluşturmaktadır. Bu sonuçlara göre anne, baba ve bir veya iki çocuktan oluşan aileler (ki bu oranlara 3,4 kişi olarak geçmektedir), İstanbul’da Müslüman nüfus içinde çoğunlukta bulunmaktadır. Duben ve Behar’ın çalışmasında bu aile gruplarının meslekler açısından da sınıflaması yapılmıştır (Duben, Behar, 1996). Şekil-4.9’da, aile reislerinin mesleklerine göre bu farklı aile grupları sınıflanmıştır (1907 sayımları sonuçlarına göre). Bu verilere göre elit, memur, asker ve tüccar ailelerde konutta tek ailenin yaşaması daha yaygın iken, işçi ve herhangi bir zanaatla uğraşanlarda, geniş ve büyük ailelerin bir hanede yaşaması daha sık görülmektedir. Ayrıca elitler ve tüccar grubundaki tek aile yaşama yüzdesi memurlar ve askerlerdeki tek aile yaşantısının oranına göre oldukça fazladır ve yine bu son gruptaki geniş aile yaşantısının oranı elit ve tüccarlara göre yüksektir (tek aile konutu % 37 iken büyük aile konutu % 23,6’dir).

95İncelenen örnekler arasında tek oda, bir mutfak ve tuvalet ile sınırlanan hiçbir daire bulunmamaktadır. İki oda, bir ortak mekân, mutfak ve tuvaletten oluşan ise ancak bir örnek bulunmaktadır. Buna karşılık, 14 tane üç odalı, 38 dört odalı, 19 beş odalı, 11 altı odalı ve son olarak da yedi odalı 4 daire bulunmaktadır. Sonuçta çoğunluk % 43,7 ile dört odalı dairelerden oluşmaktadır. Bu dairelerde ayrıca bir dağılım mekânı (ki bu sofa veya bir koridordur) ve servis hacimleri bulunmaktadır. Bu daireler büyük olasılıkla orta düzeyde bir sosyal sınıfa ait aileler tarafından kullanılmaktadır. Bu kapasitedeki bir apartman dairesinde konuklar için ayrılan bir salonun dışında iki veya üç yatak odası bulunduğu düşünülürse bu daireler, iki veya üç çocuklu belki de aile büyüğü ile yaşayan bir ailenin konutu olmalıdır. Bunun dışında dört odalı evlerden sonra oranın gittikçe düşmesi, bölge sakinleri arasında büyük dairelere olan ihtiyacın azalmasından kaynaklanıyor olabilir. Bu da ya sosyal sınıf olarak elitlerin yaşam tarzına uygun ya da geniş aile yapısına sahip veya çok çocuklu ailelerin ihtiyaçlarına cevap veren dairelerin çalışma alanı içinde fazla rağbet görmediğini göstermektedir.

Dört odalı bir ev, bir salonla beraber, eger yemek sofada yenmiyorsa bir yemek odası ve iki yatak odası veya en fazla üç yatak odasından oluşmaktadır. Bu daireler, içlerinde çalışma odası, salon ve gündelik yaşam alanlarının ayrılması, hizmetliler için yatak odası gibi geniş yaşam programlarına sahip olmayan ve çoğunlukla tek ailenin yaşam modelini barındıran konutlar olmalıdır. Dört odalı bu daireler Duben ve Behar’ın (1996) 20. yüzyıl başı Müslüman nüfus verileriyle yapmış oldukları çalışmalardan çıkan aile profili sonuçlarına da uymaktadır. Şekil 4.9

Meslek Grupları

Elit

Kamu Gör./Askerler

Esnaf/Zanaatkâr

Emekçiler/Üreticiler

sayı

%

sayı

%

sayı

%

sayı

%

Hane halkı tipi

Yalnız yaşayanlar

4

7,4

12

9,4

8

7,0

4

12,5

Ailesizler

-

-

4

3,2

7

6,1

5

15,6

Çekirdek Aile

26

48,1

47

37,0

61

53,0

8

25

Geniş Aile

8

14,8

30

23,6

18

15,7

11

34,4

Çoğul Aile

10

20,8

18

14,2

15

13,0

2

6,3

Tasnif Dışı

6

11,1

16

12,6

6

5,2

2

6,3

Toplam

54

16,2

127

38,1

115

34,5

32

9,6

1907 sayımları sonuçlarına göre aile reislerinin mesleklerine göre sınıflandırılması

Duben, Behar, 1996

96Bu tanımlamaya uyan bir ailenin yaşamı muhtemelen şöyledir; evde bir aile büyüğü vardır, memur veya tüccar olan baba gününü işyerinde çalışarak geçirmekte annesi ise ev işleri ile uğraşmaktadır, çocuklar ise büyük olasılıkla eğitim almaktadırlar. Aileler arası ziyaretler veya komşu ziyaretleri, eskiye göre azalmış olmalıdır. Bunlar da, büyük ihtimalle bayram günleri gibi senenin sayılı günlerinde yapılanlardır. Bu, sadece günlük ziyaretlere ayrılan bir odanın olmamasından anlaşılmaktadır.

  • 35 Yordanidou M., (1992) sayfa 104.

... Mevsimlerden ilkbahar mı, sonbahar mı bilmiyorsun. Artık misafirlik kalmadığı için, bayramları, seyranları da unutuyorsun. Bunların modası geçti. Sevdiklerini bile kırk yılda bir görüyorsun, gördüğün gibi de kaybediyorsun. Geldikleriyle gittikleri bir oluyor. Ağırlayacak yerin var mi ki zaten.35

97Evin aile reisinin erkek konuklarının ziyaretleri ise merdiven holüne açılan bağımsız bir kapıdan ulaşılan odalarda yapılmaktadır ve bu tür odaların bulunduğu örnekler çok sayıda değildir (Şekil-4.10 Örnek 25, 26, 59). Bu konuda diğer bir düzenleme ise Örnek 5, 6, 50, 38, 30’da olduğu gibi giriş holünden ayrılan iki bölümlü örneklerde görülmektedir (Şekil-4.11). Bu sayının azalması, harem-selam veya gündelik ve konuklara özel bölüm, alışkanlığının giderek azaldığını veya değişime uğradığını göstermektedir.

98Buraya kadar dört odalı evlerde orta seviyede bir ailenin yaşantısını örnek alarak yaşam biçimleri tanımlanmaya çalışıldı. Oysa dairelerdeki oda sayısı arttıkça bu dairelerde oturanların yaşam biçimleri ve sosyal seviyeleri değişmekte ve mekân kullanımları da çeşitlenmektedir. Örneğin beşinci ve altıncı odalar ailenin çok sayıdaki çocuğuna (iki çocuktan fazla) ait olabileceği gibi, ev içindeki başka kullanımlara da ayrılmış olabilir. Bu “fazla” odaların kullanımları konusunda ne bir fiziksel belirleyici bulunmakta ne de başka bir plan düzenlemesindeki olası benzerlik bu odaların sınıflandırılmasna yardımcı olmaktadır. Sonuçta daha fazla odanın varlığı evdeki programın daha geniş olduğunu başka bir deyişle bu evlerdeki yaşam biçiminin dört odadan daha fazlasına gerek duyulacak nitelikte olduğunu dolayısıyla burada yaşayanların sosyal seviyelerinin daha yüksek olabileceğini düşündürmektedir. Ancak tekrar altını çizmek gerekirse bu odaların tam olarak niçin kullanıldığını söyleyebilmek oldukça zordur.

99Orta ekonomik düzey üzerindeki kesimde, hareketli sosyal yaşantı paralelinde bazı odaların bu faaliyetler için ayrılmış olabileceği söylenebilir. Bu odalar, müzik dinletileri ve partiler için ayrılmış salonlar olabilir veya çocukların aldıkları özel derslerde (yabancı dil, müzik, vb.) kullanılan çalışma mekânları veya kütüphaneler de olabilirler. Ayrıca salonun yanında bulunan odaların, evin beyinin bazen işlerini sürdürdüğü ve yabancıları da konuk ettiği çalışma odaları olabileceği de kuvvetli olasılıklar içindedir. Özellikle binanın ön cephesinde birbirleri ile bağlantılı iki veya üç odanın yan yana dizili düzeni, birbirleri ile ilişki biçimleri, bu odaların büyüklükleri ve yönlenme prensipleri, ilerde daha detaylı olarak incelenecektir ama çalışmanın bu aşamasında da burada oturanların yaşam biçimleri konusunda olasılıklar geliştirilebilmesini sağlayacak niteliktedir. Sonuçta incelenen örnekler arasında, bu geçişli odaların salon-yemek odası-çalışma odası gibi batı yaşam modellerine yaklaşan bir tutumla ele alındığı örnekler olduğu gibi ortada sofa ve iki yanda bu ortak mekâna açılan iki ayrı oda gibi de planlanmış, geleneksel plan kurgusuna daha yakın düzenlemelerde bulunmaktadır. Bu konuya odaların kullanımlarının tanımlandığı bölümde geri dönülecektir.

Şekil 4.10

Şekil 4.10

Ayrıcalıklı bir giriş ile servis girişi ayrı olan yapılardan örnekler görülmektedir

Şekil 4.11

Şekil 4.11

Girişten ayrılan iki bölümlü planlar

100İncelenen apartman dairelerinin büyük bir bölümünde, odaların iç düzenlemeleri, birbirleri ve evin diğer bölümleriyle ilişkileri araştırıldığında içinde yaşayanların aile yapısı ve sosyal seviyesi anlaşılabilmektedir.

  • 36 Örnek-79, 1889-90 ticaret yıllığında apartman olarak görülmektedir, daha başka bir deyişle dönemin (...)

101Çalışmanın bu aşamasında her birinin kendine özgü ve özellikle incelemeye değer bazı düzenlemeleri olan ve içlerinde geçen yaşam biçimlerini anlatan apartman örneklerinden detaylar verilecektir. Bu örneklerde mimar veya kalfaların geleneksel yaşam alışkanlıklarını bu yeni konut modeline adapte etmeye çalıştıkları anlaşılmaktadır. Örnek-79 ve 30’da kalfa veya mimarların bu amaçla kendine özgü plan düzenlemeleri yaptıkları düşünülebilir. Örnek-79 (Şekil-4.12), Apartman İzzettin incelendiğinde, sadece giriş katının üzerinde bulunan iki dairede, daire içinde bir ara kat yapıldığı görülmektedir. Bu ara kat normal kat seviyesinden dört basamak aşağıda bulunan mutfağın tam üzerinde bulunmaktadır. Burası bugün sandık odası ve banyo olarak kullanılmaktadır, ancak zamanında büyük olasılıkla hizmetliler için düşünülmüştü. Bu uygulama, eski evlerde normal kat yüksekliği içinde servis hacimlerinin üst üste gelerek oluşturulduğu basık hizmetli odalarının, bu yeni apartmanlara yansımış şekli olabilir. Örnekte incelenen mutfak ve üzeri asma kat uygulamasının dışında kalan normal kat yüksekliğindeki odalar evin diğer bireylerince kullanılan mekânlardır ve plandan da görüldüğü gibi bu dairenin geniş bir programı yoktur. Sonuçta bu evde sokak cephesine bakan bir salon ile biri iç avluya (daha çok aydınlık olarak tanımlanabilir) diğeri de arka bahçeye bakan iki oda bulunmaktadır. Hizmetli odalarının apartmanın üst katında ayrı bir mekânda düşünülme seçeneği varken, mekân sıkışıklığına rağmen dairenin içinde planlanmış olması, bu örneğin tek olsa da, bu tür düzenlemenin her şeye rağmen tercih edildiğini göstermektedir. Bu düzenlemenin tercih edilmesi, kolektif yaşantının sonuçlarından biri olan ortak hizmetli alanları inşa etmenin henüz düşünülemediği bir süreçten geçilmesi olarak tanımlanabileceği gibi kolektif yaşantının gereklerini kabullenmeme olarak da yorumlanabilir.36 Ayrıca bu düzenlemenin sadece birinci kattaki dairelerde yapılmış olması da ilginçtir. Bu durum kat yüksekliği avantajı olan giriş üzeri kat için düşünülmüş bir düzenleme olmalıdır.

Şekil 4.12

Şekil 4.12

Örnek 79’un fotoğrafi ve planı görülmektedir.

102Servis hacimlerini apartman dairesi içinde planlama eğilimini gösteren bir başka örnek ise 30 numaralı Cuppa Apartmanı’dır (Şekil-4.13). Bu yapıda, planın arka cephesinde dairesel biçimde, kurnalı bir hamam, tuvalet ve mutfakla beraber servis mekânları grubu oluşturulmuştur. Ayrıca en üst kattaki dairenin, hamamının üstü cam bir kubbe ile geçilmiştir. 1858-60 yılı d’Ostoya planında ve 1872-1874 yılı Gavand haritasında bu apartmana rastlanmaktadır. Ayrıca plan organizasyonunda ön ve yan cephelere bakan iki bölümlü bir düzenleme yapıldığı hissedilmektedir. Bu düzenleme harem ve selam olarak düşünülebileceği gibi daha korunaklı olan yan bölüm evin kışın kullanılan bölümü de olabilir. Ayrıca odaların kullanımlarını belirleyen bir özellikleri olmaması bunların birçok işlevi olan odalar olduğunu düşündürmektedir.

103Bu apartmanlar, ikisinin de erken örnekler olduğu düşünülürse, geleneksel mekân kurgusunun, başka bir deyişle, aile konutlarındaki çok katlı yaşam şeklinin, tek kata adapte edilmesi ile ortaya çıkan ilk örnekler olarak tanımlanabilir. 19. yüzyılın sonlarına doğru ise bu örneklere göre daha farklı mekân düzenlemeleri geliştirilen yeni apartmanlar yapılacak ve bunlar da içlerinde süregelen yaşam biçimleri hakkında bilgi vereceklerdir. Ancak bu sefer belki de bu ilk düzenlemelerde uyarlanmaya çalışılan eski alışkanlık ve kullanımlar daha az göze çarpacak, bunun yerine daha farklılaşmış geleneksel mekânlar belki de tamamen yeni kullanımlar görülecektir. Bunlara örnek olarak yine Yordanidou, 20. yüzyılın başına tarihlenebilecek kullanımlardan bazı detaylar vermektedir; örneğin evlerde yıkanma işlevi artık küvetlerle yapılmakta ve bu kullanım yaşlı kuşak tarafından eleştirilmektedir, bu uygulama roman kahramanı yaşlı Rum hanıma göre gençlerin geleneksele olan tavırları olarak nitelendirilir.

Şekil 4.13

Şekil 4.13

Örnek 30’un fotoğrafi ve planı görülmektedir

104Çalışmanın bu bölümünde, incelenen edebiyat kaynakları ve hatıralar aslında üzerinde çalışılan dairelerin hiçbirini örnek alarak yazılmamış, çoğu sadece o dönemi anlatan az sayıda kaynaktan bazılarıdır. Ayrıca şimdiye kadar, geleneksel kullanımlar konusundaki bilgileri temel alarak ve daire planlarında ancak “hissedebilen” mekân kurgularını karşılaştırma ve olasılıklar geliştirme yöntemi kullanılmıştır. Zira daha önce de belirtildiği gibi bu yapıların mimar veya kalfaları, dairelerdeki mekân kullanımlarıyla beraber detaylı çizimlerini daha sonraki kuşaklara bırakmayı hiç düşünmemişler ve hatta belki yapıları inşa edebilmek için bu çizimlere gerek bile duymamışlardır. Bu şartlarda yaşam biçimleri ve mekân kullanımları konularında yapılacak bir araştırmanın ne kadar bilimsel olabileceği doğal olarak tartışılabilir.

105Bütün bu varsayımlardan sonra, iç mekân kurgusunda yaşanan değişimleri daha net olarak ortaya çıkarabilmek için geleneksel Osmanlı konut mimarisinin başlıca iki ana mekânı olan oda ve sofanın, ayrıca bu iki mekân arasındaki ilişkinin bu yeni apartman dairelerinde aldıkları yeni biçimlerde incelenmesi hedeflenmektedir.

Notes

1 Bu politik olayların belki ekonomiyle bağlantısı olanlarından biri 1942 yılında yürürlüğe konulan Varlık Vergisidir. Bu vergi İkinci Dünya Savaşı sürecinin yol açtığı ekonomik krize karşı tedbir olarak geliştirilmiş tüm varlık sahibi insanlardan alınan bir tür gelir vergisi olarak tanımlanabilir. Ancak, vergi alınacak grupların tanımlanma biçimleri ve her bir grup için saptanmış vergi oranları bu düzenlemenin gayrimüslim Türk vatandaşlarını hedef aldığı izlenimini uyandırmaktadır. Sonuç olarak, Müslüman Türk vatandaşları ile yabancı uyruklu işadamları ve tüccarlar gelirlerinin % 12,5’i oranında vergi öderken, gayrimüslim vatandaşlar gelirlerinin % 50’si kadar vergi ödemek zorunda bırakılmışlardır. Bu dönemde birçok kişi vergilerini ödeyebilmek için mülklerini satmak zorunda kalmıştır. İstanbul’da bu şekilde satılan 885 adet gayri menkulden 330’u ev, 197’si dükkân, 190’ı arazi, 42’isi depo ve 80’i apartman yapısıdır. Bu mülklerin çoğunluğu Anadolu kökenli tüccarlar tarafından satın alınmışlardır, bu da Türkiye’de kırsaldan kente nüfus akımının ömeklerinden birinin oluşturur. (İstanbul Ansiklopedisi, Varlık Vergisi maddesi, 7. Cilt, sayfa 369.)

2 Çalışmanın bu bölümünde Uğur Tanyeli’nin 1996’da Habitat-II kapsamında sunduğu makalesini referans gösterilmektedir. Burada Tanyeli, Osmanlı edebiyatında iç mekân tasvirleri ve kullanım şekillerini tanımlayan 19. yüzyıl sonlarında kendini belli etmeye başlayan ve söyleminde bir tür didaktizm ve sembolizm olan yaklaşımlardan bahseder. Tanyeli’ye göre çoğu bu dönem yazarlarının dilinde abartılarak ortaya atılan bu tanımlamalar maddeler-şeyler konusunda bir tür bilincin, sembolleştirmenin gelişimini göstermesi açısından önemlidir. Tanyeli U., (1997), “Osmanlı Barınma Kültüründe Batılılaşma-Modernleşme,” Tarihten Günümüze Anadolu’da Konut ve Yerleşme içinde, Habitat-II Kongresi, Tarih Vakfı Yayınları, s.. 284-297, İstanbul.

3 Abdülaziz Bey, eds. (1995), Osmanlı Adet, Merasim ve TabirleriToplum Hayatı, Yayına Hazırlayanlar Prof. Dr. Kâzım Arısan, Duygu Arısan Günay, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul. Eldem S. H., (1944), “XVII. ve XVIII. Asırlarda Türk Odası,” Güzel Sanatlar, No:5, Maarif Matbaası, İstanbul. Pinon P., “Le Voyage de l’Architecte Jean-Nicolas Huyot (1817-1820) et la Découverte de la Maison Ottomane,” Turcica Revue d’Études Turques, Tome XXVI. DOI: 10.2143/TURC.26.0.2014123. Moltke H. Von, (1969), Türkiye Mektuplan, Çeviren: Hayrullah ÖRS, Yükselen matbaası, İstanbul. Ekdal M., (2000), Prenses Ela 18 Defter Bir Ömür, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul. Uçuk C., (1996), Bir İmparatorluk Çökerken , YapıKredi Yayınları, İstanbul. Bareilles B., (1918), Constantinople et ses Cités Franques et Levantine, Édition Bossard, Paris. Yordanidou M., (1992), Loksandra-İstanbul Düşü, Belge yayınları, İstanbul. Mintzuri H., (1993), İstanbul Anıları 1897-1940, Çeviren Silva Kuyumcuyan, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul. Gautier T., (1996 (ilk basım 1853)), Constantinople, La Boîte à Documents, Paris. 19. yüzyıl Osmanlı yaşayış biçimleri konusunda bilgi edinilebilecek kaynaklardan bazılarıdır.

4 Duhani S. N., (1982), Eski İnsanlar Eski Evler, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları, İstanbul. Scognamillo G., (1990), Bir Levanten’in Beyoğlu Anıları, Metis Yayınları, İstanbul. Sperco W., (1989), 19. Yüzyıl Başında İstanbul, İstanbul Kütüphanesi Yayınları, İstanbul,

5 Journal de Constantinople, 17 Şubat 1865.

6 Akın N, (1998), s. 237.

7 Journal de Constantinople, 2 Aralık 1864.

8 Akın N., (1998), s. 75.

9 Concordia bugün St. Antoine Kilisesinin bulunduğu yerde Palais de Cristal ise karşısında bugün Elhamra sinemasının yerindedir.

10 Duhani, a.e., sayfa 55.

11 Bu tiyatro Halepli bir Hıristiyan olan Mihail Naum Duhani’nin arazisi üzerinde İtalyan tiyatrocu Bartolomeo Bosco tarafından kurulmuş idi.

12 Bu yıllıklar L’Indicateur Ottoman : Almanach-Annuaire de Commerce, de l’Industrie, de l’Administration et de la Magistrature, 1868, 1880-1881, 1889-1890, 1912. başlıkları altında İstanbul Atatürk Kitaplığında bulunmaktadır.

13 Eldem E., (1994), Banque Impériale Ottomane. Inventaire Commenté des Archives, Istanbul, Varia-Turcica, Institut Français d’Études Anatoliennes/Banque Ottomane, İstanbul.

14 Banka kayıtlarında karşılaşılan tek Youssouf İzzettin Effendi, Sultan Abdulaziz’in oğludur ve bu kişinin 79 numaralı örneği oluşturan apartmanın sahibi olabileceği uzak bir olasılıktır.

15 Apartman isimleri olan aile soyadlarının incelenmesi, bilindiğinin aksine, bu konutların % 26,5’inin Müslüman Osmanlılara ait olduğunu göstermektedir. Ancak konutlarda oturanların kökenlerine bakıldığında burada Türkler yok denecek kadar azdır.

16 Mülk sahiplerinin arasında Osmanlı uyruğunda olmayan veya yabancı ülkelerin koruması statüsünde olanlar da bulunmaktadır. Ancak bu konuda kişilerin özellikle 19. yüzyılın sonlarına doğru, kayıtlı milliyetlerine göre kültürel kimliklerini tahmin etmek oldukça zordur. Bu durumun karmaşıklığını anlatabilmek için birkaç örnek vermek gerekirse:
Pierre Rigo, Doğum yeri: İstanbul,
Milliyet: Fransız,
Din: Hıristiyan-Katolik,
Konuşulan diller: Fransızca, Türkçe, Yunanca.
Yazım dili: Fransızca.
Antoine Rigo, Milliyet: İngiliz,
Konuşulan diller: Yunanca, Türkçe.

17 Bu tarihten daha ileri dönemlerde, zengin ailelerin kız çocuklarına piyano dersi aldırmaları Batı kökenli bir eğitimin işareti olarak algılanacaktır.

18 Burjuva tanımının Batı kaynaklı bir toplumsal yapı kökeni olduğu, Osmanlı toplumunda bu tanımın tartışılır olduğu açıktır. Ancak çalışma alam içinde yaşayan nüfusun yaşam biçimlerinde Batı kültürü etkisinin çeşitli boyutlarıyla varlığından söz edilmesi gerektiği de ortadadır.

19 Ott Sokağı’nda yan yana evlerde oturan her iki Yannissopoulo’nun aynı ailenin üyesi olduğu var sayılmaktadır, zira 1889-1890 yıllığında Pera’da bu soyadında başka bir aile bulunmamaktadır. Bu yıllıkta Yannissopoulos adına iki ayakkabı dükkânı isminden başka bir yerde rastlanmamaktadır, bunlardan biri İstiklal Caddesi 573 numara, diğeri ise tarihi yarımada tarafındadır.

20 Meyer-Schlichtmann C., (1992), Prusya Büyükelçiliği’nden Doğan Apartmanına, s. 48, İstanbul.

21 C. Meyer-Schlichtmann mimar Serkis Balyan’ın bürosunun Jean-Baptiste Helbig’in kardeşi Albert Helbig’in bürosunun yanında olmasından dolayı projenin bu mimara ait olabileceğini belirtmektedir. Ancak binanın “U” biçimindeki plan şemasında manzaraya yönlenen iki kolun koridorla ilerleyen en son noktasında tuvaletlerin yerleştirilmiş olması, manzara imkânının yapı planlamasında önemli bir unsur olduğu Osmanlı mimarisini tanıyan bir mimar tarafından tasarlanamayacak bir düzenleme olduğunu düşündürmektedir. Ayrıca bu plan şemasını Çırağan ve Beylerbeyi sarayı ile Yıldız Sarayının ilk bölümü gibi yapılan planlayan bir mimardan, Sarkis Balyan’dan beklemek doğru olmayacaktır.

22 Meyer-Schlichtmann’a göre Serdar-ı Ekrem sokağın sakinleri Alman kökenli Yahudiler ve Yunan asıllı Hıristiyanlardı ve Osmanlı vatandaşı veya yabancı statüsündeydiler. Çoğunlukla tüccar veya memur olarak çalışmaktaydılar. Doğan apartmanında oturanlar ise, yine yazara göre, Germen kökenli ülkelerden veya İngiltere’den gelmişlerdi. Yazar burada kişilerin isimlerinden yola çıkarak apartman sakinlerinin kökenleri konusunda tahmin yürütmektedir.

23 O dönemde de askerler Müslüman Osmanlılardı, ancak üst rütbeli yabancı asıllı Osmanlı askerler özellikle Tanzimat dönemi ile görülmeye başlamıştır. Bu askerler daha çok Avrupa ülkelerinden ordunun eğitimi amaçlı davet edilen ve Müslüman olan yabancı kökenli üst düzey askerlerdi.

24 Akın N., (1998), s. 158-169.

25 Bu mekân tanımları, M. Yordanidou’nun romanından aynen alınmıştır.

26 Çalışma alanı içinde bugün izlerine rastlamakta zorluk çekilen bu aile konutlarının varlığını Tünel için Gavand (1872-1874) tarafından hazırlanan planlarda ve kesitlerde (bak Şekil-1.28) görülebilir. Çoğu yıkılarak yerlerine apartmanlar yapılan bu konutlar genellikle zemin üzeri iki veya üç katlı ve yapımı için belli bir harcama gerektirdiği anlaşılan kâgir yapılardır. Ayrıca ticaret yıllıklarında bu yapılarda oturanlar araştırıldığında bazen tek yapıda farklı ailelerin isimlerine rastlanmaktadır, bu da o dönemde bu konutların çoğunun aile konutu olarak tasarlanmış olmasına rağmen bazılarının kira konutları olarak kullanıldığını göstermektedir

27 58 Numaralı örnek, Goad haritasında “Habitation” olarak tanımlanmış ve ikinci tip olarak tanımlanan aile konutu grubuna girmektedir.

28 Nahum H., (2000) “1900’a Doğru İzmirli Bir Yahudi Ailenin Portresi,” Osmanlı İmparatorluğunda Yaşamak içinde, derleyen Georgeon F. Dumont P., Çeviren M. Selen, İletişim Yayınları, s. 202, İstanbul.

29 Yordanidou, (1992), s. 99-101.

30 “Moda” yazarın tanımlamasıdır.

31 Bu arada 19. yüzyıl sonu ahşap yapılarının bazılarında en azında 20. yüzyıl kullanımları olarak aynı tür uygulamalara rastlanmaktadır.

32 “Odabaşı” görevi ticaret hanlarında da bulunmaktadır.

33 Yeralympos, Selanik gazetelerinin birinde, Mısır’daki evlerde çatı katlarında çamaşır yıkama bölümlerinin bulunduğunu ve artık Selanik’te de bazı mimarların, eski evlerde giriş katlarında çamaşır yıkanırken yeni planladıkları evlerde komşuların meraklı gözlerinden uzakta çamaşır yıkanmasını sağlayan bu uygulamayı benimsediklerinden bahseder (Phare 1150/1887). Kentsel ve mimari mekânlarda yaşanan modernleşme hareketlerinden söz eden Yeralympos, şehirlilik bilincinin gelişiyor olmasının ve bu konuda da gazetelerin duyarlılığının altını çizer. Yeralympos A., (2000), “19. yüzyıl Sonunda Selanik’te Kentlilik Bilinci ve Belediye’ye İlgi, Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaşamak, Çeviren: M. Selen, İletişim Yayınları, s.. 155, İstanbul.

34 Müslüman ailelerden alınan bilgiler doğrultusunda yapılan bu araştırma belki, çoğunluğunu gayrimüslim Osmanlı ve yabancıların oluşturduğu bir alan olan çalışma bölgesi için geçerli olmayacaktır diye düşünülebilinir. Ancak bu bilgiler genel olarak Osmanlı aile yapısının doğasını anlaşılması için gereklidir, kaldı ki, Osmanlı toplumunda İstanbul’da aile hayatı konusunda dini gruplar arasında oluşan farktan ziyada ekonomik sınıflar arasındaki farklardan söz etmek daha doğru olacaktır.

35 Yordanidou M., (1992) sayfa 104.

36 Örnek-79, 1889-90 ticaret yıllığında apartman olarak görülmektedir, daha başka bir deyişle dönemin erken örneklerinden olma ihtimali yüksektir. Bu tarihlerden sonra yapılan apartmanlarda üst kattaki hizmetli odalarına daha sik rastlanmaktadır.

Table des illustrations

Titre Şekil 4.1
Légende 1874 ile 1892 tarihleri arasında çekildiği anlaşılan (Tünel’in bacası göründüğü için 1874’ten sonra, Barnathan Apartmanı olmadığı için ise 1892’den önce) fotoğrafta Yannissopoulo Ailesine ait konut görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-1.png
Fichier image/png, 472k
Titre Şekil 4.2
Légende Yannissopoulo Ailesinin konutu 1905 tarihli planda görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-2.png
Fichier image/png, 586k
Titre Şekil 4.3
Légende 1905 planında Serdar-ı Ekrem Sokak görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-3.png
Fichier image/png, 326k
Titre Şekil 4.4
Légende Serdar-ı Ekrem Sokak’ta bulunan bu binada 1912 yıllığına göre Dikeos Ailesi kiracı olarak oturmaktadır
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-4.png
Fichier image/png, 905k
Titre Şekil 4.5
Légende Doğan Apartmanında oturanların listesi
Crédits C. Meyer-Schlichtmann
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-5.png
Fichier image/png, 32k
Titre Şekil 4.6
Légende Zengin Ermeni bir aileye ait olan konutun plan şeması görülmektedir (Konutun bugünkü sahibi güvenlik sebebiyle adresi ve binanın fotoğrafını yayınlanmasını istememektedir)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-6.png
Fichier image/png, 98k
Titre Şekil 4.7
Légende Örnek 27’de teras katında çamaşır yıkanan lavabolar ve kurutma alanı bulunmaktadır
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-7.png
Fichier image/png, 360k
Titre Şekil 4.8
Légende Şahkulu çıkmazında ortak balkon uygulaması olan örnek 41 görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-8.png
Fichier image/png, 218k
Titre Şekil 4.10
Légende Ayrıcalıklı bir giriş ile servis girişi ayrı olan yapılardan örnekler görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-9.png
Fichier image/png, 388k
Titre Şekil 4.11
Légende Girişten ayrılan iki bölümlü planlar
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-10.png
Fichier image/png, 321k
Titre Şekil 4.12
Légende Örnek 79’un fotoğrafi ve planı görülmektedir.
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-11.png
Fichier image/png, 400k
Titre Şekil 4.13
Légende Örnek 30’un fotoğrafi ve planı görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1588/img-12.png
Fichier image/png, 270k

© Institut français d’études anatoliennes, 2010

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Acheter

Volume papier

Chargement

Unavailable