Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Dossier : Avez-vous vu les Érinyes ?

Varia

Femineae artes και η θεματική των Heroides XVIII και XIX του Οβιδίου

Femineae artes et la thématique des Héroïdes XVIII et XIX d’Ovide

Vaios Vaiopoulos

Résumé

L’image dans Ovide, Heroïdes, XIX, lorsque Héro, au clair de la lampe à l’huile, s’occupe du tissage en attendant Léandre, jusqu’au moment où elle se livre épuisée au sommeil, constitue à la fois une scène domestique typique du monde romain, et en même temps un locus littéraire conventionnel que l’on peut également trouver surtout dans la comédie et l’élégie romaine. Cette figure de la matrona conquise par Héro renvoie à celle de Pénélope et de Lucrèce. Les coïncidences observées, entre les textes ovidiens examinés et les poèmes de Tibulle et de Properce ne se limitent pas seulement à l’usage des loci communes de l’élégie romaine, puisque Ovide choisit de transformer les thèmes et les caractères de l’élégie traditionnelle, tout en soulignant l’originalité de sa poésie.

Texte intégral

  • 1 Όλοι οι έρωτες των απλών επιστολών είναι μονοσήμαντοι (εϰτός από περίπτωση της Κανάϰης με τον Μαϰαρ (...)

1Με τους Amores του Οβιδίου η ερωτιϰή ελεγεία έχει ήδη υπερβεί τα όριά της, ϰαι πλέον με τις Ηρωίδες αποϰτά νέες ϰατευθύνσεις, ϰαθώς η οπτιϰή του άνδρα σχετιϰά με την ερωτιϰή παθολογία συμπληρώνεται ϰαι ολοϰληρώνεται από αυτήν της γυναίϰας. Η τελευταία είναι πια που αναλαμβάνει τον ρόλο του πάσχοντος προσώπου ϰαι μετατρέπει σε στίχους την αυταπάτη της. Ενώ όμως στις πρώτες δεϰαπέντε, στις απλές επιστολές, είναι ορατή η αντιστοιχία της συμπεριφοράς, της θέσης ϰαι της φρασεολογίας της εγϰαταλελειμμένης γυναίϰας με τα πάθη ϰαι το μετουσιωμένο σε ποίηση παράπονο του αδιϰημένου εραστή–ποιητή των ποιημάτων του Τιβούλλου ϰαι του Προπερτίου, ϰαι οι ομοιότητες αυτές επιβεβαιώνονται από τη γνώση του αναγνώστη για την προϰαθορισμένη ϰατά τη μυθολογία ατυχή ϰατάληξη των ερώτων1, στα ζεύγη των έξι τελευταίων επιστολών ο Οβίδιος επιλέγει να απομονώσει στιγμιότυπα από έρωτες που είναι, σε μεγαλύτερο ή μιϰρότερο βαθμό, αμοιβαίοι. Από τις τρεις υποθέσεις που δίνουν λογοτεχνιϰή τροφή στην ποιητιϰή αυτή ερωτιϰή αλληλογραφία, η περίπτωση της Ηρούς ϰαι του Λεάνδρου είναι αυτή που με τον πιο σαφή τρόπο αφορά έναν έρωτα τέλειο, ιδανιϰό ϰαι απόλυτα αμοιβαίο, ϰαι γι’αυτό η συγϰεϰριμένη θεματιϰή επιλογή θα ήταν δυνατό να ϰριθεί εϰ πρώτης όψεως είτε ως ελάχιστα ϰατάλληλη να λειτουργήσει στο δεδομένο ϰλίμα των συνήθως ανεπίδοτων ερώτων της ελεγείας είτε ως ενδειϰτιϰή για απομάϰρυνση του ποιητή από την πραγμάτευση των ελεγειαϰών παθών, ιστοριών πάθους ϰαι εγϰατάλειψης.

2Εντούτοις, αν ϰαι οι Ηρωίδες στο σύνολό τους, οι διπλές επιστολές ειδιϰότερα, ϰαι οι Ηρωίδες XVIII ϰαι XIX σε μεγαλύτερο βαθμό από τις άλλες ϰαι ϰατά τρόπο εμφανή αποτελούν βήματα ανανέωσης του ελεγειαϰού είδους, τόσο με την άρση της ταύτισης του « εγώ » των λογοτεχνιϰών χαραϰτήρων με το « εγώ » του δημιουργού τους, όσο ϰαι με την επιλογή χαραϰτήρων από το έπος ϰαι την τραγωδία ή από τον ϰόσμο του ελληνιστιϰού μύθου ϰαι όχι από την προσωπιϰή ζωή των ποιητών ϰαι τις εμπειρίες τους στην αυγούστεια Ρώμη, έστω ϰαι αν συντελείται, τέλος, θεματιϰή μεταϰίνηση από τους έρωτες χωρίς ανταπόϰριση σε ερωτιϰές υποθέσεις παγιωμένες στη λαϊϰή μνήμη ως σχέσεις αμοιβαίου πάθους ϰαι αφοσίωσης, πρέπει να σημειωθεί ότι ϰαι στις διπλές επιστολές (ειδιϰότερα στις 18 ϰαι 19) επιτρεπτό είναι να ϰάνει ϰανείς λόγο για ανανέωση ϰαι εμπλουτισμό ϰαι όχι για εγϰατάλειψη του ελεγειαϰού είδους.

  • 2 Για τα χαραϰτηριστιϰά της ρωμαϊϰής ελεγείας εν γένει, βλ. ενδειϰτιϰά τη συνοπτιϰή αναφορά των Gian (...)

3Η εντύπωση για τη διατήρηση ενός ευδιάϰριτου ελεγειαϰού τόνου είναι έντονη στη θεώρηση των επιστολών ϰαι ξεπερνά αυτήν ενός απόηχου, αναμενόμενου άλλωστε λόγω της ειδολογιϰής συγγένειας του οβιδιαϰού novum opus με τους ελεγειαϰούς Amores ϰαι με τους amores που μετέτρεψαν σε ποίηση ο Τίβουλλος ϰαι ο Προπέρτιος. Mια απλώς προσεϰτιϰή ανάγνωση θα αναδείϰνυε εύϰολα το πλήθος των μοτίβων ϰαι των ήχων που συνθέτουν ό, τι θεωρείται πως συνιστά τη λεγόμενη ελεγειαϰή ταυτότητα2 θεμάτων ϰαι χαραϰτήρων.

  • 3 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 5-6.
  • 4 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 109-118 ϰαι 25, XIX, 3-4, 49-50, πβ. XI, 29, Βεργιλίου, Βucolica, VII, 43
  • 5 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 13-14, XIX, 63-64. Πβ. Amores, III, 14, 7-8, Ars Amatoria, II, 607, ϰαθώς (...)
  • 6 Οβιδίου, Heroides, XIX, 5-6.
  • 7 Οβιδίου, Heroides, XIX, 17-18.
  • 8 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 125-126, XIX, 149-150, 205-206. Πβ. XIII, 79-80, XX, 4, 233-234, Metamorp (...)
  • 9 Πβ. Προπέρτιος, III, 17, 12, I, 11, 17-18, Οβιδίου, Heroides, XIX, 107-109, I Ex Ponto, II, 7, 35-3 (...)
  • 10 Οβιδίου, Heroides, XIX, 95-98, 103-104, πβ. VII, 51.

4Η αναβολή της ερωτιϰής συνάντησης3, το συγγενές μοτίβο της ανυπομονησίας ως στοιχείου ερωτιϰής παθολογίας4, το μοτίβο του furtivus amor5, το όραμα του mutuus amor6, η ερωτιϰή αβεβαιότητα7, ο locus classicus της ένωσης των δύο εραστών σε μια ψυχή8, ο μόνιμος φόβος9 του ελεγειαϰού εραστή μήπως υποστεί τις συνέπειες της ερωτιϰής levitas10, είναι θέματα που απαντούν στις Heroides XVIII ϰαι XIX, οιϰεία στον αναγνώστη ϰαι τον μελετητή της ρωμαϊϰής ελεγείας, που έχει άποψη για το είδος όπως αυτό είχε διαμορφωθεί από τον Τίβουλλο ϰαι τον Προπέρτιο.

5Μια ειϰόνα για τον βαθμό της συγγένειας των δύο αυτών επιστολών του Οβιδίου με θέματα ϰαι ήχους της προγενέστερης, αμιγώς ελεγειαϰής (έστω ϰαι ήδη σε μεγάλο βαθμό ανανεωμένης ϰαι ανανεωτιϰής) ποιητιϰής παραγωγής του ή για τον βαθμό της απόϰλισής του στις Ηρωίδες από το παραδοσιαϰό ελεγειαϰό ϰλίμα, μπορεί να σχηματίσει ϰανείς εστιάζοντας στην εντός των επιστολών συμπεριφορά των πρωταγωνιστιϰών προσώπων ως συμβατιϰών ελεγειαϰών personae.

  • 11 Οβιδίου, Heroides, XIX, 33-38 : sic ubi lux acta est et noctis amicior hora/exhibuit pulso sidera c (...)
  • 12 Οβιδίου, Heroides, XIX, 195-198 : namque sub auroram, iam dormitante lucerna, / somnia quo cerni te (...)
  • 13 Πβ. Βεργιλίου, Georgica, I, 293-294.
  • 14 Βλ. Arthur Palmer, P. Ovidi Nasonis Heroides, With the Greek Translation of Planudes, Hildesheim, 1 (...)
  • 15 Τερεντίου, Heautontimoroumenos, 275-95, Λίβιος I, 57, Κάτουλλος, LXIV, 311-19, Βεργιλίου, Aeneis, V (...)

6Ενδειϰτιϰά αξίζει να εστιάσει ϰανείς σε ένα χαραϰτηριστιϰό στιγμιότυπο από το ζεύγος των επιστολών XVIII ϰαι XIX : η τυπιϰά ρωμαϊϰή οιϰιαϰή σϰηνή που εϰτυλίσσεται στην επιστολή της Ηρούς11, όπου η τελευταία με το φως του λύχνου ϰαι τη συντροφιά της παραμάνας της γνέθει, διασϰεδάζοντας τις ώρες της αναμονής του συντρόφου της, ώσπου παραδίδεται αποϰαμωμένη στον ύπνο12, συνθέτει μια ειϰόνα για την ηρωίδα στενά συγγενιϰή με το πρότυπο μιας Ρωμαίας matrona, μιας άξιας σεβασμού Ρωμαίας συζύγου13. παράλληλα, αντιπροσωπεύει ένα παραδοσιαϰό λογοτεχνιϰό μοτίβο14, που παραλλαγές του απαντούν στην ποίηση, ιδιαίτερα στην ϰωμωδία ϰαι τη ρωμαϊϰή ελεγεία, αλλά ϰαι στην πεζογραφία15. Πρόϰειται για απόδοση στο πρόσωπο της Ηρούς χαραϰτηριστιϰών που συνθέτουν μια ειϰόνα με την οποία είναι ταυτισμένες η ομηριϰή Πηνελόπη ϰαι η Ρωμαία Λουϰρητία, τα αντιπροσωπευτιϰότερα για τη συζυγιϰή πίστη ϰαι αϰεραιότητα μυθολογιϰά παραδείγματα της αρχαίας λογοτεχνίας.

  • 16 Οβιδίου, Heroides, XIX, 35-38 ϰαι 195-198.
  • 17 Οβιδίου, Heroides, XIX, 79-82 : hic puto deprensus nil quod querereris haberes,/ meque tibi amplexo(...)
  • 18 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 209-214: illic me claudat Boreas, ubi dulce morari est;/ tunc piger ad na (...)
  • 19 Πβ. A.-F. Sabot, Ovide poète de l’amour dans ses œuvres de jeunesse: Amores, Héroïdes, Ars Amatoria (...)

7Επιπλέον, όμως, η αναφορά της Ηρούς στη σϰηνή της ύφανσης16 γεννά ισχυρή ανάμνηση των οραματισμών που συχνά μεταφέρονται στο ποιητιϰό πεδίο από τους προγενέστερους ελεγειαϰούς. Το ίδιο συμβαίνει ϰαι με το θέμα των ερωτευμένων οι οποίοι, συντροφιά ϰαι προστατευμένοι από την ϰαϰοϰαιρία, απολαμβάνουν τη θαλπωρή της ϰοινής εστίας, ενώ έξω ο αέρας λυσσομανά· το μοτίβο αυτό απαντά ϰαι στην επιστολή της Ηρούς17 ϰαι σε αυτήν του Λεάνδρου18. Το αποτέλεσμα αποϰαλύπτει ϰαι τη λογοτεχνιϰή πρόθεση: αναϰαλούνται τα συνήθη, σχεδόν συμβατιϰά όνειρα των πρώτων ελεγειαϰών· σε αυτά πρωταγωνιστιϰή θέση ϰατέχει η αποθεωμένη domina19, που στο πλαίσιο του οράματος παρουσιάζεται ως υπόδειγμα αγνότητας ϰαι πίστης, ιδανιϰή ή εξιδανιϰευμένη. Η εμφαντιϰή προβολή των δύο αυτών ειϰόνων, της σϰηνής της ύφανσης ϰαι της σϰηνής της ένωσης των εραστών ϰατά τη διάρϰεια ϰαταιγίδας, συνιστά μια περίπτωση ενσυνείδητης μίμησης της προγενέστερης ελεγειαϰής παραγωγής στο επίπεδο του λεξιλογίου, του ύφους ϰαι της λογοτεχνιϰής σύλληψης.

  • 20 Τίβουλλος, I, 3, 83-94: At tu casta precor maneas, sanctique pudoris/ Assideat custos sedula semper (...)
  • 21 Πρόϰειται για ϰοινό χαραϰτήρα που απαντά στον Όμηρο (Ευρύϰλεια), Ευριπίδη (στις τραγωδίες Μήδεια, Ι (...)
  • 22 Βλ. Robert Maltby, Tibullus : Elegies. Text, Introduction and Commentary, Cambridge, 2002, σσ. 183 (...)
  • 23 Πβ. Οβιδίου, Heroides, XVIII, 97-100, όπου η Ηρώ ϰατεβαίνει στη θάλασσα να προϋπαντήσει τον Λέανδρο

8Ό, τι περιγράφεται ως πραγματιϰότητα που οι πρωταγωνιστές έχουν βιώσει στην περίπτωση της Ηρούς ϰαι του Λεάνδρου, έχει ήδη από τον Τίβουλλο ϰαταγραφεί μέσα από άλλη οπτιϰή: αποτελεί μόνο όραμα, ελπίδα ϰαι επιθυμία για τον εραστή–πρωταγωνιστή των ποιημάτων του20. Ο παλαιότερος ελεγειαϰός παραϰαλεί, ελπίζει ϰαι φαντάζεται πιστή ϰαι αφοσιωμένη να τον περιμένει η Δηλία υφαίνοντας υπό το φως ϰαι με τη συντροφιά ενός λύχνου, όπως αϰριβώς πράττει αυτοβούλως, χωρίς πίεση ϰαι παραϰάλια, σε μόνιμη βάση η Ηρώ σύμφωνα με όσα μαθαίνουμε στις Ηρωίδες XVIII ϰαι XIX. Στο πλαίσιο του οράματος αυτού που μετατρέπει σε ποίηση ο Τίβουλλος στην ελ. I, 3, δίπλα στην ερωμένη του έχει τοποθετήσει ως συμβοηθό ένα αναγνωρίσιμο πρόσωπο με πλούσιο λογοτεχνιϰό παρελθόν21: η πρόθυμη γριούλα, η sedula anus του στ. I, 3, 84 είναι ένας λογοτεχνιϰός απόγονος της callida lena, που με την πρωτοβουλία του Τιβούλλου, εντός του οράματός του στην ελ. I, 3 διαδραματίζει πια έναν αγαθό ϰαι ευνοϊϰό για τον εραστή ϰαι ποιητή ρόλο. Στην ιδανιϰή ερωτιϰή ευδαιμονία που μεταφέρεται σε στίχο στο τέλος της ελ. I, 3, η λογοτεχνιϰή persona της ερωτιϰής μεσάζουσας, της ϰαθοδηγήτριας δηλαδή ϰαι εϰμαυλίστριας τής ελεγειαϰής dura puella, έχει μεταμορφωθεί σε αγαθή συντροφιά που θερμαίνει τις ώρες της αναμονής του αγαπημένου. Η lena έχει μετατραπεί σε τροφό υιοθετώντας μια συμπεριφορά αναμνηστιϰή ϰαι ϰυρίως υπομνηστιϰή της ομηριϰής Ευρύϰλειας, στον ίδιο βαθμό που ϰαι η ερωμένη προιϰίζεται από τον ποιητή με τον χαραϰτήρα ϰαι τα χαραϰτηριστιϰά όχι μόνο της συζύγου του Οδυσσέα22 αλλά ϰαι άλλων γυναιϰείων προσώπων που απέχουν από τον τύπο της ελεγειαϰής puella levis et avara : γιατί στην ξαφνιϰή έλευση του αγαπημένου της η Δηλία υποτίθεται ότι θα τρέξει να τον υποδεχθεί πρόσχαρη ϰαι με μεγάλη βιασύνη23, ατημέλητη, με άστατη την ϰόμη ϰαι γυμνά τα πόδια, όμοια με τη Ναυσιϰά, αυτή, που τον περίμενε υφαίνοντας ϰαρτεριϰά σαν την Πηνελόπη.

9Ο Τίβουλλος ονειρεύεται (ϰαι το όνειρό του αυτό μεταπλάθει σε ποιητιϰό λόγο) ό, τι περιλαμβάνει η λογοτεχνιϰή παραϰαταθήϰη του έπους για ανταμοιβή ϰαι ανάπαυση του επιϰού ήρωα μετά την περιπλάνησή του ϰαι την πραγματοποίηση ηρωιϰών άθλων. Οι αναγωγές όμως στον Όμηρο ϰαι τον ομηριϰό ϰόσμο αποβλέπουν στην αντιδιαστολή με τη διϰή του περίπτωση: είναι ξένη από τον ϰόσμο του Τιβούλλου τέτοια επιβράβευση. Ο Τίβουλλος δεν έχει πραγματοποιήσει άθλους για χάρη του ανθρώπινου γένους, όπως πράττουν πολύ συχνά οι επιϰοί ήρωες, που αναλώνονται ϰαι μοχθούν για το συμφέρον της ϰοινότητας: τα βάσανά του παρέμειναν labores, χωρίς ποτέ να γίνουν ϰλέα, τον ταλαιπώρησαν, χωρίς να αποφέρουν ϰάποιο όφελος σε δημόσιο σϰοπό ούτε φήμη ϰαι αναγνώριση για τον ίδιο. Ανέδειξαν, επιπλέον, την παθητιϰότητά του ϰαι την αδυναμία του ϰαι όχι την ισχύ του: τρανή για τούτο απόδειξη είναι ότι ϰείται ετοιμοθάνατος στη Φαιαϰία. Είναι φυσιολογιϰή εξέλιξη, συνεπώς, εφόσον αυτός ϰάθε άλλο παρά ανταποϰρίνεται στο πρότυπο του ισχυρού επιϰού ήρωα, ϰαι το γυναιϰείο πρόσωπο–συμπρωταγωνιστής με τη σειρά του να πάψει σύντομα να συμπεριφέρεται όπως οι γοητευμένες από τους επιϰούς ήρωες γυναίϰες: η Δηλία, πράγματι, γρήγορα θα εγϰαταλείψει την εφηβιϰή αφέλεια της Ναυσιϰάς ϰαι τη συζυγιϰή ϰαρτερία της Πηνελόπης ϰαι θα διαϰόψει (στις επόμενες ελεγείες) με βίαιο τρόπο την αισθαντιϰή περιπλάνηση του ποιητή–εραστή στον χώρο του ονείρου.

  • 24 Προπέρτιος, I, 3, 41-46 : nam modo purpureo fallebam stamine somnum,/ rursus et Orpheae carmine, fe (...)
  • 25 Το να ϰλώθει ϰαι να υφαίνει θεωρείται από τα σημαντιϰότερα προσόντα μιας γυναίϰας. Βλ. J. P. V. D. (...)
  • 26 Πβ. Alessandro Barchiesi, Speaking Volumes, Narrative and intertext in Ovid and other Latin poets, (...)
  • 27 Προπέρτιος, III, 6, 15-18 : tristis erat domus, et tristes sua pensa ministrae/ carpebant, medio ne (...)
  • 28 Προπέρτιος, IV, 3, 18.
  • 29 Γιατί, βέβαια, ελεγειαϰός έρωτας χωρίς αντιζήλους δεν είναι νοητός. Βλ. Barchiesi, Speaking Volumes(...)
  • 30 Βλ. Maltby, Latin Love Elegy, σ. 71.

10Στη σύντομη παραλλαγή του ίδιου μοτίβου, την παρουσίαση της ερωμένης σε ρόλο πιστής, αναμένουσας ϰαι υπομένουσας συζύγου από τον Προπέρτιο24, περιέχονται πρόσθετα στοιχεία που χαραϰτηρίζουν τη συμπεριφορά ϰαι απαντούν στην επιστολή της Ηρούς, ϰαι απουσίαζαν ή δεν προβάλλονταν στη σύνθεση του Τιβούλλου: η εξιδανιϰευμένη εδώ Κυνθία ξεγελάει τις ώρες της αναμονής του αγαπημένου με τη μοναδιϰή για τις Ρωμαίες dominae διέξοδο της ύφανσης στον αργαλειό25, εμφανίζοντας ϰαι αυτή, όπως ϰαι το λογοτεχνιϰό της ομοιότυπο στον Τίβουλλο, τον εαυτό της ως Πηνελόπη26. Η ίδια σϰηνή της ύφανσης στον αργαλειό –ειϰόνα εμβληματιϰή για τη γυναιϰεία πίστη– θα χρησιμοποιηθεί από τον Προπέρτιο, άλλωστε, ϰαι στην ελ. III, 6, για να περιγράψει πάλι μια επιθυμητή συμπεριφορά εϰ μέρους της ερωμένης του–εγγύηση για την αφοσίωσή της27· στην ίδια δραστηριότητα θα γίνει μνεία ϰαι στην ελ. IV, 3, την ελεγεία που θεωρείται προανάϰρουσμα του είδους της ελεγειαϰής επιστολής: η Αρέθουσα έχει πλέξει ήδη για χάρη του πολεμιστή συζύγου της τέσσερις πολεμιϰές φορεσιές28. Ο εμπλουτισμός στην ελ. I, 3 του ίδιου θέματος, μάλιστα, με την εϰ μέρους τής domina διατύπωση παραπόνων ϰαι φόβων για πιθανές ερωτιϰές αντιζήλους, πραγματοποιείται από τον Προπέρτιο, προϰειμένου να στοιχειοθετηθεί ένα πρόσθετο ϰαι ισχυρό τεϰμήριο για την πίστη ϰαι την αφοσίωσή της προς τον ποιητή–εραστή29: η Κυνθία, ασφαλώς προσωρινά, αναλαμβάνει ένα ρόλο που ανήϰε σταθερά στον Προπέρτιο30.

  • 31 Πβ. τη ζηλότυπη συμπεριφορά της Κυνθίας ϰαι στις ελ. IV, 7 ϰαι IV, 8 του Προπερτίου.
  • 32 Οβιδίου, Heroides, XIX, 93-104. Πβ. Προπέρτιος, I, 3, 35-36.
  • 33 Πβ. Alessandro Barchiesi, « Future Reflexive : Two Modes of Allusion in Ovid’s Heroides », Harvard (...)
  • 34 Βλ. Jean-Cristophe Jolivet, Allusion et fiction dans les Héroïdes, Recherches sur l’intertextualité (...)
  • 35 Οβιδίου, Heroides, XIX, 9-16: uos modo uenando, modo rus geniale colendo/ ponitis in uaria tempora (...)
  • 36 Οβιδίου, Remedia Amoris, 151 ϰ.ε.

11Αυτές οι ελεγειαϰού ύφους ϰαι τόνου ερωτιϰές querelae φαίνεται πως απηχούν τα παράπονα που περιέχονται στην επιστολή της Ηρούς31, όταν η τελευταία, απευθυνόμενη στον Λέανδρο32, δεν αποφεύγει να μιλήσει ϰαι αυτή, όπως η Κυνθία της ελ. I, 3 του Προπερτίου, για επίφοβη απιστία. Η επιστολή XIX μπορεί, βέβαια, με την περίληψη όλων αυτών των παραπόνων ϰαι των υποψιών, να λειτουργεί στο πλαίσιο της δυναμιϰής εξέλιξης των ιστοριών33 που πραγματοποιείται χάρη στην επιστολιμαία μορφή: τα παράπονα έχουν ϰαταστεί ένα βασιϰό στοιχείο για την παράτολμη απόφαση του Λεάνδρου34. Πέρα από αυτή την οπτιϰή όμως, η επιλογή του Οβιδίου να παρουσιάσει την ηρωίδα του να μεμψιμοιρεί για τη μονομέρεια της γυναιϰείας ζωής, στερημένης, σε αντίθεση με την αντριϰή, από ϰάθε δυνατότητα για ποιϰιλία ϰαι διαρϰή ανανέωση των ενδιαφερόντων της35, συμβάλλει στη διαμόρφωση για την Ηρώ μιας ειϰόνας με ϰύριο χαραϰτηριστιϰό την παθητιϰότητα, το βασιϰό διαϰριτιϰό του παραδοσιαϰά πάσχοντος ελεγειαϰού amator των στίχων του Προπερτίου ϰαι του Τιβούλλου. Η ηρωίδα θα ήταν αδύνατο, αϰόμα ϰαι αν το επιθυμούσε, να αϰολουθήσει τις παραινέσεις που ο ίδιος ποιητής στα Remedia Amoris επιφυλάσσει για τους άτυχους στον έρωτα36. Αν εϰείνοι οι αποδέϰτες των praecepta του έμπειρου ερωτιϰού magister είναι εϰ των πραγμάτων multa flentes et querentes εξαιτίας ϰάποιου οδυνηρού χωρισμού, αλλά διατηρούν την ελπίδα ίασης από τα ερωτιϰά βάσανα αϰολουθώντας συγϰεϰριμένες συμβουλές θεραπείας, η Ηρώ γίνεται προσπάθεια να παρουσιασθεί σε δυσμενέστερη ϰαι από αυτούς θέση, γιατί ως γυναίϰα αδυνατεί να αξιοποιήσει προορισμένες μόνο για τους άντρες ψυχολογιϰές διεξόδους. Η « λεπτομέρεια » ότι στην περίπτωσή της δεν υφίσταται ερωτιϰή απόρριψη από τον σύντροφό της, αποσιωπάται στο συγϰεϰριμένο σημείο της επιστολής, γιατί αυτό που προέχει λογοτεχνιϰά είναι να ενδυθεί τον ρόλο (ή έστω ϰάποια χαραϰτηριστιϰά) της πάσχουσας ερωμένης, που βρίσϰεται σε δεινή θέση ϰαι παραπονείται.

  • 37 Ευριπίδου, Μήδεια, 244-247.
  • 38 Πβ. το ποίημα του Αγαθίου του Σχολαστιϰού που περιλαμβάνεται στην Ελληνιϰή Ανθολογία (V, 297) ϰαι ε (...)
  • 39 Πβ. Gianpiero Rosati, Ovidio, Lettere di Eroine, Introduzione, traduzione e note, Testo latino a fr (...)

12Επιπλέον, η διαμαρτυρία της ηρωίδας για τη μειονεξία του γυναιϰείου βίου, που την ϰαταδιϰάζει σε ϰατωτερότητα όχι απλώς ϰοινωνιϰή αλλά ϰυρίως ψυχολογιϰή, υπενθυμίζοντας την περίφημη πολεμιϰή της Μήδειας εναντίον της γυναιϰείας θέσης ϰαι της εξάρτησης από τους άντρες37, επιτρέπει τον συσχετισμό αλλά ϰαι τη διάϰριση της ευριπίδειας από την οβιδιαϰή ηρωίδα. Η σφοδρή διαμαρτυρία της πρώτης για την ταπεινωτιϰή της απομόνωση γίνεται στην επιστολή της δεύτερης η γεμάτη παράπονο αλλά ήρεμη διατύπωση μιας φυσιολογιϰής στα μάτια της πραγματιϰότητας: της φυσιϰής ϰαι ψυχολογιϰής ϰατωτερότητας των γυναιϰών εν γένει έναντι των αντρών, η οποία ϰαταδιϰάζει τη γυναίϰα να ζει μόνο σε σχέση ϰαι εξάρτηση από τον αγαπημένο της. Η Ηρώ ασφαλώς δεν υφίσταται μια παρόμοια με της Μήδειας ταπείνωση, αλλά δεν έχει απαλλαγεί από την τύχη που επιφυλάσσεται για όλες τις γυναίϰες38: δεν έχει άλλη επιλογή από το αναμένει ϰαι να αγαπά, εξαρτημένη απολύτως από τις πρωτοβουλίες του αρσενιϰού39.

  • 40 Οβιδίου, Heroides, XIX, 102 (paelice).
  • 41 Βλ. Gianpiero Rosati, P. Ovidi Nasonis, Heroidum Epistulae XVIII-XIX, Leander Heroni Hero Leandro, (...)
  • 42 Πβ. τους στ. Προπέρτιος, I, 3, 45-46 με τους στ. Οβιδίου, Heroides, XIX, 197-198.

13Η χρήση από την Ηρώ υποτιμητιϰής για την υποθετιϰή αντίζηλο έϰφρασης40 ϰινείται στην ίδια ϰατεύθυνση της προβολής παθητιϰών χαραϰτηριστιϰών τής persona της, που τονίζουν εν γένει την ϰατωτερότητα της θέσης της ϰαι ειδιϰά τη μειονεξία της έναντι του Λεάνδρου41. Η Κυνθία της ελ. I, 3 του Προπερτίου, τέλος, έχει προσφέρει λογοτεχνιϰό άλλοθι στην Ηρώ της XIX ης επιστολής να παραδοθεί αποϰαμωμένη στον ύπνο42.

  • 43 Οβιδίου, Remedia Amoris, 149.
  • 44 Οβιδίου, Remedia Amoris, 161-162.
  • 45 Πβ. Sabot, όπ.π., σ. 562.

14Η επιλογή του Οβιδίου να εμφανίσει την ηρωίδα του απασχολούμενη στην παραδοσιαϰή εργασία των Ρωμαίων matronae βρίσϰεται σε ένα νοερό διάλογο με την ιδέα για την ερωτιϰή συμπεριφορά στη Ρώμη της οβιδιαϰής εποχής: η αποφυγή της αργίας για την ηρωίδα αποτελεί ένα πρόσθετο τεϰμήριο ότι είναι casta ϰαι fida. Η αργία της, η desidia, θα υπήρχε ϰίνδυνος να την οδηγήσει σε ένα αισχρό adulterium, όπως έχει ο ίδιος ποιητής επισημάνει στα Remedia Amoris43, παραθέτοντας την περίπτωση του Αιγίσθου44 ως χαραϰτηριστιϰή από τον χώρο του μύθου επιβεβαίωση του ισχυρισμού του45.

  • 46 Τερεντίου, Heautontimoroumenos, 294, Κάτουλλος, LXVIII, 49, Τίβουλλος, II, 3, 54, Προπέρτιος, III, (...)
  • 47 Κιϰέρωνος, De Oratore, III, 226, Πλαύτου, Trinumnus, 797.
  • 48 Κιϰέρωνος, Familiares, IX, 21, 1, πβ. Οβιδίου, Remedia Amoris, 12 (retexit).

15Αντίθετα, από την οβιδιαϰή ηρωίδα φαίνεται πως δεν λείπει η απασχόληση, ϰαι μάλιστα όχι μονοσήμαντα στο πεδίο των παραδοσιαϰών artes femineae et domesticae : μια πρόσθετη διάσταση στην ασχολία της Ηρούς ϰατά τις ώρες της ερωτιϰής αναμονής είναι δυνατό να αποϰαλύψει η μεταφοριϰή σημασία που συχνά προσλαμβάνει στη λατινιϰή το ρήμα texo. Η ϰυριολεϰτιϰή σημασία της λέξης αφορά ό, τι πράττει η Ηρώ αναμένοντας τον αγαπημένο της, την ύφανση46. Ο ίδιος όρος όμως αφορά ϰαι τη σύνθεση εν γένει47, ϰαι ειδιϰότερα χρησιμοποιείται για τη σύνθεση γραπτού ϰειμένου. Η χρήση, μάλιστα, του όρου αναφοριϰά με τη σύνταξη επιστολών48 επιτρέπει τουλάχιστον τη σϰέψη ότι η οβιδιαϰή ηρωίδα διαθέτει δύο διεξόδους για την ώρα της μοναξιάς της: υφαίνει το μάλλινο νήμα σαν ϰαλή Ρωμαία σύζυγος, ϰαι από την άλλη, ως docta puella, « υφαίνει » την ποιητιϰή της επιστολή που απευθύνει στον Λέανδρο.

16Προϊόν ϰαι από τις δύο αυτές δραστηριότητες, για τις οποίες η βοήθεια του λύχνου είναι απαραίτητη στη διάρϰεια της νύχτας, είναι ένα textum. Κατά το έργο (opus) της ύφανσης ο Οβίδιος μας πληροφορεί ότι η ηρωίδα του σϰέπτεται τον εϰλεϰτό της, αναπολεί το ευτυχισμένο παρελθόν ϰαι εύχεται να το ξαναζήσει. Εφόσον αυτή η αναπόληση έχει ϰαταγραφεί σε στίχους ϰαι ϰοινοποιηθεί στον αναγνώστη, έχει πραγματοποιηθεί ϰαι η αποϰάλυψη για τη διπλή διάσταση της ύφανσης: η αναπόληση, η νοσταλγία ϰαι η ελπίδα είναι συμπεριφορές που θα ανέμενε ϰανένας από μια ερωτευμένη γυναίϰα που στερείται την παρουσία του αγαπημένου της· η παρουσίαση αυτών των αναμνήσεων ϰαι των προσδοϰιών σε μια επιστολή συντεθειμένη (texta) σε ελεγειαϰό δίστιχο είναι το έργο (opus) μιας σωστής ποιήτριας. Αν η Ηρώ, στην ϰυριολεξία υφαίνοντας, επάξια ϰαταϰτά την ταυτότητα μιας Πηνελόπης, μιας ιδανιϰής (ϰαι) σύμφωνα με τα ρωμαϊϰά πρότυπα συζύγου, χάρη στην « ύφανση » στο πεδίο της γραφής διϰαιωματιϰά εξισώνεται με τον ερωτιϰό ποιητή–δημιουργό, που με τους στίχους του ξεγελάει τις ώρες της αναμονής τής αγαπημένης του ϰαι προσπαθεί να την πείσει να έρθει ϰοντά του.

17Με αυτή την έννοια, στην παραγωγή textum έχει προηγηθεί ο Λέανδρος με την επιστολή XVIII, η οποία αποτελεί απόδειξη για την ϰαταλληλότητά του ως ελεγειαϰού ποιητή αλλά ϰαι για την πίστη του ως εραστή. Οι πρωταγωνιστές των επιστολών XVIII ϰαι XIX, των ελ. Prop. I, 3 ϰαι IV, 3, ξεγελούν τον χρόνο του χωρισμού ϰαι της αναμονής texendo, υφαίνοντας με ϰάθε έννοια, όπως η ομηριϰή Πηνελόπη ξεγελά τους επίβουλους μνηστήρες, ο εξόριστος Οβίδιος τη μαϰρά του απομόνωση, ο Τίβουλλος ϰαι ο Προπέρτιος τον ίδιο τους τον εαυτό.

  • 49 Προπέρτιος, I, 3, 41-42.
  • 50 Πβ. Jean-Yves Maleuvre, Jeux de masques dans l’élégie latine, Tibulle, Properce, Ovide, Louvain-Nam (...)

18Όλα τα παραπάνω, όλα όσα ο νεαρός amator et poeta, ο παραδοσιαϰός ελεγειαϰός, φαντάστηϰε στα πιο φωτεινά όνειρά του, όλα όσα τόλμησε μόνο να περιγράψει επενδύοντάς τα με το ταπεινό ένδυμα ενός δειλού οραματισμού, η ηρωίδα του Οβιδίου δηλώνεται στις δύο επιστολές πως τα έχει προσφέρει αυθορμήτως στην πραγματιϰή ζωή. Στον Λέανδρο –που είναι iuvenis ϰαι amator αλλά, επίσης, poeta, διαθέτει δηλαδή τρεις ιδιότητες ϰοινές με τους Προπέρτιο ϰαι Τίβουλλο, εφόσον μόλις προσφάτως έχει συνθέσει σε ελεγειαϰούς στίχους μια ερωτιϰή επιστολή– η Ηρώ έχει χαρίσει μια ευδαίμονα ερωτιϰή πραγματιϰότητα, έστω ϰαι αν δεν διήρϰεσε για πολύ. Στο πρόσωπό της συγϰεντρώνονται όλες οι αρετές που μπορεί να ζητήσει ο εραστής ϰαι να εϰτιμήσει ο ποιητής: για χάρη του Λεάνδρου η Ηρώ έχει ϰαταστεί πιστή ερωμένη, σύζυγος, αλλά ϰαι ισάξια με αυτόν ποιήτρια. Η Κυνθία–Πηνελόπη, άλλωστε, της τρίτης ελεγείας της Μονοβίβλου, για να « ξεγελά τον ύπνο της », δεν αρϰούνταν να « πλέϰει το πορφυρό το νήμα », αλλά « έϰρουε ϰαι τη λύρα του Ορφέα »49, είχε υιοθετήσει πλήρως τη συμπεριφορά του Προπερτίου όχι μόνο ως προς την πιστή αναμονή του αγαπημένου προσώπου αλλά ϰαι αναφοριϰά με την ενασχόληση με την ποίηση50.

  • 51 Βλ. Rosati, Heroidum Epistulae XVIII-XIX, σ. 16. Πβ. Cornelia M. Hintermeier, Die Briefpaare in Ovi (...)
  • 52 Τίβουλλος, I, 3, 35-48, I, 5, 19-136.
  • 53 Προπέρτιος, I, 3, ϰ.α.
  • 54 Πβ. Philip Hardie, Ovids Poetics of Illusion, Cambridge, 2002, όπ.π., σ. 138.

19Ο αναγνώστης δεν απομαϰρύνεται όμως από το ελεγειαϰό ϰλίμα του ανεϰπλήρωτου πόθου ϰαι του ερωτιϰού βασάνου. Ο τρόπος παρουσίασης αυτής της ερωτιϰής ευδαιμονίας, παρόλο που η συναίνεση των εραστών είναι εξασφαλισμένη ϰαι διαϰηρυγμένη, παραμένει ελεγειαϰός: ο αμοιβαίος έρωτας παρουσιάζεται με λογοτεχνιϰό όχημα τη σε στίχους αναπόληση ενός χαμένου ιδανιϰού παραδείσου ϰαι ως τροφή για ένα νέο ερωτιϰό όραμα51. Η ήδη πραγματοποιημένη ερωτιϰή ευδαιμονία Ηρούς ϰαι Λεάνδρου επιλέγεται από τον Οβίδιο να παρουσιασθεί σε τόνους που θυμίζουν τη διόλου ασυνήθη για τον Τίβουλλο52 ϰαι τον Προπέρτιο53 ϰαταφυγή στην ονειροπόληση ϰαι την αναπόληση, έστω ϰαι αν εδώ πρόϰειται για στιγμές ϰαι σϰηνές που έχουν οι πρωταγωνιστές βιώσει ϰαι όχι απλώς ονειρευθεί. Τη φυσιϰή απουσία των σωμάτων ϰαλείται να αναπληρώσει η ηδονή που προσφέρουν οι ευχάριστες αναμνήσεις των πνευμάτων54: το όραμα που διατυπώνει ο Τίβουλλος στην ελ. I, 3 με πρωταγωνίστρια τη Δηλία, χωρίς να έχει σχετιϰά με αυτό η ίδια ερωτηθεί ή συναινέσει, παραπλήσιο άλλωστε με αυτό που μεταφέρουν οι στ. I, 5, 19-34 του Τιβούλλου, ϰαι αποτελεί σταθερό ζητούμενο για τους ελεγειαϰούς πρωταγωνιστές, ϰαι η απλώς προσδοϰώμενη από τον Προπέρτιο συμμόρφωση μιας ιδεατής Κυνθίας–coniunx, εμφανίζεται να ταυτίζεται με τη συμπεριφορά που έχει επιδείξει στην πραγματιϰότητα η ερωμένη του Λεάνδρου σε ένα ευτυχές παρελθόν το παρελθόν αυτό δηλώνεται με τη μεγαλύτερη σαφήνεια ότι το νοσταλγεί η ηρωίδα σε απόλυτη σύμπνοια με τον απόντα σύντροφό της.

  • 55 Πβ. Rosati, Heroidum Epistulae XVIII-XIX, σ. 16.
  • 56 Βλ. Nino Scivoletto, Musa jocosa, Studio sulla poesia giovanile di Ovidio, Roma, 1976, σ. 112.
  • 57 Βλ. Francisca Moya del Baño, Ovidio Heroidas, (texto revisado y traducido), Madrid, 1986, σ. XXII.
  • 58 Πβ. Salvadori, όπ.π., σ. 324.
  • 59 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 55 ϰ.ε.
  • 60 Οβιδίου, Heroides, XIX, 59 ϰ.ε.
  • 61 Βλ. Sabot, όπ.π., σ. 339.
  • 62 Βλ. Sabot, όπ.π., σ. 342.

20Αντί της μελαγχολιϰής φυγής προς το μέλλον55, προτιμάται δηλαδή η συγγενής ως διάθεση νοσταλγιϰή αναπόληση56 του ευτυχούς παρελθόντος57, των παλιότερων συναντήσεων58. Και από τον Λέανδρο59 ϰαι από την Ηρώ60 η ερωτιϰή ευδαιμονία περιγράφεται με όρους χαμένου παραδείσου61, έστω ϰαι αν ο αμοιβαίος έρωτας που ενώνει τους δύο νέους θα έπρεπε να αποτελεί επαρϰή εγγύηση ότι η παλιότερη ευτυχία δεν έχει οριστιϰά παρέλθει. Όταν η πραγματιϰότητα έχει αποδείξει ότι η ευτυχία είναι εφήμερη, η ανάμνηση αμύνεται με την επιμονή, την ανθεϰτιϰότητα ϰαι τη διάρϰειά της62 ϰαι αναδειϰνύεται για τον εραστή ως η μόνη πραγματιϰότητα: η ανάμνηση της ευτυχίας είναι στην ελεγειαϰή ποίηση συχνά πιο σημαντιϰή ϰαι από την ευτυχία την ίδια.

  • 63 Τίβουλλος, I, 5, 35.

21Η Ηρώ, έτσι, μοιάζει να απευθύνεται στον Λέανδρο απαντώντας ταυτόχρονα στον Τίβουλλο ϰαι τον Προπέρτιο, έχοντας ήδη γίνει Δηλία, όπως φαντάζεται την τελευταία ο Τίβουλλος στην ελ. I, 1 ϰαι την I, 3, αϰόμα ϰαι στην I, 5· η Ηρώ έχει ταυτόχρονα μοιάσει στην Κυνθία, όπως προσωρινά ιδανιϰή παρουσιάζει την τελευταία ο Προπέρτιος στην I, 3, έχει ϰαταστεί (ϰαι εύχεται να το επαναλάβει) ό, τι ζήτησε με επιμονή ο ελεγειαϰός amator, αλλά δεν αξιώθηϰε ποτέ να απολαύσει, γιατί το όραμά του είχαν σϰορπίσει ο Εύρος ϰαι ο Νοτιάς, οι άνεμοι63. Η Ηρώ φαινομενιϰά αλληλογραφεί με τον Λέανδρο, αλλά ταυτόχρονα ο Οβίδιος διαλέγεται με τους ελεγειαϰούς προδρόμους του.

22Η ανάμνηση–όραμα του Λεάνδρου στην επιστολή XVIII για την παρελθούσα ευδαιμονία αποτελεί επανάληψη όχι μόνο των πάγιων οραμάτων των προγενέστερων του Οβιδίου ελεγειαϰών, αλλά ταυτίζεται ϰαι με αυτό που διατυπώνεται στη γειτονιϰή επιστολή της Ηρούς. Ο Οβίδιος αυτή τη σύμπτωση επιλέγει να την προβάλει με έμφαση, σηματοδοτώντας τη διαφοροποίηση της συγϰεϰριμένης ερωτιϰής ιστορίας από τους συνήθεις χωρίς ανταπόϰριση έρωτες της παραδοσιαϰής ελεγείας. Ταυτότητα ερωτιϰών στόχων ϰαι πόθων μεταφράζεται σε διαϰήρυξη του αμοιβαίου έρωτα στην πιο ολοϰληρωμένη του έϰφανση, αφού η σύμπτωση αναμνήσεων ϰαι στόχων επεϰτείνει την αμοιβαιότητα της σχέσης μέσα στον χρόνο ϰαι προς το παρελθόν ϰαι προς το μέλλον.

  • 64 Οβιδίου, Heroides, XIX, 205-206.
  • 65 Προπέρτιος, II, 28B, 41-42.
  • 66 Βλ. Pierre Grimal, Ο έρωτας στην αρχαία Ρώμη, Μετάφραση Νίϰου Μ. Τσαγϰά, Αθήνα, 1990, σ. 181.

23Η ιϰανοποίηση στην περίπτωση Ηρούς ϰαι Λεάνδρου του πάγιου (ϰαι ουδέποτε πραγματοποιούμενου σε μόνιμη βάση) ελεγειαϰού αιτήματος του mutuus amor, της ένωσης δύο προσώπων σε μια ψυχή64, της ελπίδας του Τιβούλλου ϰαι του Προπερτίου65, δύναται να ερμηνευθεί ως ένας de facto γάμος των δύο νέων. Αξίζει να υπενθυμισθεί πως για την παραδοσιαϰή Ρωμαία γυναίϰα η γαμήλια ένωση σημαίνει σύνδεση με τον άνδρα της, που δεν θα ήταν ο ϰύριός της αλλά ο δεύτερος εαυτός της, ο γάμος δηλαδή οδηγεί στη σύνθεση μιας νέας οντότητας66. Η Ηρώ με τη συμπεριφορά της ϰαι τα λόγια της, έχοντας ενωθεί σε μια οντότητα με τον αγαπημένο της, έχει στην ουσία συναινέσει στην πρόσϰτηση μιας ιδιότητας που ποτέ δεν είχαν υιοθετήσει η Κυνθία ϰαι η Δηλία: έχει ϰαταστεί ιδανιϰή ερωμένη ϰαι coniunx του Λεάνδρου.

24Σε αυτό το νέο σϰηνιϰό που φιλοτεχνεί ο Οβίδιος με αφορμή τον αμοιβαίο έρωτα των ηρώων του αντιστοιχώντας το με πρόσωπα ϰαι αναφορές της παραδοσιαϰής ελεγείας, αϰόμα ϰαι η μεταμόρφωση της lena σε nutrix είναι συντελεσμένη · στη μετατροπή τού χαραϰτήρα αυτού από αρνητιϰό πρωταγωνιστή σε ευνοϊϰό για τον εραστή σύμμαχο, είχε προηγηθεί ο Προπέρτιος στο ανανεωτιϰό ϰαι εν μέρει αναιρετιϰό του προγενέστερου λογοτεχνιϰού εαυτού του τέταρτο βιβλίο, σε μια σύνθεση από την οποία θεωρείται ότι αντλεί τη λογοτεχνιϰή ϰαταγωγή της το νέο είδος της ελεγειαϰής επιστολής που εγϰαινίασε ο Οβίδιος με τις Ηρωίδες. Η τροφός της Αρέθουσας στους στ. IV, 3, 41-42 εμφανίζεται ϰατά τον Προπέρτιο να ανησυχεί για τον Λυϰοτά. Η σύντροφος της αγαπημένης δεν είναι πια lena, αλλά nutrix, όχι callida, αλλά pallida από τη μέριμνά της για τον εϰλεϰτό της ϰυρίας της. Ο Οβίδιος μια παρόμοια αγαθή μορφή αναπαράγει ϰαι τοποθετεί δίπλα στην Ηρώ που υφαίνει τον ιστό της υπομονής ϰαι της αφοσίωσης: η αγαθή nutrix δίπλα στην ιδανιϰή ερωμένη.

  • 67 Πβ. Οβιδίου, Heroides, XXI, 97, Ars Amatoria, III, 621-622. Η λογοτεχνιϰή persona της conscia nutri (...)
  • 68 Για τις λογοτεχνιϰές στοχεύσεις που ϰρύβει η παράθεση αυτής της φαινομενιϰά ασήμαντης για την υπόθε (...)
  • 69 Οβιδίου, Heroides, XIX, 19-20. Η χρήση του επιθέτου cana στον στ. 19 αντί του μετριϰά ισοδύναμου ca (...)
  • 70 Οβιδίου, Heroides, XIX, 153-154.
  • 71 Οβιδίου, Heroides, XIX, 45-46. Πβ. Κάτουλλος, LXI, 161-163 (συγϰατάνευση της nutrix σε γάμο), Οβιδί (...)
  • 72 Βλ. Palmer, όπ.π., σ. 469, σχόλιο για τον στ. XIX, 19.
  • 73 Μουσαίος, 188.

25Για να μη μένουν, μάλιστα, αμφιβολίες για τη λογοτεχνιϰή συγγένεια του χαραϰτήρα αυτού με τις μεσάζουσες της ελεγείας ϰαι τους ενδιάμεσους της ϰωμωδίας67, ο νεότερος ελεγειαϰός φροντίζει να σημειώσει68 ότι στη διάρϰεια της υπέρ του Λεάνδρου σπονδής η αγαθή γερόντισσα69 δεν παραλείπει να δοϰιμάσει τον προσφερόμενο οίνο70. Πρόϰειται προφανώς για λεπτομέρεια που δεν θα ήταν αναγϰαίο να περιληφθεί στην επιστολή μιας ερωτευμένης νέας που αγωνιά, αλλά για πληροφορία που με νόημα ο Οβίδιος απευθύνει στον υποψιασμένο αναγνώστη. Και αν η προτίμηση της anus στο ϰρασί φέρνει στον νου τις παραδοσιαϰές εϰμαυλίστριες, η αναφορά στη νύστα71 ϰαι την ϰόπωσή της οδηγεί τη σϰέψη του αναγνώστη πίσω στο σϰηνιϰό της ελ. I, 3 του Τιβούλλου. Ο sopor που βαραίνει τα μάτια της τροφού μπορεί να διϰαιολογηθεί λογιϰά από την ϰούραση της αναμονής, αλλά η οβιδιαϰή αναφορά σε αυτόν έχει πιθανότατα τη λογοτεχνιϰή της ϰαταγωγή στην παρόμοια συμπεριφορά της δούλας–βοηθού της εξαγνισμένης Δηλίας του στ. I, 3, 88 του Τιβούλλου. Με την ανάθεση στην persona της τροφού τέτοιων μεταλογοτεχνιϰών υπομνήσεων συμφωνεί ϰαι η επιλογή του Οβιδίου να προσδώσει στον χαραϰτήρα αυτόν ξεχωριστή οντότητα ϰαι σημασία72, ϰαι πάντως μεγαλύτερη από αυτήν που αναγνωρίζεται για τον ίδιο ρόλο στο μεταγενέστερο ποίημα του Μουσαίου73.

  • 74 Χαραϰτηριστιϰοί για την ανυπομονησία της είναι οι στ. Οβιδίου, Heroides, XIX, 167 ϰ. ε., όπου αναφέ (...)
  • 75 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 97-100 : te tua uix prohibet nutrix descendere in altum/ (hoc quoque enim(...)
  • 76 Τίβουλλος, I, 3, 92.
  • 77 Πβ. Οβιδίου, Heroides, XVIII, 100.
  • 78 Τίβουλλος, I, 3, 90.

26Οι αναγωγές στο τιβουλλιανό όραμα της ελ. I, 3 δεν περιορίζονται στη σϰηνή της ϰαρτεριϰής αναμονής του εραστή, αλλά αφορούν ϰαι την ευτυχή ώρα της ερωτιϰής συνάντησης. Πράγματι, η υποδοχή του Λεάνδρου συντελείται, έχει ήδη πραγματοποιηθεί στο ευτυχές παρελθόν που αναπολεί ο νέος, όπως αϰριβώς ονειρεύτηϰε ο Τίβουλλος για τον εαυτό του χωρίς να αξιωθεί ποτέ να ζήσει στην πραγματιϰότητα παρόμοια ευτυχία: τον υποδέχεται μια Ναυσιϰά, που λίγο πριν τον περίμενε ϰαρτεριϰή ϰαι αμόλυντη σαν Πηνελόπη. Η Ηρώ τρέχει ϰαι αυτή σαν τη βασιλοπούλα των Φαιάϰων με πόδια γυμνά ϰαι ταυτόχρονα υγρά, γιατί η ανυπομονησία74 της την ωθεί να συναντήσει τον Λέανδρο πριν αυτός αϰόμα βγει από το νερό75. Η υποδοχή του εραστή από την amata στις οβιδιαϰές επιστολές δεν γίνεται απλώς pede nud (at) o76 αλλά pede udo77, ϰαι δεν αφορά έναν caelo missum Τίβουλλο78, αλλά έναν mari missum Λέανδρο. Το πιθανό παιχνίδι του Οβιδίου με την ηχητιϰή ομοιότητα των προσδιορισμών του pede τονίζει τη συνάφεια των ϰαταστάσεων που περιγράφονται.

  • 79 Οι στ. Οβιδίου, Heroides, XIX, 79-82 επαναφέρουν το νόημα των στ. XVIII, 209-214 της επιστολής του (...)

27Επιπρόσθετα, οι συμπτώσεις στην περιγραφή της ερωτιϰής ευδαιμονίας που γνωστοποιείται από δύο πηγές79 πως έχουν βιώσει οι δύο ερωτευμένοι, με την ποιητιϰή εϰδίπλωση του τιβουλλιανού οράματος των στ. I, 1, 45-48, ενισχύουν την εντύπωση ότι ο Οβίδιος μοιάζει να απαντά ϰάθε στιγμή σε θέματα που έχει θίξει ή εγϰαινιάσει ο λογοτεχνιϰός του πρόγονος. Η ειϰόνα των εραστών που απολαμβάνουν τον έρωτα προστατευμένοι από τη βαρυχειμωνιά, ελπίδα για το μέλλον, ευχή μόνο στα όνειρα του μελαγχολιϰού Τιβούλλου, επανέρχεται ως συντελεσμένη πραγματιϰότητα στις οβιδιαϰές επιστολές, με μόνιμη όμως συνοδό της τη μελαγχολία: η ερωτιϰή ευδαιμονία για τους δύο νέους δεν έχει ϰρυφθεί στο μέλλον, όπως για τον Τίβουλλο, αλλά έχει δραπετεύσει στο παρελθόν.

  • 80 Βλ. ενδειϰτιϰά το άρθρο του H. Eisenberger, « Der innere Zusamenhang der Motive in Tibullus Gedicht(...)
  • 81 Οβιδίου, Amores, II, 11, 9-10 ϰαι 35-36.
  • 82 Η μνεία της Αυγής στους Amores υπάρχει στους στ. II, 11, 55-56.
  • 83 Πβ. Οβιδίου, Heroides, XVIII, 111-112.
  • 84 Ομήρου, Οδύσσεια, XXIII, 241-246.

28Δεν είναι, βέβαια, η πρώτη φορά που οι παραπάνω ειϰόνες από την ποίηση του Τιβούλλου80, με τις αναγνωρισμένες από τη φιλολογιϰή έρευνα ομηριϰές οφειλές ϰαι αναμνήσεις, αξιοποιούνται λογοτεχνιϰά από τον Οβίδιο. Ότι με τη συγϰεϰριμένη συμπεριφορά της η Ηρώ ϰατά την υποδοχή του Λεάνδρου επιβεβαιώνει με έμφαση την ελεγειαϰή της ταυτότητα ϰαι αναλαμβάνει τον ρόλο του αφοσιωμένου εραστή που διατηρούσε για λογαριασμό του ο ελεγειαϰός ποιητής στην προγενέστερη από τις Ηρωίδες φάση του είδους, αποϰαλύπτει η σύμπτωση της υποδοχής του εραστή (όπως περιγράφεται στις επιστολές XVIII ϰαι XIX) με αυτήν που επιφυλάσσει στην ερωμένη ο οβιδιαϰός amator των στ. Amores, II, 11, 43-50. Εϰεί τον ρόλο της Πηνελόπης, του αναμένοντος coniunx, έχει αναλάβει ο ποιητής–εραστής, ϰαι την persona του Οδυσσέα που επαναϰάμπτει στην εστία του έπειτα από ένα ταξίδι στον αντιελεγειαϰό ϰόσμο, επωμίζεται η domina. Η παρουσία σε παρόμοιο με των επιστολών XVIII ϰαι XIX σϰηνιϰό, επιπρόσθετα, γνώριμων από τις Heroides, XVIII ϰαι XIX μοτίβων, όπως είναι η μνεία της σϰληρότητας των ανέμων ϰαι των θεών της θάλασσας81, των ίδιων μάλιστα που ονοματίζονται ως υπεύθυνοι για την τραγωδία του έρωτα Ηρούς ϰαι Λεάνδρου ϰαι για την τραγωδία της διάψευσης των τιβουλλιανών ψευδαισθήσεων της ελ. I, 5, δυναμώνει τους δεσμούς των Heroides, XVIII ϰαι XIX με την προγενέστερη, αυστηρά προσωπιϰή φάση του ελεγειαϰού είδους, την ίδια στιγμή που δημιουργεί ϰαι στέρεο έδαφος για συγϰρίσεις ϰαι επισήμανση διαφοροποιήσεων ϰαι αποϰλίσεων. Η ϰατάληξη ϰαι αυτού του ποιήματος (του Amores, II, 11, όπως της ελ. I, 3 του Τιβούλλου) με την επίϰληση της Αυγής, η εμμονή στη χρήση ενός αναγνωρίσιμου ϰαι ήδη δοϰιμασμένου από τον Τίβουλλο νήματος σύνδεσης με τον ομηριϰό ϰόσμο, επιτρέπει την αξιοποίηση μιας γνωστής από το έπος ειϰόνας σε ελεγειαϰά συμφραζόμενα. Η επαναφορά από τον Οβίδιο στις επιστολές XVIII ϰαι XIX της ίδιας σϰηνής στο πλαίσιο μιας χαριτωμένης μίμησης του προγενέστερου ελεγειαϰού εαυτού του, μεταφράζεται φυσιολογιϰά ως ενσυνείδητη ποιητιϰή επιλογή, νομιμοποιημένη από τον πλούτο των αναγωγών (σε παλαιότερα λογοτεχνιϰά στρώματα) ϰαι των διαϰειμενιϰών υπομνήσεών της. Το φάσμα των ομοιοτήτων των οβιδιαϰών επιστολών με την ελ. I, 3 του Τιβούλλου ϰαι την ελ. Amores, II, 11 διευρύνεται, επομένως, αν ληφθεί υπόψη αυτή η ομηριϰού αρώματος αναφορά στην Αυγή που υπάρχει ϰαι στις συνθέσεις αυτές82: ο Λέανδρος θα ευχόταν παράταση της ερωτιϰής νύχτας83, όπως είχε πετύχει με παρέμβαση της Αθηνάς ο αποϰατεστημένος ως rex ϰαι coniunx Οδυσσέας στην επιϰή Ιθάϰη84.

  • 85 Πβ. Τίβουλλος, I, 5, 35.
  • 86 Οι αναμνήσεις που αφηγείται ζωντανά ο Λέανδρος είναι ϰαι της Ηρούς χαμένες ευτυχισμένες στιγμές. Mu (...)
  • 87 Πβ. Hardie, όπ.π., σ. 142.

29Η χρήση ειϰόνων ϰαι θεμάτων με αναγνωρίσιμες αναφορές στα προγενέστερα ελεγειαϰά στρώματα παρεμφαίνει τη διαφοροποίηση της υπό πραγμάτευση υπόθεσης. Ο οβιδιαϰός ήρωας ή ηρωίδα του συγϰεϰριμένου ζεύγους επιστολών, ενώ διατηρεί τη διπλή ιδιότητα του ποιητή ϰαι του εραστή που συνδύαζαν οι Τίβουλλος ϰαι Προπέρτιος, μοιάζει, όπως επανειλημμένα τονίστηϰε, να έχει πετύχει εϰεί όπου όλοι οι παραδοσιαϰοί ελεγειαϰοί πρωταγωνιστές έχουν παταγωδώς αποτύχει, στη θεμελίωση, δηλαδή, ενός ιδανιϰού, ενός αμοιβαίου έρωτα. Η πλήρης ανατροπή όμως της τυπιϰής ϰατάστασης της ερωτιϰής αποτυχίας δεν πραγματοποιείται τελιϰά, γιατί ο ήρωας–συντάϰτης των επιστολών δεν είναι, όπως ϰαι ο παραδοσιαϰός amator et poeta, σε θέση να γευθεί την ερωτιϰή ευδαιμονία σε όλη της την έϰταση, γιατί το διϰό του όνειρο ή τη διϰή του πραγματιϰότητα πολεμούν ϰαι τελιϰά πρόϰειται να διαλύσουν στην ϰυριολεξία τώρα οι άνεμοι, ϰαι πάλι ο Εύρος ϰαι ο Νοτιάς, όπως θα μας πληροφορήσει ο Μουσαίος στους στ. 316-31785. Παρόλο που η ερωμένη μοιράζεται ϰαι απηχεί τα συναισθήματα, τις ψευδαισθήσεις86 ϰαι τις προσευχές του εραστή της87, από τον Οβίδιο επιλέγεται να παρουσιασθεί στο ποιητιϰό προσϰήνιο το αντίξοο nunc, όπως συμβαίνει με την έϰθεση των ελεγειαϰών ερώτων. Κάτι αϰόμα έχει παραμείνει στη σφαίρα του αδυνάτου: δεν αρϰεί η ένωση των δύο ψυχών σε ένα, πρέπει να ενωθούν ϰαι τα δύο σώματα, ϰαι αυτό, πρόσϰαιρα, όπως πιστεύουν οι νέοι, τους το απαγορεύει το σϰληρό παρόν. Το νήμα που συνδέει την υπόθεση με την παραδοσιαϰή αποτυχία των ελεγειαϰών ερώτων υπενθυμίζεται ότι δεν έχει εντελώς ϰοπεί: ϰαι αυτός ο amor είναι (για ανεξάρτητους από τις διαθέσεις των πρωταγωνιστών) ανεϰπλήρωτος.

  • 88 Καθώς περιλάμβανε στοιχεία από τους fortes ϰαι επιτυχημένους πρωταγωνιστές του επιϰού ϰόσμου.

30Οι παρατηρούμενες, ασφαλώς όχι αθέλητες, συμπτώσεις δεν εξαντλούνται, συνεπώς, στην απλή χρήση τυπιϰών μοτίβων από το συμβατιϰό ελεγειαϰό θεματολόγιο, αλλά ο Οβίδιος προχωρεί στον μετασχηματισμό των θεμάτων ϰαι των χαραϰτήρων, διαλεγόμενος ουσιαστιϰά με τους προγενέστερους ομοτέχνους του ϰαι επισημαίνοντας το μέτρο της διϰής του ποιητιϰής ετερότητας. Αναπαράγει, ως πραγματιϰότητα αυτή τη φορά, για τους ήρωές του ένα σϰηνιϰό που μόνο ως όνειρο περιγραφόταν από τους ποιητές–εραστές της παραδοσιαϰής ελεγείας88 η ϰατάληξη όμως της ιδεατής ονειριϰής πραγματιϰότητας του οβιδιαϰού ήρωα είναι η ίδια που γνωρίζουν οι οραματισμοί των παραδοσιαϰών ελεγειαϰών εραστών: η πραγματιϰότητα αυτή δεν είναι μόνιμη, το ερωτιϰό όνειρο ϰαι στην περίπτωση του Λεάνδρου δεν εϰπληρώνεται. Ο Λέανδρος βασανίζεται από φυσιϰές αντιξοότητες, όπως έπασχε ϰαι ο ασθενής στην Κέρϰυρα Τίβουλλος της ελ. I, 3, ϰαι αποδειϰνύεται ϰατώτερος από τις δυνάμεις της φύσης ϰαι των θεών.

  • 89 Πβ. Laudatio Turiae, 30.
  • 90 Οβιδίου, Heroides, XIX, 199-202. Πβ. Αρτεμίδωρος, II, 16. Ο αναγνώστης ασφαλώς γνωρίζει την ϰατάληξ (...)

31Οι Τίβουλλος ϰαι Προπέρτιος είχαν συλλάβει με τη φαντασία ϰαι τους στίχους τους μια Δηλία ϰαι μια Κυνθία, που όμοια με την Ηρώ, τη Λουϰρητία ή την Πηνελόπη, θα τους περίμεναν στο σπίτι, όπως ϰάθε σωστή Ρωμαία, που όφειλε να είναι domiseda, υφαίνοντας στον αργαλειό της πίστης ϰαι της αφοσίωσης89. Ο Οβίδιος μοιάζει, πλάθοντας τους χαραϰτήρες της Ηρούς ϰαι του Λεάνδρου, να παρουσιάζει την εϰπλήρωση στο ερωτιϰό αίτημα των πρωταγωνιστών της παραδοσιαϰής ελεγείας ϰαι, παράλληλα, να δίνει απάντηση στη λογοτεχνιϰή πρόταση των ομοτέχνων του: ο οβιδιαϰός Λέανδρος προς στιγμήν φαίνεται πως ευτυχεί ως εραστής να γεύεται μια τέτοια ευδαιμονία, που όμοιά της ϰανείς πρωταγωνιστής ελεγειαϰών συνθεμάτων δεν είχε προηγουμένως ποτέ χαρεί. Εντούτοις, στις δύο επιστολές ο τόνος είναι μονίμως πένθιμος, έστω ϰαι αν στην οβιδιαϰή πραγμάτευση ο θάνατος που προβλέπει η ϰατάληξη της ιστορίας δεν συντελείται, αλλά απλώς παρουσιάζεται προοιϰονομία του –ϰυρίως μέσα από το εύγλωττο όνειρο του νεϰρού δελφινιού90. Ο Οβίδιος δεν ολοϰληρώνει την αναίρεση του προηγούμενου λογοτεχνιϰού εαυτού του παρουσιάζοντας έναν απόλυτα ευτυχή έρωτα · ϰαθιστά αϰόμη τραγιϰότερη τη θέση των πρωταγωνιστών του στα μάτια του εξοιϰειωμένου με τα ελεγειαϰά μοτίβα αναγνώστη, που βλέπει πως στη μοναδιϰή περίπτωση που υπάρχει αποδεδειγμένα mutuus amor, άλλοι, εξωτεριϰοί ισχυροί παράγοντες εξαϰολουθούν να διατηρούν τους εραστές στην ϰατάσταση του πάσχοντος.

  • 91 Πβ. την έϰφραση puella multa querens et multa flens της Florence Verducci, Ovids Toyshop of the He (...)
  • 92 Ασφαλώς δεν είναι εγϰαταλελειμμένη, όπως το τυπιϰό γυναιϰείο πρόσωπο των απλών επιστολών · βλ. Ande (...)
  • 93 Βλ. E. J. Kenney (ed.), Ovid Heroides XVI-XXI, Cambridge, 1996, σ. 5.
  • 94 Βλ. Kenney, όπ.π., σ. 12.
  • 95 Βλ. John Barsby, Ovid, Oxford, 1978, σ. 14.

32Η επιμονή του Οβιδίου να προτάσσει στην περίπτωση της Ηρούς τυπιϰά ελεγειαϰά χαραϰτηριστιϰά, όπως είναι το παράπονο ϰαι ο φόβος της για πιθανή αντίζηλο, η ένδυσή της με την ταυτότητα μιας puella deserta91, η ανησυχία της μήπως γίνει μια από τις ηρωίδες της πρώτης ομάδας, των πρώτων δεϰαπέντε επιστολών (ενώ ουσιαστιϰά πρόϰειται για τον πιο παθιασμένο αμοιβαίο έρωτα της συλλογής92), στοιχεία που δεν είναι απαραίτητα για την ϰατανόηση ϰαι την εξέλιξη της υπόθεσης93, αλλά αντίθετα βρίσϰονται εμφανώς έξω από την ιστορία, η εμμονή στην προβολή μιας ειϰόνας furtivus amor94, εϰφράζει την πρόθεση του ποιητή να ομιλεί αϰόμη με ελεγειαϰούς όρους, αναπαράγοντας μεγάλο αριθμό από τους ελεγειαϰούς τόπους, έστω ϰαι αν ανανεώνει ή ανατρέπει τους ελεγειαϰούς τρόπους. Είναι ανάγϰη να υπενθυμισθεί ότι ένα είδος δεν είναι δυνατό να ορισθεί ϰαι να υφίσταται χωρίς ένα λίγο πολύ ϰαθορισμένο λεξιλόγιο, μια ορισμένη γλώσσα ϰαι βασιϰά θέματα, ώστε η τεχνιϰή της variatio να λειτουργήσει με τα παραπάνω ως πεδίο αναφοράς ϰαι σύγϰρισης. Αυτά τα προϋπάρχοντα, παραδοσιαϰά ϰαι ϰαθιερωμένα στοιχεία ενός είδους είναι που γεννούν στον αναγνώστη αισθητιϰές προσδοϰίες, τις οποίες ο δημιουργός χειραγωγεί ϰατάλληλα, εξασφαλίζοντας την απόλαυση για τον ίδιο ϰαι το ϰοινό του95.

  • 96 Πβ. Skordilis, όπ.π., σ. 24.
  • 97 Βλ. Mack, όπ.π., σ. 70.

33Η πρωτοτυπία των ηρωίδων πηγάζει από την επανατοποθέτηση επιϰών ή τραγιϰών χαραϰτήρων σε πνεύμα ϰαι συμφραζόμενα ελεγειαϰά96. Στις Ηρωίδες ο Οβίδιος προσέθεσε μια νέα διάσταση στον ελεγειαϰό έρωτα, οδήγησε τη σύλληψη του θέματος ϰαι τη λογοτεχνιϰή variatio όσο μπορούσε πιο μαϰριά, ϰαι οιϰοδόμησε εϰ νέου για χάρη της ελεγείας θέματα ϰαι χαραϰτήρες του έπους ϰαι της τραγωδίας97. Η λύση της υπόθεσης των Heroides XVIII ϰαι XIX με διάφορο από ό, τι στους παραδοσιαϰούς ελεγειαϰούς έρωτες τρόπο, αποτελεί το απτό δείγμα για την ειδολογιϰή διαφοροποίηση που επιχειρείται, ϰαι ταυτόχρονα η αποφυγή από τον ποιητή της ρητής εξιστόρησης της λύσης αυτής συνιστά ηθελημένη παραμονή στο ελεγειαϰό είδος.

  • 98 Πβ. Barchiesi, Speaking Volumes, σ. 33.
  • 99 Πβ. Barchiesi, Speaking Volumes, σ. 32.
  • 100 Βλ. Mack, όπ.π., σ. 19.

34Η επιστολιμαία μορφή των ποιημάτων θα μπορούσε να αποτελέσει μια επίφαση αληθοφάνειας στην ποιητιϰή πραγμάτευση · η υποχώρηση του οβιδιαϰού ποιητιϰού « εγώ » ϰαι η αντιϰατάστασή του από δύο μυθολογιϰά πρόσωπα, φυσιολογιϰά θα οδηγούσε σε έναν εξαντιϰειμενισμό μιας ερωτιϰής υπόθεσης με τυπιϰά ελεγειαϰά χαραϰτηριστιϰά. Η μεταϰίνηση των Ηρωίδων από το τυπιϰό ελεγειαϰό θέμα του χωρισμού από το αγαπημένο πρόσωπο, από τις περιορισμένου βεληνεϰούς ϰαταστάσεις του ελεγειαϰού amator στον ευρύτερο ϰόσμο της μυθολογίας, όπου υπάρχει μια μεγαλύτερη ποιϰιλία ϰαταστάσεων ϰαι χαραϰτήρων ϰαι βέβαια μεγαλύτερες ευϰαιρίες για δράμα ϰαι πάθος, η πορεία από τις αποσπασματιϰές θεωρήσεις ϰαθεμιάς επιστολής χωριστά, από τις επιμέρους « υποϰειμενιϰότητες » προς τη συνολιϰή θεώρηση που θα ήταν το άθροισμα των υποϰειμενιϰών οπτιϰών, θα μπορούσε να είναι το μέτρο της απομάϰρυνσης του ποιητή από τον αμιγώς υποϰειμενιϰό χώρο, αυτόν της παραδοσιαϰής ελεγείας. Ο αναγνώστης τελιϰά επιτυγχάνει ενδεχομένως να αποϰομίσει από το σύνολο των ποιημάτων μια αντιϰειμενιϰή συνολιϰή εξωτεριϰή ματιά πάνω στον ελεγειαϰό έρωτα98. Οι Ηρωίδες ασφαλώς προσθέτουν νέα στοιχεία στην ερωτιϰή ελεγεία99, ϰαι η επιλογή ενός μυθολογιϰού θηλυϰού προσώπου στη θέση του ποιητή–εραστή, θα μπορούσε να δώσει μια πρώτη ένδειξη λογοτεχνιϰής ετερότητας. Αλλά η γλώσσα ϰαι οι μέριμνες που εϰφράζονται, παρουσιάζουν ισχυρές ομοιότητες με τους συμβατιϰούς ελεγειαϰούς ϰώδιϰες. Η ιστορία εξαϰολουθεί να δίνεται με αφετηρία ένα αντίξοο nunc, με την αναπόληση στο παρελθόν ϰαι την ελπίδα ϰαι οραματισμό για ένα ευοίωνο μέλλον, που θα επαναλαμβάνει σε μόνιμη βάση το ευτυχές παρελθόν. Και το τελιϰό αποτέλεσμα είναι παρόμοιο: η αποτυχία ϰαι η διάψευση του ονείρου. Κι έτσι όμως δεν μεταβάλλεται η αλήθεια ότι οι XVIII ϰαι XIX, όπως ϰαι οι λοιπές Ηρωίδες, διευρύνουν τα όρια της ερωτιϰής ελεγείας εγϰαινιάζοντας την αξιοποίηση του παραδοσιαϰού μυθολογιϰού υλιϰού, αξιοποίηση που θα φτάσει την ϰορύφωσή της με τη σύνθεση του οβιδιαϰού μυθολογιϰού έπους100· γίνονται η πρώτη απόπειρα του ποιητή τους να δώσει νέα πνοή στη μυθολογία ϰαι, έτσι, να ϰοιτάξει προς την περαιτέρω λογοτεχνιϰή του μεταμόρφωση ϰαι τις Μεταμορφώσεις του.

Notes

1 Όλοι οι έρωτες των απλών επιστολών είναι μονοσήμαντοι (εϰτός από περίπτωση της Κανάϰης με τον Μαϰαρέα, ϰαι ίσως της Λαοδάμειας με τον Πρωτεσίλαο), από την πλευρά του θηλυϰού προς το άπιστο αρσενιϰό.

2 Για τα χαραϰτηριστιϰά της ρωμαϊϰής ελεγείας εν γένει, βλ. ενδειϰτιϰά τη συνοπτιϰή αναφορά των Gian Biagio Conte, Latin Literature, A History, Translated by Joseph B. Solodow, Revised by Don Fowler and Glenn W. Most, Baltimore and London, 1994, σ. 254, Jo-Marie Claassen, Displaced Persons, The Literature of Exile from Cicero to Boethius, London, 1999, σ. 301, υποσημ. 26, ϰαι W. S. Anderson, « The Heroides », στο J. W. Binns, Ovid, London and Boston, 1973, σ. 66, E. J. KenneyW. V. Clausen, Ιστορία της Λατινιϰής Λογοτεχνίας, Μετάφραση: Θ. Πίϰουλα, Α. Σίδερη-Τόλλια, επιμέλεια: Α. Στεφανή, Δεύτερη έϰδοση αναθεωρημένη, Αθήνα, 1999, σσ. 548-550, Michael von Albrecht, Ιστορία της Ρωμαϊϰής Λογοτεχνίας, από τον Ανδρόνιϰο ώς τον Βοήθιο ϰαι η σημασία της για τα νεότερα χρόνια, τόμος πρώτος, Επιμέλεια: Δ. Ζ. Νιϰήτας, Ηράϰλειο, 20003, σσ. 845-859, ϰ.ά.

3 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 5-6.

4 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 109-118 ϰαι 25, XIX, 3-4, 49-50, πβ. XI, 29, Βεργιλίου, Βucolica, VII, 43.

5 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 13-14, XIX, 63-64. Πβ. Amores, III, 14, 7-8, Ars Amatoria, II, 607, ϰαθώς ϰαι τα πολύ μεταγενέστερα Carmina Burana, CV, 9.

6 Οβιδίου, Heroides, XIX, 5-6.

7 Οβιδίου, Heroides, XIX, 17-18.

8 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 125-126, XIX, 149-150, 205-206. Πβ. XIII, 79-80, XX, 4, 233-234, Metamorphoses, III, 473, XI, 388, Amores, I, 7, 60, II, 13, 15-16, Tristia, IV, 4, 71-72, Απουλήιου, Metamorphoses, IV, 34.

9 Πβ. Προπέρτιος, III, 17, 12, I, 11, 17-18, Οβιδίου, Heroides, XIX, 107-109, I Ex Ponto, II, 7, 35-36, Metamorphoses, VII, 719, Βαλέριος Φλάϰϰος, VIII, 408-409, Κιϰέρωνος, Tusculanae Disputationes, IV, 71, Πουμπλίλιος Σύρος, 34, ϰ.α.

10 Οβιδίου, Heroides, XIX, 95-98, 103-104, πβ. VII, 51.

11 Οβιδίου, Heroides, XIX, 33-38 : sic ubi lux acta est et noctis amicior hora/exhibuit pulso sidera clara die, / protinus in summo uigilantia lumina tecto/ponimus, assuetae signa notamque uiae, / tortaque uersato ducentes stamina fuso/feminea tardas fallimus arte moras.

12 Οβιδίου, Heroides, XIX, 195-198 : namque sub auroram, iam dormitante lucerna, / somnia quo cerni tempore uera solent, / stamina de digitis cecidere sopore remissis,/ collaque puluino nostra ferenda dedi.

13 Πβ. Βεργιλίου, Georgica, I, 293-294.

14 Βλ. Arthur Palmer, P. Ovidi Nasonis Heroides, With the Greek Translation of Planudes, Hildesheim, 1967, σ. 469, σχόλιο για τον στ. XIX, 19.

15 Τερεντίου, Heautontimoroumenos, 275-95, Λίβιος I, 57, Κάτουλλος, LXIV, 311-19, Βεργιλίου, Aeneis, VIII, 407-415, Τίβουλλος, I, 3, 83-94, Προπέρτιος, I, 3, 39-42, III, 6, 15-34, IV, 3, 33-42, Οβιδίου, Fasti, II, 739-58, Metamorphoses, IV, 218-21.

16 Οβιδίου, Heroides, XIX, 35-38 ϰαι 195-198.

17 Οβιδίου, Heroides, XIX, 79-82 : hic puto deprensus nil quod querereris haberes,/ meque tibi amplexo nulla noceret hiems./ certe ego tum uentos audirem laeta sonantes,/ et numquam placidas esse precarer aquas.

18 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 209-214: illic me claudat Boreas, ubi dulce morari est;/ tunc piger ad nandum, tunc ego cautus ero/ nec faciam surdis conuicia fluctibus ulla/ triste nataturo nec querar esse fretum./ me pariter uenti teneant tenerique lacerti,/ per causas istic impediarque duas!

19 Πβ. A.-F. Sabot, Ovide poète de l’amour dans ses œuvres de jeunesse: Amores, Héroïdes, Ars Amatoria, Remedia Amoris, De Medicamine Faciei Femineae, Ophrys, 1976, σσ. 392-393.

20 Τίβουλλος, I, 3, 83-94: At tu casta precor maneas, sanctique pudoris/ Assideat custos sedula semper anus./ Haec tibi fabellas referat positaque lucerna/ Deducat plena stamina longa colu,/ At circa gravibus pensis adfixa puella/ Paulatim somno fessa remittat opus./ Tum veniam subito, nec quisquam nuntiet ante,/ Sed videar caelo missus adesse tibi./ Tunc mihi, qualis eris, longos turbata capillos,/ Obvia nudato, Delia, curre pede./ Hoc precor; hunc illum nobis Aurora nitentem/ Luciferum roseis candida portet equis.

21 Πρόϰειται για ϰοινό χαραϰτήρα που απαντά στον Όμηρο (Ευρύϰλεια), Ευριπίδη (στις τραγωδίες Μήδεια, Ιππόλυτος, Σθενέβοια, Ανδρομάχη ), τη νέα ϰωμωδία, το επύλλιο. Βλ. ενδειϰτιϰά Πλαύτου, Curculio, 76-77, Πβ. Οβιδίου, Heroides, XI, 35, XXI, 19-26, 111-112, Metamorphoses, IX, 707, X, 382 ϰ. ε., XIV, 703, αλλά ϰαι Τίβουλλος, I, 5, 48, Προπέρτιος, IV, 5, Οβιδίου, Amores, I, 8, όπου γίνεται λόγος για αδίσταϰτες μεσίτριες.

22 Βλ. Robert Maltby, Tibullus : Elegies. Text, Introduction and Commentary, Cambridge, 2002, σσ. 183 ϰαι 185-186.

23 Πβ. Οβιδίου, Heroides, XVIII, 97-100, όπου η Ηρώ ϰατεβαίνει στη θάλασσα να προϋπαντήσει τον Λέανδρο.

24 Προπέρτιος, I, 3, 41-46 : nam modo purpureo fallebam stamine somnum,/ rursus et Orpheae carmine, fessa, lyrae;/ interdum leuiter mecum deserta querebar/ externo longas saepe in amore moras :/ dum me iucundis lassam sopor impulit alis./ illa fuit lacrimis ultima cura meis.

25 Το να ϰλώθει ϰαι να υφαίνει θεωρείται από τα σημαντιϰότερα προσόντα μιας γυναίϰας. Βλ. J. P. V. D. Balsdon, Ρωμαίες γυναίϰες, Η ιστορία ϰαι τα έθιμά τους, Μετάφραση Νίϰος Πετρόχειλος, Αθήνα, 1984 2, σσ. 271, 353-354.

26 Πβ. Alessandro Barchiesi, Speaking Volumes, Narrative and intertext in Ovid and other Latin poets, Edited and translated by Matt Fox and Simone Marchesi, London, 2001, σ. 36. Η χρήση, μάλιστα, του fallebam, που μας ανάγει στην εξαπάτηση των μνηστήρων που διαπράττει η ομηριϰή ηρωίδα, ενισχύει τη σύνδεση της ιδανιϰής Κυνθίας με το συζυγιϰό πρότυπο που αποτελεί η Πηνελόπη. Πβ. Robert Maltby, Latin Love Εlegy, Selected and edited with introduction and notes, Bristol, 1980, σ. 71.

27 Προπέρτιος, III, 6, 15-18 : tristis erat domus, et tristes sua pensa ministrae/ carpebant, medio nebat et ipsa loco,/ umidaque impressa siccabat lumina lana,/ rettulit et querulo iurgia nostra sono? Πβ. Οβιδίου, Metamorphoses, IV, 220-221.

28 Προπέρτιος, IV, 3, 18.

29 Γιατί, βέβαια, ελεγειαϰός έρωτας χωρίς αντιζήλους δεν είναι νοητός. Βλ. Barchiesi, Speaking Volumes, σ. 36.

30 Βλ. Maltby, Latin Love Elegy, σ. 71.

31 Πβ. τη ζηλότυπη συμπεριφορά της Κυνθίας ϰαι στις ελ. IV, 7 ϰαι IV, 8 του Προπερτίου.

32 Οβιδίου, Heroides, XIX, 93-104. Πβ. Προπέρτιος, I, 3, 35-36.

33 Πβ. Alessandro Barchiesi, « Future Reflexive : Two Modes of Allusion in Ovid’s Heroides », Harvard Studies in Classical Philology, 95, 1993, σ. 360.

34 Βλ. Jean-Cristophe Jolivet, Allusion et fiction dans les Héroïdes, Recherches sur l’intertextualité ovidienne, Rome, 2001, σ. 285, πβ. Anderson, όπ.π., σ. 70.

35 Οβιδίου, Heroides, XIX, 9-16: uos modo uenando, modo rus geniale colendo/ ponitis in uaria tempora longa mora./ aut fora uos retinent aut unctae dona palaestrae/ flectitis aut freno colla sequacis equi;/ nunc uolucrem laqueo, nunc piscem ducitis hamo;/ diluitur posito serior hora mero./ his mihi summotae, uel si minus acriter urar,/ quod faciam, superest praeter amare nihil.

36 Οβιδίου, Remedia Amoris, 151 ϰ.ε.

37 Ευριπίδου, Μήδεια, 244-247.

38 Πβ. το ποίημα του Αγαθίου του Σχολαστιϰού που περιλαμβάνεται στην Ελληνιϰή Ανθολογία (V, 297) ϰαι επαναφέρει πολλά χρόνια μετά τον Οβίδιο ϰαι τον Ευριπίδη το θέμα της ϰατωτερότητας των γυναιϰών, περιλαμβάνοντας αρϰετούς από τους θεματιϰούς τόπους που απαντούν στην ήπια διαμαρτυρία της Ηρούς.

39 Πβ. Gianpiero Rosati, Ovidio, Lettere di Eroine, Introduzione, traduzione e note, Testo latino a fronte, Milano, 2001 3, σσ. 42-44.

40 Οβιδίου, Heroides, XIX, 102 (paelice).

41 Βλ. Gianpiero Rosati, P. Ovidi Nasonis, Heroidum Epistulae XVIII-XIX, Leander Heroni Hero Leandro, Firenze, 1996, σ. 19.

42 Πβ. τους στ. Προπέρτιος, I, 3, 45-46 με τους στ. Οβιδίου, Heroides, XIX, 197-198.

43 Οβιδίου, Remedia Amoris, 149.

44 Οβιδίου, Remedia Amoris, 161-162.

45 Πβ. Sabot, όπ.π., σ. 562.

46 Τερεντίου, Heautontimoroumenos, 294, Κάτουλλος, LXVIII, 49, Τίβουλλος, II, 3, 54, Προπέρτιος, III, 6, 33, IV, 3, 18, πβ. Οβιδίου, Heroides, XVII, 225, IX, 163, Metamorphoses, VIII, 640, ϰ.α.

47 Κιϰέρωνος, De Oratore, III, 226, Πλαύτου, Trinumnus, 797.

48 Κιϰέρωνος, Familiares, IX, 21, 1, πβ. Οβιδίου, Remedia Amoris, 12 (retexit).

49 Προπέρτιος, I, 3, 41-42.

50 Πβ. Jean-Yves Maleuvre, Jeux de masques dans l’élégie latine, Tibulle, Properce, Ovide, Louvain-Namur, 1998, σ. 62.

51 Βλ. Rosati, Heroidum Epistulae XVIII-XIX, σ. 16. Πβ. Cornelia M. Hintermeier, Die Briefpaare in Ovids Heroides, Tradition und Innovation, Stuttgart, 1993, σ. 69, Friedrich Spoth, Ovids Heroides als Elegien, München, 1992, σσ. 57 ϰαι 33.

52 Τίβουλλος, I, 3, 35-48, I, 5, 19-136.

53 Προπέρτιος, I, 3, ϰ.α.

54 Πβ. Philip Hardie, Ovids Poetics of Illusion, Cambridge, 2002, όπ.π., σ. 138.

55 Πβ. Rosati, Heroidum Epistulae XVIII-XIX, σ. 16.

56 Βλ. Nino Scivoletto, Musa jocosa, Studio sulla poesia giovanile di Ovidio, Roma, 1976, σ. 112.

57 Βλ. Francisca Moya del Baño, Ovidio Heroidas, (texto revisado y traducido), Madrid, 1986, σ. XXII.

58 Πβ. Salvadori, όπ.π., σ. 324.

59 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 55 ϰ.ε.

60 Οβιδίου, Heroides, XIX, 59 ϰ.ε.

61 Βλ. Sabot, όπ.π., σ. 339.

62 Βλ. Sabot, όπ.π., σ. 342.

63 Τίβουλλος, I, 5, 35.

64 Οβιδίου, Heroides, XIX, 205-206.

65 Προπέρτιος, II, 28B, 41-42.

66 Βλ. Pierre Grimal, Ο έρωτας στην αρχαία Ρώμη, Μετάφραση Νίϰου Μ. Τσαγϰά, Αθήνα, 1990, σ. 181.

67 Πβ. Οβιδίου, Heroides, XXI, 97, Ars Amatoria, III, 621-622. Η λογοτεχνιϰή persona της conscia nutrix, χαραϰτήρας ϰοινός ϰαι στα αλεξανδρινά μυθιστορήματα, με προέλευση ίσως τον Ευριπίδη, όπως σημειώνει ο Palmer, όπ.π., σ. 469, φιγούρα αγαπημένη ϰαι σημαντιϰή ϰαι στην τραγωδία, έχει αϰόμα το ϰαθήϰον να μεταφέρει την ερωτιϰή αλληλογραφία. Βλ. Emanuela Salvadori, Publio Ovidio Nasone, Eroidi, Introduzione, traduzione e note, Milano, 1996, σσ. 328-329. Για την προέλευση μοτίβων ϰαι τόπων της ρωμαϊϰής ελεγείας από το επίγραμμα ϰαι την ϰωμωδία βλ. μια συνοπτιϰή αλλά διαφωτιστιϰή παρουσίαση των θεωριών στο Τάσος Νιϰολαΐδης, Puella Formosa, Το γυναιϰείο ϰάλλος στον Κάτουλλο ϰαι τους Ρωμαίους ελεγειαϰούς, Αθήνα, 1994, σσ. 61-68.

68 Για τις λογοτεχνιϰές στοχεύσεις που ϰρύβει η παράθεση αυτής της φαινομενιϰά ασήμαντης για την υπόθεση λεπτομέρειας, βλ. ϰαι όσα υπονοεί ο Sabot, όπ.π., σ. 203.

69 Οβιδίου, Heroides, XIX, 19-20. Η χρήση του επιθέτου cana στον στ. 19 αντί του μετριϰά ισοδύναμου cara, που επίσης σώζει η παράδοση του ϰειμένου (παρόλο που η ηλιϰία της τροφού είναι λιγότερο σχετιϰή από τη στενή της σχέση με την Ηρώ στο χωρίο) θυμίζει την ειδολογιϰή ϰαταγωγή της συγϰεϰριμένης persona από την ϰωμωδία.

70 Οβιδίου, Heroides, XIX, 153-154.

71 Οβιδίου, Heroides, XIX, 45-46. Πβ. Κάτουλλος, LXI, 161-163 (συγϰατάνευση της nutrix σε γάμο), Οβιδίου, Fasti, II, 579-80, Amores, I, 8, ϰαι Ηρώνδας, I, 78-87 για τη σύνδεση της μέθης με την παραδοσιαϰή μεσίτρια.

72 Βλ. Palmer, όπ.π., σ. 469, σχόλιο για τον στ. XIX, 19.

73 Μουσαίος, 188.

74 Χαραϰτηριστιϰοί για την ανυπομονησία της είναι οι στ. Οβιδίου, Heroides, XIX, 167 ϰ. ε., όπου αναφέρεται η πρόθεσή της να συναντηθεί με τον Λέανδρο στη θάλασσα, για να ανταλλάξουν φιλιά. Πβ. Jasper Griffin, Latin Poets and Roman Life, Bristol Classical Press, 1994, first published London, 1985, σ. 92. Ο L. P. Wilkinson, Ovid Surveyed, Cambridge, 1962, σ. 39 θεωρεί χαμηλού γούστου αυτή την πρόταση της Ηρούς, ϰαι ίσως ότι δεν πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη.

75 Οβιδίου, Heroides, XVIII, 97-100 : te tua uix prohibet nutrix descendere in altum/ (hoc quoque enim uidi, nec mihi uerba dabam),/ nec tamen effecit, quamuis retinebat euntem,/ ne fieret prima pes tuus udus aqua.

76 Τίβουλλος, I, 3, 92.

77 Πβ. Οβιδίου, Heroides, XVIII, 100.

78 Τίβουλλος, I, 3, 90.

79 Οι στ. Οβιδίου, Heroides, XIX, 79-82 επαναφέρουν το νόημα των στ. XVIII, 209-214 της επιστολής του Λεάνδρου.

80 Βλ. ενδειϰτιϰά το άρθρο του H. Eisenberger, « Der innere Zusamenhang der Motive in Tibullus Gedicht 1.3 », Hermes 88, 1960, σσ. 188 ϰ. ε., που πρώτος επισήμανε τις ομηριϰές οφειλές, Francis Cairns, Generic Composition in Greek and Roman poetry, Edinburgh, 1972, σσ. 62 ϰ. ε., David F. Bright, Haec mihi fingebam: Tibullus in his World, Leiden, 1978, σσ. 16 ϰ. ε., ϰαι για μια συμπληρωματιϰή στην παραπάνω οπτιϰή, Francis Cairns, Tibullus: A Hellenistic Poet at Rome, CambridgeLondonNew YorkNew RochelleMelbourneSydney, 1979, σ. 45.

81 Οβιδίου, Amores, II, 11, 9-10 ϰαι 35-36.

82 Η μνεία της Αυγής στους Amores υπάρχει στους στ. II, 11, 55-56.

83 Πβ. Οβιδίου, Heroides, XVIII, 111-112.

84 Ομήρου, Οδύσσεια, XXIII, 241-246.

85 Πβ. Τίβουλλος, I, 5, 35.

86 Οι αναμνήσεις που αφηγείται ζωντανά ο Λέανδρος είναι ϰαι της Ηρούς χαμένες ευτυχισμένες στιγμές. Mutuus είναι ο amor, γιατί αμοιβαίοι είναι ϰαι οι πόθοι ϰαι τα όνειρα. Βλ. Anderson, όπ.π., σ. 73.

87 Πβ. Hardie, όπ.π., σ. 142.

88 Καθώς περιλάμβανε στοιχεία από τους fortes ϰαι επιτυχημένους πρωταγωνιστές του επιϰού ϰόσμου.

89 Πβ. Laudatio Turiae, 30.

90 Οβιδίου, Heroides, XIX, 199-202. Πβ. Αρτεμίδωρος, II, 16. Ο αναγνώστης ασφαλώς γνωρίζει την ϰατάληξη, αλλά στην ελεγειαϰή σύνθεση είναι δυνατό να δοθεί μόνο πρόγευση θανάτου ϰαι όχι ο ίδιος ο θάνατος. Πβ. Marina Skordilis Brownlee, Ovids Heroides and the Novela Sentimental, Princeton, 1990, σσ. 56-57, Salvadori, όπ.π., σ. 330, Duncan F. Kennedy, « Epistolarity : the Heroides », στο Philip Hardie (ed.), The Cambridge Companion to Ovid, Cambridge, 2002, σ. 224, Sara Mack, Ovid, New Haven and London, 1988, σ. 71.

91 Πβ. την έϰφραση puella multa querens et multa flens της Florence Verducci, Ovids Toyshop of the Heart, Epistulae Heroidum, Princeton, 1985, σ. 245.

92 Ασφαλώς δεν είναι εγϰαταλελειμμένη, όπως το τυπιϰό γυναιϰείο πρόσωπο των απλών επιστολών · βλ. Anderson, όπ.π., σ. 71. Ενώ οι πραγματιϰές συνθήϰες την απομαϰρύνουν από τις ερωτευμένες χωρίς ανταπόϰριση ηρωίδες της πρώτης ομάδας, ο τόνος της επιμένει να παραμένει αναμνηστιϰός των πρώτων Ηρωίδων.

93 Βλ. E. J. Kenney (ed.), Ovid Heroides XVI-XXI, Cambridge, 1996, σ. 5.

94 Βλ. Kenney, όπ.π., σ. 12.

95 Βλ. John Barsby, Ovid, Oxford, 1978, σ. 14.

96 Πβ. Skordilis, όπ.π., σ. 24.

97 Βλ. Mack, όπ.π., σ. 70.

98 Πβ. Barchiesi, Speaking Volumes, σ. 33.

99 Πβ. Barchiesi, Speaking Volumes, σ. 32.

100 Βλ. Mack, όπ.π., σ. 19.

Auteur

Université ionienne, Grèce

© Éditions de l’École des hautes études en sciences sociales, 2006

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540